De bibliotheek van Alexandrië was een enorme bibliotheek in Egypte die meer dan 1300 jaar geleden door brand werd verwoest. De bibliotheek bestond uit duizenden rollen en boeken over wiskunde, techniek, fysiologie, geografie, blauwdrukken, geneeskunde, toneelstukken en belangrijke geschriften.

De Bibliotheek van Alexandrië was in feite onderdeel van een museum en een wetenschappelijk onderzoekscentrum gewijd aan alle kennis die in de toen bekende wereld was vergaard. De bouw startte tijdens de regering van Ptolemaeus II Philadelphus ergens tussen 284 en 246 v.Chr. Hoewel de plannen ervoor mogelijk zijn ontwikkeld door zijn vader Ptolemaeus I Soter.

Op een volgende Ptolemaïsche heersers over Egypte bevorderden het verder verzamelen van kennis en geschriften. Ze gaven beurzen aan wetenschappers, filosofen en dichters om in Alexandrië te komen wonen. In ruil daarvoor kregen heersers advies over hoe ze hun uitgestrekte land moesten besturen. In Alexandrië was de honger naar boeken en kennis zo groot dat er werd geschreven dat schepen die aankwamen, hun boeken moesten inleveren om te worden gekopieerd door schrijvers. De eigenaren ontvingen de kopie en de originelen werden in de Bibliotheek van Alexandrië geplaatst.

Denkers van rondom de hele Middellandse Zee kwamen naar Alexandrië om te studeren. Helaas is het grootste deel van het belangrijkste werk van oude beschavingen verloren gegaan. Als de bibliotheek tot op de dag van vandaag nog zou bestaan, zou de samenleving wellicht geavanceerder zijn geweest en zouden we zeker meer weten over de oude wereld.

Wanneer en hoe?

De vernietiging van de Bibliotheek van Alexandrië, ook bekend als Mouseion, is geen eenduidige gebeurtenis met één enkele oorzaak. Het lijkt meer op een neergang in de loop van de tijd als gevolg van verschillende factoren.

De belangrijkste theorieën:

• De burgeroorlog van Julius Caesar (48 v.Chr.): Sommige verslagen vermelden dat de troepen van Julius Caesar per ongeluk de haven in brand staken tijdens een veldslag, en dat het vuur zich naar de Bibliotheek zou hebben verspreid. Bewijsmateriaal suggereert echter dat de Bibliotheek (of in ieder geval delen ervan) het heeft overleefd of kort daarna is herbouwd.
• Gebrek aan financiering en steun tijdens de Romeinse periode leidde waarschijnlijk tot de neergang van de Bibliotheek.
• Sommigen geven de Arabische verovering van Alexandrië (640 n.Chr.) de schuld van de vernietiging van de Bibliotheek. De meeste geleerden geloven echter dat de bibliotheek op dat moment al in puin lag. Hoewel de exacte details nog ter discussie staan, kunnen we gerust stellen dat de teloorgang van de bibliotheek eeuwen heeft geduurd, en niet is terug te brengen tot één enkele gebeurtenis.

Wat ging verloren?

Dus, wat hebben we echt gemist toen de bibliotheek van Alexandrië werd verwoest? De bibliotheek herbergde naar schatting 40.000 tot 500.000 teksten van verschillende oorsprong en over uiteenlopende onderwerpen. De enorme hoeveelheid informatie die het bevatte, had het een schatkamer voor moderne historici en onderzoekers gemaakt. Wat de vernietiging echter echt tragisch maakt, is het potentiële verlies van ideeën en uitvindingen die een grote impact op onze wereld van vandaag hadden kunnen hebben. Een van die verliezen is dat van de geschreven werken van Ctesibius.

Ctesibius, een beroemde uitvinder en wiskundige, stond bekend als de “vader van de pneumatiek” vanwege zijn studie en fascinatie voor perslucht. Een opmerkelijke uitvinding was een klok die mechanismen op vooraf ingestelde tijden kon activeren, zoals een standbeeld dat zelfstandig kon staan ​​en plengoffers kon schenken tijdens weelderige parades die werden georganiseerd door Ptolemaeus II. Helaas is geen van zijn geschreven werken tot op de dag van vandaag bewaard gebleven.

Een ander belangrijk verlies was de Pinakes, een monumentale bibliografische catalogus die niet alleen boeken vermeldde, maar ook biografische informatie over auteurs en beoordelingen van authenticiteit gaf. Deze catalogus zou buitengewoon nuttig zijn geweest voor bibliothecarissen bij het beheren van zo’n enorme verzameling teksten. Helaas ging deze tekst, samen met vele andere uit de bibliotheek, verloren tijdens de vernietiging.

De hoofdbibliothecaris in Alexandrië tijdens het hoogtepunt, Erastosthenes, was verantwoordelijk voor een van de grootste wetenschappelijke prestaties van de oudheid. Hij leidde af dat de aarde rond was en berekende de omtrek ervan, een prestatie die pas eeuwen later zou worden herhaald. Door de afstand tussen Alexandrië en Syene te meten en vast te stellen dat ze op dezelfde meridiaan lagen, concludeerde Erastosthenes dat de omtrek van de aarde tussen de 39.060 en 40.320 kilometer was.
Om dit in perspectief te plaatsen: moderne schattingen plaatsen de omtrek van de aarde op 40.075 kilometer. Deze indrukwekkende berekening van Erastosthenes werd in latere eeuwen door vooraanstaande wetenschappers aangehaald, maar zijn geschreven werken gingen ook verloren.

De omvang van de kennis en vooruitgang in de wiskunde in de oudheid wordt verder benadrukt door recente ontdekkingen. Men geloofde dat combinatoriek, een vakgebied binnen de wiskunde dat zich bezighoudt met arrangementen en combinaties van objecten, relatief modern was. In zijn dialogen verwijst Plutarchus echter naar een gesprek waarin Chrysippus beweert dat het aantal verstrengelingen van tien eenvoudige uitspraken meer dan een miljoen is. Een andere wiskundige, Hippasus, spreekt dit tegen en laat zien dat er in werkelijkheid 103.049 verstrengelingen zijn. In 1994 werd ontdekt dat dit aantal overeenkomt met het 10e Schrödergetal, dat aangeeft op hoeveel manieren een reeks van tien symbolen tussen haakjes kan worden geplaatst. Deze ontdekking laat zien dat er in de oudheid aan wiskundige problemen van grote complexiteit werd gewerkt.

Het bericht De bibliotheek van Alexandrië 2/2 verscheen eerst op HEESEN Online.

Alexandrië heeft nog de zuil van Ptolemaeus – het laatste overblijfsel van de bibliotheek van Alexandrië, opgericht in Egypte door Alexander de Grote. Het was oorspronkelijk een museum, een heiligdom van de Muzen, naar het voorbeeld van het Lyceum van Aristoteles in Athene.
Het museum was een studieplek met collegezalen, tuinen, een dierentuin en heiligdommen voor elk van de negen muzen, evenals de bibliotheek zelf. Geschat wordt dat de bibliotheek van Alexandrië ooit meer dan een half miljoen documenten bevatte uit Assyrië, Griekenland, Perzië, Egypte, India en vele andere landen. Meer dan 100 wetenschappers woonden fulltime in het museum om onderzoek te doen, te schrijven, lezingen te geven of documenten te vertalen en te kopiëren. De bibliotheek was zo groot dat er eigenlijk nog een filiaal of ‘dochter’-bibliotheek was in de tempel van Serapis.

1^e schuldige: Julius Caesar

De eerste persoon die de schuld krijgt van de vernietiging van de bibliotheek is niemand minder dan Julius Caesar zelf. In 48 v.Chr. achtervolgde Caesar Pompeius naar Egypte toen hij plotseling werd afgesneden door een Egyptische vloot in Alexandrië. Sterk in de minderheid en in vijandelijk gebied, beval Caesar de schepen in de haven in brand te steken. Het vuur verspreidde zich en vernietigde de Egyptische vloot. Helaas brandde het ook een deel van de stad af – het gebied waar de grote bibliotheek stond.

Caesar schreef over het aansteken van de brand in de haven, maar vergat de verbranding van de bibliotheek te vermelden. Zo’n weglating bewijst weinig, aangezien hij niet de gewoonte had om weinig vleiende feiten op te nemen bij het schrijven van zijn eigen geschiedenis. Maar Caesar was niet zonder publieke tegenstanders. Als hij alleen verantwoordelijk was voor de verdwijning van de bibliotheek, zou er vandaag zeer waarschijnlijk belangrijke documentatie over de affaire bestaan.

2^e schuldige: Orestes en/of Theophilus

Het tweede verhaal over de vernietiging van de bibliotheek is populairder, voornamelijk dankzij Edward Gibbons “The Decline and Fall of the Roman Empire“. Maar het verhaal is ook een tikkeltje ingewikkelder. Theophilus was patriarch van Alexandrië van 385 tot 412. Tijdens zijn bewind werd de tempel van Serapis omgevormd tot een christelijke kerk (waarschijnlijk rond 391) en het is waarschijnlijk dat toen veel documenten werden vernietigd.

De tempel van Serapis zou naar schatting ongeveer tien procent van de totale bibliotheek van Alexandrië bevatten. Na zijn dood werd zijn neef Cyrillus patriarch. Kort daarna braken er rellen uit toen Hierax, een christelijke monnik, in het openbaar werd vermoord op bevel van Orestes, de prefect van de stad. Orestes zou onder de invloed zijn van Hypatia, een vrouwelijke filosoof en dochter van het “laatste lid van de bibliotheek van Alexandrië“. Hoewel moet worden opgemerkt dat sommigen Hypatia zelf als de laatste hoofdbibliothecaris beschouwen.

Alexandrië stond al lang bekend om zijn gewelddadige en vluchtige politiek. Christenen, joden en heidenen woonden allemaal samen in de stad. Een oude schrijver beweerde dat er geen mensen waren die meer van een gevecht hielden dan die van Alexandrië. Onmiddellijk na de dood van Hierax lokte een groep joden die hadden bijgedragen tot zijn moord ’s nachts meer christenen de straat op door te verkondigen dat de kerk in brand stond. Toen de christenen naar buiten renden, doodde de grotendeels joodse menigte velen van hen. Hierna was er een massale ravage toen christenen wraak namen op zowel de joden als de heidenen – een daarvan was Hypatia. Het verhaal varieert enigszins, afhankelijk van wie het vertelt, maar ze werd meegenomen door de christenen, door de straten gesleept en vermoord.

Sommigen beschouwen de dood van Hypatia als de definitieve vernietiging van de bibliotheek. Anderen geven Theophilus de schuld van het vernietigen van de laatste rollen toen hij de tempel van Serapis met de grond gelijk maakte voordat hij er een christelijke kerk van maakte. Weer anderen hebben beide incidenten door elkaar gehaald en Theophilus de schuld gegeven voor het gelijktijdig vermoorden van Hypatia en het vernietigen van de bibliotheek, hoewel het duidelijk is dat Theophilus ergens vóór Hypatia stierf.

3^e schuldige: Omar

De laatste persoon die de schuld krijgt van de vernietiging is de moslimkalief Omar. In 640 namen de moslims de stad Alexandrië in. Toen hij hoorde van “een grote bibliotheek met alle kennis van de wereld“, zou de veroverende generaal, kalief Omar om instructies hebben gevraagd. De kalief zou over het bezit van de bibliotheek hebben gezegd: “ze zullen de Koran tegenspreken, in welk geval ze ketterij zijn, of ze zullen het ermee eens zijn, dus ze zijn overbodig.” Dus, naar verluidt, werden alle teksten vernietigd door ze te gebruiken als tondel voor de badhuizen van de stad. Zelfs toen zou het zes maanden hebben geduurd om alle documenten te verbranden. Maar deze details, van het citaat van de kalief tot de ongelofelijke zes maanden die nodig zouden zijn geweest om alle boeken te verbranden, werden pas 300 jaar later opgeschreven. Deze feiten die Omar veroordelen, zijn geschreven door bisschop Gregory Bar Hebræus, een christen die veel tijd besteedde aan het schrijven over moslim-gruweldaden zonder veel historische documentatie.

Ze zijn allemaal schuldig

Dus wie heeft de bibliotheek van Alexandrië in brand gestoken? Helaas hadden de meeste schrijvers, van Plutarchus (die blijkbaar Caesar de schuld gaf) tot Edward Gibbons (een fervent atheïst of deïst die graag christenen de schuld gaf en Theophilus de schuld gaf) tot bisschop Gregory (die bijzonder anti-moslim was, gaf Omar de schuld) allemaal een bijl om te slijpen en moet daarom als bevooroordeeld worden beschouwd. Waarschijnlijk heeft iedereen die hierboven genoemd is een handje gehad bij het vernietigen van een deel van het bezit van de bibliotheek. De collectie kan zijn weggeëbd doordat sommige documenten zijn vernietigd en andere zijn toegevoegd. Zo zou Marcus Antonius Cleopatra meer dan 200.000 rollen voor de bibliotheek hebben gegeven lang nadat Julius Caesar ervan werd beschuldigd deze te hebben verbrand.

Het is ook vrij waarschijnlijk dat, zelfs als het museum samen met de hoofdbibliotheek werd vernietigd, de afgelegen “dochter”-bibliotheek in de tempel van Serapis doorging. Veel schrijvers lijken de bibliotheek van Alexandrië gelijk te stellen aan de bibliotheek van Serapis, hoewel ze zich technisch gezien in twee verschillende delen van de stad bevonden.

De echte tragedie is natuurlijk niet de onzekerheid om te weten wie verantwoordelijk is voor de vernietiging van de bibliotheek, maar dat zoveel oude geschiedenis, literatuur en geleerdheid voor altijd verloren is gegaan.

Het bericht De bibliotheek van Alexandrië 1/2 verscheen eerst op HEESEN Online.