Hieronder geef ik een vergelijkend overzicht die drie invloedrijke hellenistische filosofen en filosofieën:

• Zeno¹ van Citium (Stoïcisme),
• Diogenes² van Sinope (Cynisme) en
• Pyrrho³ van Elis (Scepticisme).

Ze delen alle drie een focus op levenskunst, maar verschillen fundamenteel in hun mensbeeld, methode en doel.

Kernideeën in tabelvorm

Stoïcisme: beheersing en acceptatie

Grondgedachte

De wereld wordt bestuurd door een rationele orde (logos). Geluk ontstaat wanneer je leeft in overeenstemming met die orde.

Kernprincipes

• Onderscheid tussen wat je wel en niet kunt controleren
• Emoties beheersen (niet onderdrukken, maar rationeel begrijpen)
• Deugd = hoogste goed

Praktisch ideaal

• innerlijke rust (ataraxia)
• onafhankelijkheid van externe omstandigheden

Een stoïcijn zegt: “Ik kan de wereld niet beheersen, maar wel mijn reactie erop.”

Cynicisme: radicale eenvoud en vrijheid

Grondgedachte

Beschaving, bezit en sociale normen maken de mens onnatuurlijk en ongelukkig.

Kernprincipes

• Leven volgens de natuur
• Afwijzing van rijkdom, status en sociale conventies
• Scherpe kritiek op hypocrisie

Diogenes leefde letterlijk in armoede en provoceerde bewust de samenleving.

Praktisch ideaal

• absolute onafhankelijkheid (autarkeia)
• vrijheid van sociale druk

Een cynicus zegt: “Je hebt veel minder nodig dan je denkt.”

Scepticisme: twijfel als levenshouding

Grondgedachte

Zekerheid is onmogelijk; onze waarneming en redenering zijn beperkt.

Kernprincipes

• Opschorten van oordeel (epoché)
• vermijden van dogmatische overtuigingen
• gelijk gewicht geven aan tegengestelde argumenten

Praktisch ideaal

• mentale rust door niet vast te zitten aan overtuigingen

Een scepticus zegt: “Misschien, maar we kunnen het niet zeker weten.”

Belangrijkste verschillen

Houding tegenover waarheid

• Stoïcisme → waarheid bestaat en is kenbaar
• Cynicisme → waarheid ligt in eenvoudig, natuurlijk leven
• Scepticisme → waarheid is onbereikbaar of onzeker

Houding tegenover samenleving

• Stoïcisme → participeer, maar blijf innerlijk vrij
• Cynicisme → verwerp sociale normen
• Scepticisme → neem geen definitief standpunt

Strategie voor geluk

• Stoïcisme → controle van jezelf
• Cynicisme → afstand nemen van alles
• Scepticisme → stoppen met oordelen

Overeenkomsten

Ondanks verschillen delen ze:

• focus op persoonlijke levenskunst
• zoeken naar innerlijke rust
• reactie op onzekerheid in de wereld na Alexander de Grote
• praktische filosofie (niet puur theoretisch)

¹ Zeno van Citium (ca. 335 v.Chr. – ca. 262 v.Chr.), was de stichter van het stoïcisme, de overheersende filosofische school van het hellenisme en het Romeinse Rijk. Zeno leed schipbreuk op reis van Phoenicië naar Peiraeus met een lading purper. Hij ging naar Athene en bezocht een boekhandel. Daar stuitte hij op de Memorabilia van Xenophon. Hij was zo onder de indruk over de beschrijving van Socrates dat hij de boekhandelaar vroeg waar zulke filosofen te vinden waren. Op dat moment liep juist Krates van Thebe voorbij, waarop de boekhandelaar naar hem verwees. Zeno werd een leerling van Krates. 

² Diogenes van Sinope (404 v.Chr. – 323 v.Chr.) was een Griekse filosoof uit de school der cynici. Diogenes werd geboren als de zoon van een bankier in Sinope, een Griekse kolonie aan de zuidkust van de Zwarte Zee. Aanvankelijk volgde Diogenes in de voetsporen van zijn vader met een carrière in het bankwezen, na betrokkenheid bij een schandaal over valsmunterij moest hij de stad Sinope echter verlaten. Volgens een populaire legende sliep hij buiten in een Griekse amfora. Aangezien hij leefde als een hond, kreeg hij van zijn tijdsgenoten uiteindelijk ook de bijnaam ‘hond’. Zijn enige bezittingen waren een mantel, een kom om uit te eten en een nap om uit te drinken.

³ Pyrrho (Ca. 360 – 270 v.Chr.) was een Grieks filosoof uit Elis en de grondlegger van het pyrronistisch scepticisme. Er is weinig over het leven van Pyrrho bekend en de weinige bronnen zijn niet in overeenstemming. Hij vergezelde Alexander de Grote op diens reizen in het oosten.
Daar zou Pyrrho in de leer zijn gegaan bij de gymnosofisten in India en bij de Magi in Perzië. Van deze oosterse wijzen zou hij de solitaire levensstijl hebben overgenomen en bij zijn terugkeer in Griekenland koos hij dan ook voor een eenvoudig bestaan. Desondanks werd hij erg gerespecteerd door de inwoners van Elis, alsook door de Atheners, die hem uiteindelijk het burgerschap toekenden.
Het belangrijkste principe in zijn werk is het begrip Acatalepsia, wat inhoudt dat het onmogelijk is de dingen te kennen in hun eigen natuur. Tegen elke propositie kan het tegendeel met evenveel redelijkheid gesteld worden.
Uit deze gevolgtrekking concludeert hij dat we een houding van opschorting van alle oordelen moeten nastreven. Geen enkele aanname is immers beter dan een andere. Dit principe van opschorting van alle oordelen moet volgens Pyrrho niet enkel toegepast worden in het theoretische denken, maar ook in het dagelijkse leven.

Het bericht Stoïcijns, Cynisch of Sceptisch? verscheen eerst op HEESEN Online.