Hieronder geef ik een vergelijkend overzicht die drie invloedrijke hellenistische filosofen en filosofieën:

• Zeno¹ van Citium (Stoïcisme),
• Diogenes² van Sinope (Cynisme) en
• Pyrrho³ van Elis (Scepticisme).

Ze delen alle drie een focus op levenskunst, maar verschillen fundamenteel in hun mensbeeld, methode en doel.

Kernideeën in tabelvorm

Stoïcisme: beheersing en acceptatie

Grondgedachte

De wereld wordt bestuurd door een rationele orde (logos). Geluk ontstaat wanneer je leeft in overeenstemming met die orde.

Kernprincipes

• Onderscheid tussen wat je wel en niet kunt controleren
• Emoties beheersen (niet onderdrukken, maar rationeel begrijpen)
• Deugd = hoogste goed

Praktisch ideaal

• innerlijke rust (ataraxia)
• onafhankelijkheid van externe omstandigheden

Een stoïcijn zegt: “Ik kan de wereld niet beheersen, maar wel mijn reactie erop.”

Cynicisme: radicale eenvoud en vrijheid

Grondgedachte

Beschaving, bezit en sociale normen maken de mens onnatuurlijk en ongelukkig.

Kernprincipes

• Leven volgens de natuur
• Afwijzing van rijkdom, status en sociale conventies
• Scherpe kritiek op hypocrisie

Diogenes leefde letterlijk in armoede en provoceerde bewust de samenleving.

Praktisch ideaal

• absolute onafhankelijkheid (autarkeia)
• vrijheid van sociale druk

Een cynicus zegt: “Je hebt veel minder nodig dan je denkt.”

Scepticisme: twijfel als levenshouding

Grondgedachte

Zekerheid is onmogelijk; onze waarneming en redenering zijn beperkt.

Kernprincipes

• Opschorten van oordeel (epoché)
• vermijden van dogmatische overtuigingen
• gelijk gewicht geven aan tegengestelde argumenten

Praktisch ideaal

• mentale rust door niet vast te zitten aan overtuigingen

Een scepticus zegt: “Misschien, maar we kunnen het niet zeker weten.”

Belangrijkste verschillen

Houding tegenover waarheid

• Stoïcisme → waarheid bestaat en is kenbaar
• Cynicisme → waarheid ligt in eenvoudig, natuurlijk leven
• Scepticisme → waarheid is onbereikbaar of onzeker

Houding tegenover samenleving

• Stoïcisme → participeer, maar blijf innerlijk vrij
• Cynicisme → verwerp sociale normen
• Scepticisme → neem geen definitief standpunt

Strategie voor geluk

• Stoïcisme → controle van jezelf
• Cynicisme → afstand nemen van alles
• Scepticisme → stoppen met oordelen

Overeenkomsten

Ondanks verschillen delen ze:

• focus op persoonlijke levenskunst
• zoeken naar innerlijke rust
• reactie op onzekerheid in de wereld na Alexander de Grote
• praktische filosofie (niet puur theoretisch)

¹ Zeno van Citium (ca. 335 v.Chr. – ca. 262 v.Chr.), was de stichter van het stoïcisme, de overheersende filosofische school van het hellenisme en het Romeinse Rijk. Zeno leed schipbreuk op reis van Phoenicië naar Peiraeus met een lading purper. Hij ging naar Athene en bezocht een boekhandel. Daar stuitte hij op de Memorabilia van Xenophon. Hij was zo onder de indruk over de beschrijving van Socrates dat hij de boekhandelaar vroeg waar zulke filosofen te vinden waren. Op dat moment liep juist Krates van Thebe voorbij, waarop de boekhandelaar naar hem verwees. Zeno werd een leerling van Krates. 

² Diogenes van Sinope (404 v.Chr. – 323 v.Chr.) was een Griekse filosoof uit de school der cynici. Diogenes werd geboren als de zoon van een bankier in Sinope, een Griekse kolonie aan de zuidkust van de Zwarte Zee. Aanvankelijk volgde Diogenes in de voetsporen van zijn vader met een carrière in het bankwezen, na betrokkenheid bij een schandaal over valsmunterij moest hij de stad Sinope echter verlaten. Volgens een populaire legende sliep hij buiten in een Griekse amfora. Aangezien hij leefde als een hond, kreeg hij van zijn tijdsgenoten uiteindelijk ook de bijnaam ‘hond’. Zijn enige bezittingen waren een mantel, een kom om uit te eten en een nap om uit te drinken.

³ Pyrrho (Ca. 360 – 270 v.Chr.) was een Grieks filosoof uit Elis en de grondlegger van het pyrronistisch scepticisme. Er is weinig over het leven van Pyrrho bekend en de weinige bronnen zijn niet in overeenstemming. Hij vergezelde Alexander de Grote op diens reizen in het oosten.
Daar zou Pyrrho in de leer zijn gegaan bij de gymnosofisten in India en bij de Magi in Perzië. Van deze oosterse wijzen zou hij de solitaire levensstijl hebben overgenomen en bij zijn terugkeer in Griekenland koos hij dan ook voor een eenvoudig bestaan. Desondanks werd hij erg gerespecteerd door de inwoners van Elis, alsook door de Atheners, die hem uiteindelijk het burgerschap toekenden.
Het belangrijkste principe in zijn werk is het begrip Acatalepsia, wat inhoudt dat het onmogelijk is de dingen te kennen in hun eigen natuur. Tegen elke propositie kan het tegendeel met evenveel redelijkheid gesteld worden.
Uit deze gevolgtrekking concludeert hij dat we een houding van opschorting van alle oordelen moeten nastreven. Geen enkele aanname is immers beter dan een andere. Dit principe van opschorting van alle oordelen moet volgens Pyrrho niet enkel toegepast worden in het theoretische denken, maar ook in het dagelijkse leven.

Het bericht Stoïcijns, Cynisch of Sceptisch? verscheen eerst op HEESEN Online.

Als jongeman werd Alexander vaak omschreven als onbuigzaam en koppig, niet bereid zich gemakkelijk te onderwerpen aan gezag, of dat nu van zijn vader of zijn leraren kwam. Plutarchus, de Griekse historicus uit de eerste eeuw n.Chr., schrijft in zijn boek Leven van Alexander dat Philippus II van Macedonië, toen hij de onafhankelijke aard van zijn zoon herkende, al snel besefte dat directe bevelen vaak op weerstand stuitten. In plaats daarvan moest er met Alexander onderhandeld worden voordat hij het gezag van iemand anders accepteerde.

Aristoteles

Begrijpend dat zijn opleiding een leraar met uitzonderlijke bekwaamheid vereiste, zocht Philippus contact met Aristoteles, een briljante leerling van de filosoof Plato. In die tijd was Aristoteles nog niet de beroemde filosoof die hij later zou worden, maar hij had al een indrukwekkende reputatie opgebouwd als een vooraanstaand denker. Door hem aan te nemen, hoopte Philippus dat Aristoteles zijn brede kennis en Helleense idealen zou overbrengen op de toekomstige Macedonische koning.

Hoewel we niet met zekerheid kunnen zeggen welke invloed Aristoteles op zijn leerling had, zijn er verschillende interessante parallellen in Alexanders latere leven die mogelijk hun oorsprong vinden in de lessen met Aristoteles. Die lessen hebben zeker bijgedragen aan de verrijking van het verhaal over Alexander als filosoof-koning, dat zich na zijn dood in de literatuur en geschiedenis zou ontwikkelen.

Hoewel er geen bronnen zijn die hun tijd samen beschrijven, weten we dat Alexander van zijn geschatte 13e tot 16e levensjaar bij Aristoteles studeerde in Mieza, een afgelegen heiligdom in Macedonië. Plutarchus beschrijft Alexanders vroege opleiding onder Aristoteles als volgt: de Griekse filosoof zou Alexander een breed en rigoureus curriculum hebben bijgebracht, dat zijn eigen diverse interesses weerspiegelde. De toekomstige koning studeerde waarschijnlijk filosofie en ethiek, politiek en retorica, literatuur en mythologie, evenals militaire strategie en logica – onderwerpen die aansloten bij Alexanders behoefte aan gefundeerde argumentatie en debat.

Aristoteles kweekte bij Alexander een diepe interesse in niet alleen de Griekse literatuur en filosofie, maar ook in de opkomende wetenschappelijke studies van die tijd. Aristoteles had een interesse in botanie en zoölogie, die hij waarschijnlijk deelde met zijn student, en Alexander zette deze interesses voort tijdens zijn latere veldtochten – waarin hij veel aandacht besteedde aan het verzamelen van wetenschappelijke en geografische kennis. Hij gaf zijn officieren, waaronder Callisthenes, zijn hofhistoricus, opdracht om nieuwe planten- en diersoorten die ze tijdens zijn veroveringen tegenkwamen te documenteren en stuurde talloze exemplaren terug naar Griekenland om te worden bestudeerd.

Bovendien zou Aristoteles Alexanders bewondering voor de Ilias hebben aangewakkerd, wat zijn identificatie met Achilles, van wie hij beweerde dat hij van moederskant afstamde, verder aanwakkerde. Een van Alexanders generaals beweerde dat hij altijd sliep met een dolk en een exemplaar van de Ilias – naar verluidt geschonken door Aristoteles – onder zijn kussen. Deze interesse droeg er waarschijnlijk aan bij dat Alexander zichzelf als een heldhaftige figuur zag, vergelijkbaar met de helden van Homerus. Het wakkerde zijn verlangen om zijn vader en landgenoten te overtreffen verder aan en bezorgde hem net als zijn jeugdhelden ongeëvenaarde glorie.

Alexander en de integratie van onderworpen volkeren

Alexander staat vaak bekend om zijn inspanningen om de door hem veroverde gebieden te integreren in plaats van er alleen maar over te heersen. In dit opzicht lijkt hij te zijn afgedwaald van de leer van zijn mentor. Plutarchus schrijft in Over het fortuin of de deugd van Alexander dat Aristoteles Alexander instrueerde de Grieken te behandelen alsof hij hun leider was en andere volkeren alsof hij hun meester was, en hen in feite te behandelen alsof ze planten of dieren waren. Plutarchus beweert dat Alexander dit advies niet opvolgde en zichzelf in plaats daarvan beschouwde als een “door de hemel gezonden gouverneur” en “bemiddelaar voor de hele wereld“, die mannen samenbracht en hen in één gemeenschap verenigde.

Gedurende zijn regering nam Alexander Perzische gebruiken over en moedigde hij huwelijken tussen zijn officieren en Perzische edelvrouwen aan, wat werd geïllustreerd door de massale bruiloft in Susa in 324 v.Chr. Hij trouwde zelf met Stateira II en Parysatis, de dochters van de Perzische leiders Darius III en Artaxerxes III.
Alexanders exacte overtuigingen en bedoelingen zijn ons onbekend, maar het lijkt aannemelijk dat deze beslissingen voortkwamen uit de praktische noodzaak om een ​​enorm rijk te consolideren en te besturen. Deze houding wordt vaak voorgesteld als een verwijdering van zijn leermeester Aristoteles, maar waarschijnlijk was Aristoteles toen al niet meer de spil in Alexanders leven.

Ondanks de opvallende betekenis van hun ontmoeting (zeker voor latere lezers), noemt Aristoteles Alexander nooit rechtstreeks in zijn werken, noch verwijst hij zelfs maar naar zijn tijd in Macedonië.

Diogenes

Een van de bekendste anekdotes over Alexander is die van zijn ontmoeting met de filosoof Diogenes, die wordt beschouwd als een van de grondleggers van het cynisme. Cynisme als filosofie legde voornamelijk de nadruk op het afwijzen van oppervlakkige verlangens – zoals macht, bezittingen en de eigen reputatie – ten gunste van een leven van eerlijkheid, vrijheid en ascese. Cynici geloofden dat geluk voortkwam uit het terugbrengen van het leven tot de essentie en het niet in het najagen van materiële bezittingen of persoonlijke glorie.

Plutarchus vertelt het verhaal van Alexanders ontmoeting met Diogenes in Korinthe, circa 336-335 v.Chr. De ontmoeting zou hebben plaatsgevonden kort nadat Alexander door de Korinthische Liga tot leider van de Griekse staten was uitgeroepen, terwijl hij zich voorbereidde op zijn grote veldtocht tegen Perzië.
Plutarchus schrijft dat veel staatslieden en filosofen naar Alexander kwamen om hem te feliciteren, en dat hij verwachtte dat de filosoof Diogenes zich onder hen zou bevinden. Diogenes schonk Alexander echter blijkbaar geen aandacht en deed geen enkele moeite om hem op te zoeken. Nieuwsgierig ging Alexander op zoek naar Diogenes en vond hem luierend in de zon. Het is bekend dat toen Alexander vroeg of hij iets voor hem kon doen, Diogenes eenvoudig antwoordde: “Ja, ga uit mijn zon staan.”
Plutarchus schrijft dat Alexander zo onder de indruk was van dit antwoord en de stoutmoedigheid van deze man zo bewonderde dat hij tegen zijn volgelingen zei: “Maar waarlijk, als ik niet Alexander was, zou ik Diogenes zijn.”

Zoals veel van dergelijke verhalen over Alexander is het mogelijk dat dit verhaal meer anekdotisch dan historisch is. Hoewel het zeer wel mogelijk is dat de twee elkaar ontmoetten, past het verhaal misschien te goed in de traditie van filosofische anekdotes die bedoeld zijn om een ​​morele les te benadrukken om volledig historisch te kunnen zijn.

Tijdens zijn korte leven voerden Alexanders veldtochten hem van Macedonië door het Perzische Rijk en verder, waarbij hij dynastieën omverwierp, steden stichtte en uiteindelijk helemaal tot in India doordrong. Verschillende oude bronnen beschrijven Alexanders ontmoeting met de gymnosofisten¹, een Griekse term die in brede zin van toepassing was op Indiase asceten die een leven van extreme eenvoud en filosofische reflectie leidden.

Plutarchus beschrijft hoe Alexander tien gymnosofisten gevangen nam die betrokken waren geweest bij een opstand tegen hem. Ze zouden wijs en beknopt zijn geweest in hun antwoorden op vragen, en Alexander besloot dit op de proef te stellen. Hij legde hun een reeks raadsels voor en verklaarde dat degene die het eerste foute antwoord gaf, ter dood gebracht moest worden. Nadat hij alle vragen had gesteld, werd het duidelijk dat volgens zijn eigen regels geen van de gymnosofisten terechtgesteld kon worden, aangezien ze allemaal bevredigende antwoorden hadden gegeven.

Dandamis

Arrianus, een Griekse historicus en staatsman die in de 2e eeuw n.Chr. leefde, vertelt in Boek VII van zijn Anabasis van Alexander over Alexanders ontmoeting met een van de oudste Indiase filosofen, een man genaamd Dandamis.
Dandamis weigerde Alexander te ontmoeten toen zijn aanwezigheid werd gevraagd en stond ook geen van zijn volgelingen toe dat te doen. Hij zei dat hij niets van Alexander wilde, omdat hij al tevreden was met wat hij had, en dat de rusteloze en eindeloze omzwervingen van Alexanders eigen dienaren hem niet aanspraken. Hij verklaarde dat het land waarin hij woonde voldoende voor hem was en dat hij na zijn dood uit zijn lichaam zou worden verlost, zonder dat hij nog langer in materiële rijkdom zou kunnen delen.

Arrianus vertelt ook een verhaal waarin Alexander een groep Indiase filosofen tegenkomt terwijl ze wandelen in een open weide, waar ze veel tijd doorbrachten. Toen ze de veroveraar zagen, begonnen ze met hun voeten op de grond te stampen. Alexander vroeg zich af wat de betekenis van dit gedrag was. Arrianus citeert het antwoord van één man: “O koning Alexander, ieder mens bezit net zoveel aarde als dit waarop wij zijn gestapt; maar u, slechts een mens zoals wij, bent, afgezien van uw bemoeizucht en arrogantie, zo’n groot deel van de aarde vanuit uw eigen land overwoekerd, waardoor u uzelf en anderen in de problemen hebt gebracht. En toch zult ook u spoedig sterven en slechts zoveel aarde bezitten als voldoende is om uw lichaam in te begraven“

Net als Diogenes weigerden deze wijzen zich te laten imponeren door Alexanders macht. Hun ascetisme contrasteerde scherp met zijn grenzeloze ambitie, die de vergankelijkheid van materiële rijkdom en verovering benadrukte. Aangezien deze verhalen zich afspelen vlak voor zijn vroege dood in Babylon in 323 v.Chr. en de geleidelijke desintegratie van zijn rijk, bevatten ze een gevoel van tragische ironie, die Alexanders dreigende ondergang voorspelt.

¹ Een gymnosofist (vrij vertaald: naakte filosoof) was een Indische filosoof die een radicaal ascetische  levensstijl nastreefde en kledij en zelfs voedsel beschouwde als een inbreuk op de zuiverheid van het denken.

Het bericht Alexander de Grote en de filosofen verscheen eerst op HEESEN Online.