<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>oerknal Archieven - HEESEN Online</title>
	<atom:link href="https://heesen.online/tag/oerknal/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://heesen.online/tag/oerknal/</link>
	<description>Blogs van Jos Heesen</description>
	<lastBuildDate>Thu, 16 Jan 2025 14:56:24 +0000</lastBuildDate>
	<language>nl-NL</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>
	<item>
		<title>Georges Lemaître en de oerknal</title>
		<link>https://heesen.online/georges-lemaitre-en-de-oerknal/</link>
					<comments>https://heesen.online/georges-lemaitre-en-de-oerknal/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 16 Jan 2025 14:55:36 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Bijzondere personen en/of helden]]></category>
		<category><![CDATA[Geschiedenis]]></category>
		<category><![CDATA[Kosmologie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[Albert Einstein]]></category>
		<category><![CDATA[Edwin Hubble]]></category>
		<category><![CDATA[Fred Hoyle]]></category>
		<category><![CDATA[Georges Lemaître]]></category>
		<category><![CDATA[oerknal]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=6630</guid>

					<description><![CDATA[<p>Ruim honderd jaar geleden waren de meeste wetenschappers ervan overtuigd dat het heelal niet groter was dan onze eigen Melkweg en dat het eeuwig, statisch en onveranderlijk was. Het heelal was er altijd geweest zoals het er was, en zou altijd zo blijven. Dat was de algemeen aanvaarde wetenschappelijke opvatting van die tijd.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/georges-lemaitre-en-de-oerknal/">Georges Lemaître en de oerknal</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Ruim honderd jaar geleden waren de meeste wetenschappers ervan overtuigd dat het heelal niet groter was dan onze eigen <em>Melkweg</em> en dat het eeuwig, statisch en onveranderlijk was. Het heelal was er altijd geweest zoals het er was, en zou altijd zo blijven. Dat was de algemeen aanvaarde wetenschappelijke opvatting van die tijd.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Heelal dijt uit</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Maar daar zou snel verandering in komen. De sterrenkundige <em>Edwin Hubble</em> deed in de jaren twintig van de vorige eeuw een fantastische ontdekking. De zwak zichtbare nevels die hij bestudeerde waren geen gaswolken in onze eigen Melkweg, maar complete sterrenstelsels die heel ver van ons vandaan stonden. En in welke richting hij ook keek, bleken die sterrenstelsels zich allemaal van ons vandaan te bewegen. En hoe verder deze sterrenstelsels zich bevonden, hoe sneller ze van ons wegvlogen. Hij ontdekte dat het heelal uitdijde.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Fysicus en priester</h2>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Georges Lemaître</em>, nietalleen een briljant fysicus maar ook een katholiek priester, kwam in die tijd op een heel gedurfd idee: het heelal moet ooit een begin hebben gehad. Want als het heelal uitdijt, dan moet het vroeger een heel stuk kleiner zijn geweest. Zo klein, dat het hele heelal ooit veel, veel kleiner was dan een atoom, een beginpunt dat hij het ‘oeratoom’ (een “<em>atome primitif</em>”) noemde. Zelfs ruimte en tijd bestonden nog niet in dat theoretisch nulpunt. Tijd en ruimte zijn pas ontstaan toen dat ‘oeratoom’ is beginnen uitdijen. De theorie van wat later bekend zou worden als de big bang (de oerknal) was geboren.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img fetchpriority="high" decoding="async" width="340" height="460" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/georgeslemaitre.jpg" alt="" class="wp-image-6632" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/georgeslemaitre.jpg 340w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/georgeslemaitre-222x300.jpg 222w" sizes="(max-width: 340px) 100vw, 340px" /><figcaption class="wp-element-caption">Georges Lemaître (1894-1966)</figcaption></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Veel scepsis</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Toen Lemaître in 1931 deze hypothese van het begin van het heelal publiceerde, werd zijn idee op heel veel scepsis in de wetenschappelijke wereld onthaald, niet in het minst door <em>Albert Einstein</em>, waar Lemaître erg naar opkeek. Men verweet Lemaître dat hij als wis- en natuurkundig opgeleide priester wetenschap wilde gebruiken om het christelijke scheppingsverhaal te ondersteunen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Lemaître heeft alle moeite van de wereld gedaan om die verwijten te ontzenuwen en om geloof en wetenschap uit elkaars vaarwater te houden. Hij wilde dat men zijn kosmologische theorie louter en alleen op haar wetenschappelijke verdiensten zou beoordelen. Of het heelal een “natuurlijk begin” heeft gehad of daadwerkelijk een schepping uit het niets is geweest, was volgens Lemaître een filosofische vraag waarop de wetenschap geen antwoord kon geven. Je kan dus niet zeggen dat God op het knopje van de big bang heeft gedrukt: wetenschappelijk gezien is dat een betekenisloze uitspraak.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Paus Pius XII</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Maar Lemaîtres pogingen om als wetenschapper au sérieux te worden genomen verliepen moeizaam. In 1951 hield paus <em>Pius XII</em> een toespraak waarin hij in Lemaîtres kosmologische theorie een wetenschappelijke bevestiging zag van de christelijke scheppingsleer. Lemaître was hier allerminst blij mee, want hij vreesde dat hij hierdoor de risee zou worden van de wetenschappelijke wereld. Hij reisde zelfs naar het Vaticaan om de paus ervan te overtuigen niet langer zijn kosmologisch model als bevestiging van de bijbelse scheppingsverhalen te gebruiken.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Geloof en wetenschap</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Dat Lemaître zowel natuurkundige als priester is, maakt het zo interessant om na te gaan hoe hij dacht over geloof en wetenschap. Sommigen blijven het een mysterie vinden hoe Lemaître als wetenschapper zijn kosmologische theorie kon blijven verdedigen zonder in tegenspraak te komen met zijn geloof.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Voor Lemaître zijn geloof en wetenschap ‘twee wegen naar de waarheid’. Wetenschap en geloof bevinden zich op verschillende niveaus en spreken niet dezelfde taal. Wetenschap en geloof zijn geen rivaliserende verklaringen van de werkelijkheid die elkaar op hetzelfde domein bekampen.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Bio van Georges Lemaître</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Georges Lemaître is geboren in 1894, in <em>Charleroi</em>, als oudste van vier zonen. De jonge Lemaître studeert vanaf 1911 voor mijningenieur aan de <em>KU Leuven</em>. Tegelijk volgt hij een opleiding T<em>homistische wijsbegeerte</em>. Het is toen al tekenend voor zijn dubbele interesse: geloof en wetenschap.<br>Maar het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog maakt tijdelijk een eind aan zijn studies. Lemaître meldt zich aan bij het Belgische leger, en belandt in 1915 als infanterist aan het <em>IJzerfront</em>. Hij blijft er tot het einde van de oorlog, en wordt er zelfs gedecoreerd. Na de oorlog herbegint hij zijn studies, maar hij kiest nu voor natuur- en wiskunde. Tegelijk treedt hij in, in het seminarie van <em>Mechelen</em>. Daarna begint hij een internationale carrière als wetenschapper. Hij vertrekt als onderzoeker naar <em>Cambridge</em>, daarna naar <em>Canada</em>, en hij schrijft uiteindelijk zijn doctoraat aan het beroemde <em>MIT</em> in de <em>Verenigde staten</em>.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Hoyle en ook Einstein twijfelen eerst</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De oerknaltheorie wordt eerst op scepsis onthaald. <em>Fred Hoyle</em> was aanvankelijk een fel tegenstander van de oerknal. In 1949 werden <em>Hoyle</em> en zijn collega <em>George Gamow</em> (als voorstander van de oerknalidee) uitgenodigd om voor de BBC over de oorsprong van het heelal te debatteren. Tijdens dat gesprek maakte Hoyle een snerende opmerking in de richting van Gamow over de theorieën die wijzen op een temporeel begin van het heelal: “<em>These theories were based on the hypothesis that all the matter in the universe was created in one <strong>big bang</strong> at a particular time in the remote past.</em>” De term Big Bang was daarmee geïntroduceerd en bleef plakken. Men heeft nadien nog wel pogingen ondernomen om de naam te veranderen – Hoyle had het immers als een scheldwoord gebruikt – maar die pogingen bleven tevergeefs. En zo spreken we vandaag nog altijd over de ‘oerknal’.</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img decoding="async" width="1024" height="583" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/einsteinlemaitre-1024x583.jpg" alt="" class="wp-image-6631" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/einsteinlemaitre-1024x583.jpg 1024w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/einsteinlemaitre-300x171.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/einsteinlemaitre-768x437.jpg 768w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/einsteinlemaitre.jpg 1072w" sizes="(max-width: 1024px) 100vw, 1024px" /><figcaption class="wp-element-caption">Albert Einstein en Georges Lemaître</figcaption></figure>



<p class="wp-block-paragraph">Ook <em>Albert Einstein</em> twijfelt eerst, maar draait volledig bij na een lezing van Lemaître, en zegt &#8220;<em>Dit is de mooiste en meest bevredigende uitleg over het ontstaan van het heelal, die ik ooit heb gehoord</em>.&#8221; Pas in 1964 vindt men empirisch bewijs van de oerknal, wanneer ingenieurs <em>Penzias</em> en <em>Wilson</em> per ongeluk kosmische achtergrondstraling opvangen met een radioantenne. Zoals Lemaître voorspelde, zijn er in die kosmische straling nog sporen van de oerknal terug te vinden. Hij krijgt het nieuws op zijn sterfbed te horen.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Geen Nobelprijs</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Lemaître was bescheiden, en heeft misschien daarom nooit de <em>Nobelprijs</em> fysica gekregen, als is hij wel een aantal keer genomineerd. Een vergissing die het Nobelprijscomité zelf lijkt recht te zetten bij de bekendmaking van de Nobelprijs fysica in 2011, aan twee fysici die ontdekt hebben dat het heelal sneller en sneller uitzet, en dus voort werkten op het inzicht van Lemaître. “<em>Het dient opgemerkt dat Lemaître in zijn artikel uit 1927 correct de vergelijkingen afleidde voor een expanderend heelal</em>”, zegt het Nobelprijscomité in 2011.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Georges Lemaître in enkele data</h2>



<ul class="wp-block-list">
<li>1894: geboren in Charleroi.</li>



<li>1911-1914: student mijningenieur in Leuven</li>



<li>1914-1919: vrijwilliger in het Belgische leger</li>



<li>1920: doctor in de natuurwetenschappen</li>



<li>1923: priesterwijding</li>



<li>1927: PHD aan MIT, publiceert artikel over uitdijing heelal. Eerste ontmoeting met Einstein.</li>



<li>1931: erkenning theorie oerknal door Einstein, publicatie in Nature.</li>



<li>1960: voorzitter pauselijke academie voor wetenschappen</li>



<li>1966: overlijden in Leuven</li>
</ul>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/georges-lemaitre-en-de-oerknal/">Georges Lemaître en de oerknal</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/georges-lemaitre-en-de-oerknal/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Entropie en de richting van de tijd</title>
		<link>https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/</link>
					<comments>https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 11 Nov 2024 14:24:36 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Kosmologie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[entropie]]></category>
		<category><![CDATA[oerknal]]></category>
		<category><![CDATA[thermodynamica]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=6280</guid>

					<description><![CDATA[<p>De concepten van entropie en tijd zijn fundamenteel voor het begrip van fysische verschijnselen.<br />
Entropie, een maat voor wanorde of de mate van verspreiding van energie in een systeem, wordt vaak geassocieerd met de tweede wet van de thermodynamica, die stelt dat in een geïsoleerd systeem de totale entropie niet kan afnemen. De 'pijl van de tijd' daarentegen, verwijst naar de richting waarin tijd beweegt, van verleden naar toekomst. Deze richting lijkt nauw verbonden met het gedrag van entropie. Hoe zit het met dit verband?</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/">Entropie en de richting van de tijd</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<h2 class="wp-block-heading">Inleiding</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De concepten van entropie en tijd zijn fundamenteel voor het begrip van fysische verschijnselen. <br>Entropie, een maat voor wanorde of de mate van verspreiding van energie in een systeem, wordt vaak geassocieerd met de tweede wet van de thermodynamica, die stelt dat in een geïsoleerd systeem de totale entropie niet kan afnemen. De &#8216;<em>pijl van de tijd</em>&#8216; daarentegen, verwijst naar de richting waarin tijd beweegt, van verleden naar toekomst. Deze richting lijkt nauw verbonden met het gedrag van entropie. Hoe zit het met dit verband?</p>



<h2 class="wp-block-heading">Entropie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Entropie is oorspronkelijk geïntroduceerd in de 19e eeuw door de natuurkundige <em>Rudolf Clausius</em>. Hij definieerde het als een maatstaf voor de energie in een thermodynamisch systeem die niet beschikbaar is voor arbeid. In termen van thermodynamica verwijst de tweede wet naar de tendens dat in een gesloten systeem de entropie altijd toeneemt of op zijn minst constant blijft. Dit betekent dat, in de afwezigheid van enige externe invloed, systemen zich spontaan van een geordende naar een wanordelijke toestand zullen ontwikkelen.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Ludwig Boltzmann</em>, een andere pionier in de thermodynamica, ontwikkelde een statistische interpretatie van entropie die de basis vormde voor het begrip dat we vandaag kennen. Hij stelde dat entropie gerelateerd is aan het aantal mogelijke microtoestanden waarin een systeem kan verkeren. Hoe groter het aantal microtoestanden (dus hoe wanordelijker het systeem), hoe hoger de entropie.</p>



<h2 class="wp-block-heading">De Tweede Wet van de Thermodynamica en de Tijdspijl</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De tweede wet van de thermodynamica is nauw verbonden met het idee van de &#8216;<em>thermodynamische pijl van de tijd</em>.&#8217; In de natuurkunde wordt de richting van de tijd vaak gedefinieerd als de richting waarin entropie toeneemt. In een gesloten systeem dat begint in een geordende toestand, zoals een bak met gasmoleculen in één kant van de kamer, zullen deze moleculen zich spontaan verspreiden totdat ze een gelijkmatige verspreiding over de kamer bereiken. Deze verspreiding is onomkeerbaar zonder externe invloed en laat zien hoe tijd asymmetrisch werkt: het is moeilijk, zo niet onmogelijk, om een systeem vanzelf naar een lagere entropie-toestand te laten terugkeren.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Deze observatie leidt tot een fundamentele vraag: als de wetten van de fysica (met name in de klassieke mechanica en kwantummechanica) symmetrisch zijn in de tijd, waarom ervaren wij tijd dan als asymmetrisch, altijd bewegend van verleden naar toekomst? Entropie biedt een verklaring door aan te geven dat tijd vooruit lijkt te gaan omdat entropie toeneemt. Dit biedt echter niet per se een volledige verklaring voor waarom de tijd zo ervaren wordt; het stelt slechts dat entropie een maat kan zijn voor de richting waarin wij de tijd ervaren.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img decoding="async" width="960" height="427" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl.jpg" alt="" class="wp-image-2858" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl.jpg 960w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl-300x133.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl-768x342.jpg 768w" sizes="(max-width: 960px) 100vw, 960px" /></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">De Relatie Tussen Entropie en Tijd in de Kosmologie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De kosmologie biedt een bredere context voor het verband tussen entropie en de richting van de tijd. De oerknal, die het ontstaan van het universum markeert, creëerde een toestand van zeer lage entropie, waarin materie en energie aanvankelijk geordend waren. Vanaf dat moment begon het universum uit te zetten en namen de entropie en wanorde toe. Dit proces lijkt een natuurlijke verklaring te geven voor de richting van de tijd op kosmische schaal: tijd beweegt van een toestand van lage entropie (de vroege fase van het universum) naar een toestand van hogere entropie (de huidige fase en de toekomst).</p>



<p class="wp-block-paragraph">Volgens deze kosmologische kijk kan de tijdspijl worden verklaard door de richting van toenemende entropie. Als het universum ooit zou stoppen met uitdijen en beginnen in te krimpen, zoals sommige kosmologische modellen suggereren, zou het mogelijk zijn dat de entropie weer zou gaan afnemen. Dit zou de tijdspijl omdraaien, wat fascinerende theoretische vragen oproept over de mogelijkheid van &#8217;teruglopende tijd&#8217;.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Kwantummechanica en Tijdssymmetrie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In de kwantummechanica, waar systemen worden beschreven door golfvergelijkingen, zijn de wetten in principe symmetrisch in de tijd. Dit betekent dat voor elke kwantumtoestand die van verleden naar toekomst evolueert, een symmetrische evolutie mogelijk is die van toekomst naar verleden gaat. <br>Echter, in de praktijk zien we deze tijdssymmetrie niet terug. <br>Eén mogelijke verklaring hiervoor ligt in de waarneming en decoherentie binnen kwantummechanica. Wanneer een systeem in contact komt met zijn omgeving (bijvoorbeeld door een meting), zal de entropie toenemen en een specifieke richting geven aan de tijdsontwikkeling.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Hieruit volgt dat de toename van entropie niet alleen een statistisch gevolg is van de natuurkundige wetten, maar ook een onvermijdelijke uitkomst wanneer macroscopische objecten met hun omgeving interageren. <br>Dit suggereert dat entropie een belangrijk concept is bij het verbinden van de microscopische kwantumwereld met onze macroscopische tijdservaring.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/">Entropie en de richting van de tijd</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
