<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>quarks Archieven - HEESEN Online</title>
	<atom:link href="https://heesen.online/tag/quarks/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://heesen.online/tag/quarks/</link>
	<description>Blogs van Jos Heesen</description>
	<lastBuildDate>Mon, 23 Jun 2025 16:02:03 +0000</lastBuildDate>
	<language>nl-NL</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>
	<item>
		<title>Heeft tijd 3 dimensies?</title>
		<link>https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/</link>
					<comments>https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 23 Jun 2025 16:01:09 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Actueel]]></category>
		<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[bosonen]]></category>
		<category><![CDATA[Gunther Kletetschka]]></category>
		<category><![CDATA[leptonen]]></category>
		<category><![CDATA[Plancktijd]]></category>
		<category><![CDATA[quarks]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=7097</guid>

					<description><![CDATA[<p>Dit vond ik op de Scientias website en heb ik een beetje aangepast. Het klinkt als een waanzinnige doorbraak, vergelijkbaar met Einsteins Algemene Relativiteitstheorie:</p>
<p>"Tijd is niet gewoon een lijn die van verleden naar toekomst loopt, maar heeft drie dimensies, net zoals de ruimte om ons heen. Dat beweert althans de natuurkundige Gunther Kletetschka met een nieuw theoretisch model. Het mooiste is: we kunnen het binnenkort testen.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/">Heeft tijd 3 dimensies?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph"><strong>Dit vond ik op de <a href="https://scientias.nl">Scientias</a> website en heb ik een beetje aangepast. Het klinkt als een waanzinnige doorbraak, vergelijkbaar met Einsteins Algemene Relativiteitstheorie:</strong></p>



<p class="wp-block-paragraph">&#8220;Tijd is niet gewoon een lijn die van verleden naar toekomst loopt, maar heeft drie dimensies, net zoals de ruimte om ons heen. Dat beweert althans de natuurkundige <em>Gunther Kletetschka</em> met een nieuw theoretisch model. Het mooiste is: we kunnen het binnenkort testen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In het <a href="https://www.worldscientific.com/doi/epdf/10.1142/S2424942425500045" target="_blank" rel="noreferrer noopener">model van Kletetschka</a> draait alles om tijd. <br>In plaats van één enkele tijddimensie, zoals we gewend zijn, zou tijd er drie (3) hebben. Ruimte (met zijn lengte, breedte en hoogte) wordt in deze theorie eigenlijk een soort bijproduct van die driedimensionale tijd.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-large"><img fetchpriority="high" decoding="async" width="700" height="1024" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1-700x1024.jpg" alt="" class="wp-image-7098" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1-700x1024.jpg 700w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1-205x300.jpg 205w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1-768x1124.jpg 768w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1.jpg 800w" sizes="(max-width: 700px) 100vw, 700px" /></figure>
</div>

<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full is-resized"><img decoding="async" width="800" height="136" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim2.jpg" alt="" class="wp-image-7099" style="width:682px;height:auto" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim2.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim2-300x51.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim2-768x131.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /><figcaption class="wp-element-caption">De intro van het originele artikel</figcaption></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Hoe dan?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De drie tijddimensies hebben elk hun eigen taak. </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>De <strong>eerste</strong> houdt zich bezig met de piepkleine wereld van de kwantummechanica, op schalen zo klein als de Plancktijd (de kleinst meetbare tijdseenheid). </li>



<li>De <strong>tweede</strong> dimensie slaat een brug tussen die kwantumwereld en de klassieke natuurkunde die we in het dagelijks leven zien. </li>



<li>En de <strong>derde</strong> dimensie stuurt de grote kosmische processen, zoals de vorming van sterrenstelsels en de uitdijing van het heelal.</li>
</ul>



<h2 class="wp-block-heading">Drie families van deeltjes?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Een van de mysteries die dit model aanpakt, is het bestaan van precies drie families van elementaire deeltjes: de <em>quarks</em>, de <em>leptonen</em> en de <em>bosonen</em>. Waarom drie en niet twee of vier? <br>In <em>Kletetschka</em>’s theorie komt dat aantal vanzelf uit de wiskunde van de driedimensionale tijd. Uit zijn berekeningen ontstaan drie generaties deeltjes, met massa’s in verhoudingen die we ook echt meten. <br>Dat maakt het een stuk logischer dan zomaar aannemen dat er drie families zijn, zonder echte reden.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Zwakke krachten en kwantumzwaartekracht</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Ook andere puzzels krijgen een oplossing. Neem de <em>zwakke kernkracht</em>, een van de vier fundamentele krachten in de natuur. Die gedraagt zich anders voor links- en rechtsdraaiende deeltjes, een fenomeen dat <em>pariteitsschending</em> heet. In dit model volgt dat gedrag direct uit de structuur van de driedimensionale tijd, zonder extra ingewikkelde verklaringen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">En dan is er <em>kwantumzwaartekracht</em>, de heilige graal die <em>kwantummechanica</em> en <em>zwaartekracht</em> moet verenigen. Normaal lopen natuurkundigen hier tegen wiskundige chaos aan, zoals oneindige waarden die nergens op slaan. Maar dankzij de drie tijddimensies blijven die problemen uit, zonder dat er extra trucs nodig zijn.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Testen met experimenten</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Dit is geen theorie die alleen op papier mooi klinkt. Ze doet voorspellingen die we kunnen checken. Zo zouden er nieuwe trillingen (resonanties) moeten opduiken bij energieën van 2,3 en 4,1 TeV, en die zijn te meten met de <em>High-Luminosity Large Hadron Collider</em>, een upgrade van de grootste deeltjesversneller op aarde die ten vroegste in 2028 klaar zal zijn. Ook geeft het model exacte massa’s voor neutrino’s, haast ongrijpbare deeltjes die overal doorheen vliegen, namelijk 0,058, 0,0086 en 0,0023 elektronvolt. Dat kunnen we in de toekomst testen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Gravitatiegolven, die rimpelingen in de ruimtetijd, zouden volgens deze theorie bewegen met vrijwel exact de lichtsnelheid; het verschil is kleiner dan 1,5 delen per biljoen biljoen. Dat is minuscuul, maar met detectoren zoals <em>LIGO</em> en de aankomende <em>LISA-ruimtemissie</em> kunnen we het misschien waarnemen. En voor donkere energie, die het heelal versneld laat uitdijen, voorspelt het model een specifieke evolutie. De <em>Euclid-telescoop</em>, die in 2023 gelanceerd werd, kan dat in de toekomst onderzoeken.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Einstein past er ook nog bij</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Geen zorgen, dit model gooit niet alles overboord wat we al weten. Als je twee van de drie tijddimensies heel klein maakt, komt <em>Einsteins algemene relativiteitstheorie</em> gewoon tevoorschijn. Dat is een goed teken, want we weten dat die theorie klopt voor grote schalen zoals planeten en sterren.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img decoding="async" width="800" height="800" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic.jpg" alt="" class="wp-image-7100" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic-300x300.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic-150x150.jpg 150w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic-768x768.jpg 768w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic-120x120.jpg 120w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /><figcaption class="wp-element-caption">Zo ziet AI tijd in 3 dimensies</figcaption></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Geen gedoe met extra dimensies</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Veel andere theorieën, zoals <em>snaartheorie</em>, voegen extra ruimtelijke dimensies of exotische deeltjes toe. Dit model niet. De drie tijddimensies komen voort uit fundamentele symmetrieën in de wiskunde, zonder dat er rare aannames bij komen kijken. Dat maakt het elegant en overzichtelijk.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd als basis van alles</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In deze theorie is tijd niet zomaar een achtergrond, maar de basis van het universum. Massa en energie zijn dan eigenlijk gevolgen van hoe die tijd kromt en beweegt. Het is een omkering van hoe we normaal denken, maar het werkt wiskundig én het levert voorspellingen op die we kunnen testen.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Wat nu?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Of dit echt dé verklaring is voor hoe het universum werkt, weten we pas als de experimenten klaar zijn. Deeltjesversnellers, gravitatiegolfdetectoren en telescopen zoals Euclid gaan de komende jaren op zoek naar bewijs. Als het klopt, krijgen we een heel nieuwe kijk op tijd en de werkelijkheid. En zo niet? Dan hebben we weer wat geleerd over hoe alles <strong><em>niét</em></strong> werkt.&#8221;</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/">Heeft tijd 3 dimensies?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Murray Gell-Mann en de Quarks</title>
		<link>https://heesen.online/murray-gell-mann-en-de-quarks/</link>
					<comments>https://heesen.online/murray-gell-mann-en-de-quarks/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 08 Dec 2024 08:03:19 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Geschiedenis]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[kwantummechanica]]></category>
		<category><![CDATA[Murray Gell-Mann]]></category>
		<category><![CDATA[quarks]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=6439</guid>

					<description><![CDATA[<p>De keuze voor de term quark is enigszins bizar. Gell-Mann had een woord in gedachten met een soortgelijk geluid dat geschreven zou kunnen worden als "KWORK". Later merkte hij op dat er in de roman Finnegans wake (The wake for Finnegan) van James Joyce de uitdrukking "Three quarks for Muster Mark!" stond. </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/murray-gell-mann-en-de-quarks/">Murray Gell-Mann en de Quarks</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">De keuze voor de term quark is enigszins bizar. <em>Gell-Mann</em> had een woord in gedachten met een soortgelijk geluid dat geschreven zou kunnen worden als &#8220;KWORK&#8221;. Later merkte hij op dat er in de roman <em>Finnegans wake</em> van <em>James Joyce</em> de uitdrukking &#8220;<em>Three quarks for Muster Mark!</em>&#8221; stond.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Alles behalve techniek</h2>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Gell-Mann</em>, geboren op 15 september 1929 in Manhattan, was een wonderkind met een sterke passie voor natuurwetenschappen, archeologie en taalkunde. Nadat hij op 14-jarige leeftijd de middelbare school had afgerond, moest hij bij het invullen van de aanvraag voor toelating tot de <em>Yale University </em>aangeven welke hoofdvak hij wilde volgen. Zijn vader, een enthousiaste autodidact die veel wiskunde- en natuurkundeboeken had gelezen, adviseerde hem om techniek te gaan studeren, maar Gell-Mann antwoordde dat als hij ooit iets moest ontwerpen, het zeker uit elkaar zou vallen. &#8220;<em>En toen ik volgend jaar de proeve van bekwaamheid deed, kreeg ik het advies om alles behalve techniek te gaan doen.</em>&#8221; </p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="399" height="464" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/murraygellmann.jpg" alt="" class="wp-image-6446" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/murraygellmann.jpg 399w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/murraygellmann-258x300.jpg 258w" sizes="auto, (max-width: 399px) 100vw, 399px" /><figcaption class="wp-element-caption">Murray Gell-Mann (1929-2019)</figcaption></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Kwantummechanica en de Algemene Relativiteitstheorie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Zijn vader overtuigde hem er van natuurkunde te kiezen, als uiteindelijk compromis, ook al was dit het vak waarin hij op de middelbare school de slechtste resultaten had behaald. Zijn vader zei, als aanmoediging,  dat hij dol zou zijn geweest op de kwantummechanica en de algemene relativiteitstheorie. &#8220;<em>Dus heb ik ervoor gekozen natuurkunde te studeren. Na een tijdje vond ik het leuk en ontdekte dat mijn vader gelijk had. Kwantummechanica en relativiteit waren geweldig.</em>” </p>



<p class="wp-block-paragraph">Nadat hij in 1948 was afgestudeerd, promoveerde hij in 1951 aan het <em>Massachusetts Institute of Technology</em> (MIT) onder leiding van de beroemde natuurkundige <em>Victor Weisskopf</em>. Na een kort verblijf aan het <em>Institute for Advanced Study in Princeton</em> en aan de universiteit van Illinois (1951-1952) te <em>Urbana-Champaign</em> waar hij samenwerkte met <em>Enrico Fermi</em>, verhuisde hij naar de <em>Universiteit van Chicago</em>, waar zijn eerste professionele doorbraak plaatsvond. In 1967 werd hij daar benoemd tot <em>R.A. Millikan Professor</em>, een positie die hij 26 jaar lang behield.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Deeltjesversnellers en fundamentele interacties</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In 1947 was het uit de studie van kosmische straling, dit zijn hoogenergetische deeltjes uit de ruimte, via een instrument voor het detecteren van elementaire deeltjes (<em>Cloud Chamber</em>) mogelijk om deeltjes (zoals de kaon) waar te nemen die bizar gedrag vertoonden. Met de daaropvolgende ontwikkeling van steeds krachtigere deeltjesversnellers werden deze ook in laboratoria waarneembaar. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Twee van de vier fundamentele interacties die in de natuur aanwezig zijn, zijn </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>de <em>sterke interactie</em>, die verantwoordelijk is voor het ontstaan ​​van atoomkernen en gewone materie, en</li>



<li>de <em>zwakke interactie</em>, die in plaats daarvan verantwoordelijk is voor het radioactieve verval van atomen.</li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Deze nieuw ontdekte deeltjes werden overvloedig geproduceerd en dit gaf aan dat de productie plaatsvond door de sterke interactie, waardoor zeer korte vervaltijden werden verwacht (in de orde van 10 ^ -23 seconden); maar in plaats daarvan vervielen ze met relatief &#8220;lange&#8221; tijden (10 ^ -10 seconden) die typerend zijn voor zwakke interacties. <em>Waarom is vraag 1?</em> <br>Bovendien werden deze deeltjes altijd in paren geproduceerd. <em>Waarom is vraag 2? </em><br>Door deze twee vragen werden ze omgedoopt tot vreemde deeltjes.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Strangeness</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In 1955 verhuisde hij naar het <em>California Institute of Technology</em> (Caltech), waar hij op dertigjarige leeftijd de jongste hoogleraar in de geschiedenis van het instituut werd en daar de volgende achtendertig jaar bleef.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Om het gedrag van bepaalde deeltjes beter te van elkaar te onderscheiden introduceerde Gell-Mann in 1961 een nieuw kwantumgetal, namelijk <em>vreemdheid</em> (<em>strangeness</em>). Deze blijft behouden bij productie door de sterke interactie, maar niet bij verval door de zwakke interactie.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Door vervolgens de isospin <em>I<sub>3</sub></em>, de lading <em>Q</em> en vreemdheid <em>S</em> als coördinaten (I<sub>3</sub>,Q,S) te nemen merkte hij tot verrassing op dat hij alle acht mesonen in een octet kon onderbrengen. Hij noemde zijn classificatiemethode <em>The Eightfold Way</em> naar Boeddha&#8217;s achtvoudige pad voor het bereiken van verlichting. <br>Tegelijkertijd en onafhankelijk van Gell-Mann werd dezelfde symmetrie ook ontdekt door Yuval Ne&#8217;eman, een Israëlische theoreticus. Met dit systeem kon vervolgens beter voorspeld worden welke elementaire deeltjes experimenteel kunnen worden gevonden en welke niet. </p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="422" height="445" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/eightfoldway-2.jpg" alt="" class="wp-image-6445" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/eightfoldway-2.jpg 422w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/eightfoldway-2-284x300.jpg 284w" sizes="auto, (max-width: 422px) 100vw, 422px" /></figure>
</div>


<p class="wp-block-paragraph">Ondertussen bleef Gell-Mann de aard van subatomaire deeltjes onderzoeken en kwam tot de theorie dat <em>hadronen</em>, waartoe bijvoorbeeld <em>protonen</em> en <em>neutronen</em> behoren, niet de ultieme bestanddelen van materie waren, maar waren samengesteld uit combinaties van <em>quarks</em> en <em>antiquarks</em>. Een soortgelijk model werd onafhankelijk voorgesteld door <em>George Zweig</em>. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Quarks</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Quarks komen in zes verschillende &#8216;smaken&#8217; voor. In eerste instantie waren twee quarks voldoende om het proton en het neutron te beschrijven, namelijk &#8220;up&#8221; (op) en &#8220;down&#8221; (neer). Een proton bevat twee up-quarks en een down-quark, terwijl een neutron een up-quark en twee down-quarks bevat. Rond dezelfde tijd ontdekten natuurkundigen nieuwe elementaire deeltjes. Om deze &#8220;vreemde&#8221; deeltjes te verklaren moest een extra quark worden aangenomen, het &#8220;strange&#8221;-quark. Later kwamen daar nog het &#8220;charm&#8221; (tover), &#8220;top&#8221; en &#8220;bottom&#8221;-quark bij.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In 1972 kwam Gell-Mann met zijn theorie van de kwantumchromodynamica (QCD), de natuurkundige theorie die de wisselwerking tussen quarks en gluonen beschrijft. Het vormt de basis van de sterke interactie, de elementaire kracht die verantwoordelijk is voor het samenbinden van quarks en anti-quarks zodat deze de verschillende hadronen en mesonen kunnen vormen.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Nobelprijs</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In 1969 ontving Gell-Mann de Nobelprijs voor de natuurkunde &#8220;<em>voor zijn bijdragen en ontdekkingen met betrekking tot de classificatie van elementaire deeltjes en hun interacties</em>&#8220;. <br>Experimentele bevestiging van de quarktheorie liet niet lang op zich wachten; de eerste bevestigingen vonden plaats tussen eind jaren zestig en begin jaren zeventig van de vorige eeuw. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Gell-Mann zei ooit: &#8220;<em>Als een kind wetenschapper wordt, zal hij merken dat hij betaald wordt om de hele dag het spannendste spel te spelen dat ooit is uitgevonden</em>&#8220;. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Hij heeft ons op 24 mei 2019 verlaten.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/murray-gell-mann-en-de-quarks/">Murray Gell-Mann en de Quarks</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/murray-gell-mann-en-de-quarks/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
