De filosofische stroming stoïcisme geeft een aantal richtlijnen voor een vredig leven. Ik kan me daar vaak goed in vinden.

Het Stoïcisme

Het stoïcisme, een oude filosofie die in Griekenland opkwam en later in Rome bloeide, heeft een heropleving in populariteit ervaren en biedt praktische richtlijnen om moeilijkheden met kracht en duidelijkheid het hoofd te bieden. In plaats van te proberen alles om ons heen onder controle te houden, leert het stoïcisme ons onze gedachten, acties en emotionele reacties te beheersen.

De oorsprong van het stoïcisme

Het stoïcisme begon in Athene rond het begin van de 3e eeuw voor Christus, in een tijd van filosofische experimenten. De filosofie is bedacht door Zeno van Citium, een koopman uit Cyprus die naar Athene kwam nadat hij zijn lading bij een schipbreuk had verloren.
Op zoek naar begeleiding en betekenis studeerde hij bij verschillende filosofen voordat hij eindelijk zijn eigen aanpak ontwikkelde. Zeno begon les te zeven in de Stoa Poikile, een openbare geschilderde veranda op de Atheense markt, en de naamgever van de term “Stoïcisme.”
In tegenstelling tot veel andere filosofische scholen die les gaven aan particuliere academies, was het stoïcisme toegankelijk voor iedereen die wilde luisteren.

Het stoïcisme evolueerde in de loop van de tijd door de bijdragen van verschillende invloedrijke denkers. Cleanthes, de opvolger van Zeno, benadrukte het verband tussen de menselijke geest en de rationele orde van het universum. Chrysippus, die Cleanthes volgde, veranderde het stoïcisme in een rigoureus systeem van logica, ethiek en natuurfilosofie. Later, tijdens de Romeinse tijd, kreeg de filosofie nieuw leven. Filosofen zoals Seneca, Epictetus, en Marcus Aurelius koppelden stoïcijnse ideeën aan de Romeinse cultuur en samenleving.

Wat is stoïcisme?

Centraal in het stoïcisme staat de overtuiging dat het universum geleid wordt door logo’s, een rationele structuur of orde. Omdat mensen de rede bezitten, zijn we in staat onze plaats binnen deze orde te begrijpen. Stoïcijnen leerden dat echt geluk niet voortkomt uit rijkdom of extern succes, maar uit het leven in harmonie met de natuur. Ze identificeerden vier primaire deugden:

• wijsheid,
• moed,
• rechtvaardigheid en
• matigheid.

Deze deugden dienen als leidraad voor het denken, handelen en reageren op uitdagingen.

Van even groot belang is het stoïcijnse onderscheid tussen wat we wel en niet kunnen controleren. Onze keuzes en de manier waarop we reageren op de omstandigheden van ons leven, liggen binnen onze controle.
Externe gebeurtenissen, zoals de keuzes van anderen en de omstandigheden van ons leven zelf, zijn dat niet. Door ons alleen te concentreren op wat we kunnen beïnvloeden, en de rest met geduld te accepteren, kunnen we een vredig leven leiden.

Het stoïcisme was nooit bedoeld als een abstracte theorie. Het was en blijft een filosofie van de dagelijkse praktijk. Ze is het meest effectief wanneer deze in alle facetten van iemands leven wordt geïmplementeerd. De oorsprong ervan laat zien dat het stoïcisme niet is gecreëerd voor ijdele reflectie, maar om goed te leven, zelfs in tijden van grote nood en/of rampspoed.

Uitstelgedrag en twijfel aan zichzelf

Uitstelgedrag wordt vaak verkeerd begrepen als eenvoudige luiheid, maar is vaker geworteld in twijfel aan jezelf. We stellen taken niet uit omdat het ons niets kan schelen, maar omdat we bang zijn dat we misschien niet slagen of niet over de capaciteiten beschikken om de taak uit te voeren.
Stoïcisme bestrijdt uitstelgedrag door te leren dat onze waarde niet voortkomt uit externe resultaten, maar uit de kwaliteit van onze inspanningen en onze toewijding. Wanneer we dit perspectief internaliseren, verliest de angst veel van zijn kracht.

Nogmaals, het stoïcisme vertelt ons dat we ons uitsluitend moeten concentreren op wat binnen onze controle ligt. Twijfel aan jezelf gedijt als onze aandacht verschuift naar wat er mis kan gaan. We moeten onze aandacht richten op het huidige moment en de taak die onmiddellijk voor ons ligt.
Epictetus adviseerde: “Eis niet dat de dingen gebeuren zoals je wilt, maar wens dat ze gebeuren zoals ze doen, en je zult tevreden zijn.” Het doel is niet om succes te garanderen, maar om de uitkomsten van elke situatie te accepteren, of deze nu positief of negatief zijn.

De Zekerheid van de Dood

Dood is een van de weinige ervaringen die ieder mens ondergaat. Ongeacht onze leeftijd, cultuur, rijkdom of prestaties, het leven zal uiteindelijk tot een einde komen. Voor velen kan deze waarheid angst of vermijding opwekken. Het stoïcisme leert echter dat de zekerheid van de dood niet iets is om bang voor te zijn, maar iets dat betekenis kan geven aan hoe we leven. Door de dood te erkennen als een natuurlijk en onvermijdelijk onderdeel van het bestaan, leren we het huidige moment te waarderen en ons te concentreren op wat dan het belangrijkst is.

Marcus Aurelius, in zijn Meditaties, herinnerde zichzelf er vaak aan dat het leven kort is en dat elke dag een geschenk is. Hij schreef dat we “moesten leven alsof we het leven op elk moment konden verlaten” niet uit angst, maar als herinnering om oprecht en doelbewust te leven. Als we ons herinneren dat onze tijd beperkt is, stoppen we met het verspillen van energie aan triviale zorgen, wrok of afleiding.
Het accepteren van de dood brengt vrede, terwijl het weerstaan ervan alleen maar tot angst leidt.

Dit perspectief neemt het verdriet van het verlies niet weg, maar helpt ons het met gratie te verdragen. Het stoïcisme erkent dat verdriet een natuurlijke reactie is als iemand van wie we houden sterft. Het doel is niet om emoties te onderdrukken, maar om te voorkomen dat je erdoor verteerd raakt. Door te onthouden dat de dood de natuurlijke conclusie van ons leven is, kunnen we degenen eren die zijn overleden en blijven leven op een manier die hun belang weerspiegelt.

Hoe om te gaan met ziekte?

Ziekte is een ander universeel aspect van de menselijke ervaring. Of het nu gaat om een tijdelijke verkoudheid of een langdurige aandoening, het stoïcisme biedt een perspectief dat ons helpt ziekte onder ogen te zien met acceptatie en veerkracht in plaats van angst of frustratie. De stoïcijnen begrepen dat het lichaam kwetsbaar is voor verandering. Ze leerden dat we weliswaar niet altijd onze lichamelijke gezondheid onder controle kunnen houden, maar wel de betekenis kunnen beheersen die we aan onze ervaring geven en de houding waarmee we reageren.

Epictetus, die zelf zijn hele leven aan een chronische ziekte leed en bovendien kreupel was, herinnerde zijn studenten eraan dat het lichaam van nature kan verzwakken, mislukken of veranderen zonder onze toestemming. Stoïcisme moedigt ons aan om onderscheid te maken tussen fysieke pijn en het leed dat we eraan toevoegen door middel van zorgen of wanhoop. Door de geest te trainen om te observeren in plaats van in paniek te geraken, verminderen we de onnodige emotionele strijd.

Toch betekent dit niet dat we ziekte moeten negeren of doen alsof we ons goed voelen. Stoïcijnen geloofden in de zorg voor het lichaam en het zoeken naar medische hulp wanneer dat nodig was, terwijl ze met geduld met ziekte werden geconfronteerd. Marcus Aurelius schreef dat ontberingen een kans zijn om deugd te oefenen: “De belemmering voor actie bevordert actie. Wat in de weg staat wordt de weg.” Ziekte kan doorzettingsvermogen, nederigheid en dankbaarheid leren voor de keren dat we ons sterk voelen.

Stoïcisme: de geleerde les

Samenvattend biedt het stoïcisme een krachtige en praktische benadering voor het omgaan met de uitdagingen van het dagelijks leven. Of we nu met ziekte worden geconfronteerd, de realiteit van de dood onder ogen moeten zien of worstelen met uitstelgedrag en twijfel aan onszelf, de stoïcijnse leer begeleidt ons om terug te keren naar wat we kunnen beheersen: onze gedachten, daden en reacties.
Door te accepteren wat we niet kunnen veranderen en onze energie te richten op wat we kunnen beïnvloeden, kunnen we anders hopeloze en beangstigende situaties omzetten in kansen om als mens sterker en wijzer te worden.

Het bericht AI of Filosofie? verscheen eerst op HEESEN Online.

Wat ligt er niet in onze macht:

• wat ons overkomt,
• invloeden van buitenaf,
• maar ook ons lichaam,
• onze bezittingen,
• onze reputatie

Kortom alles wat we niet zelf doen of in de hand hebben. Het zijn zaken waarvan we veronderstellen dat ze ons onvervreemdbaar eigendom zijn, maar die in feite elk moment van ons weggenomen kunnen worden.

Wat ligt er dan wel in onze macht:

• onze gedachten,
• de houding die we aannemen tegenover wat ons overkomt,
• ons handelen (maar niet het effect van ons handelen).

Kortom alles wat we wel zelf doen, of zelf in de hand hebben.

Je zou Epictetus een pessimist kunnen noemen, omdat we naar zijn idee een speelbal van de gebeurtenissen zijn; je zou hem ook een optimist kunnen noemen, omdat we volgens hem in elk geval meester over onze gedachten zijn.
Wellicht neemt hij een extreem standpunt in, zowel wat onze onvrijheid, als wat onze vrijheid betreft, maar iedereen zal het erover eens zijn dat er enerzijds in ons leven belangrijke dingen gebeuren waarop we geen invloed kunnen uitoefenen, en dat het anderzijds verschil maakt hoe je tegen die dingen aankijkt.

Slaaf

Epictetus’ kijk op de wereld snap je beter als je weet dat hij heel bekend was met een gevoel van onmacht tegenover het lot, doordat hij zijn leven in slavernij begonnen was.
Achteraf bezien is het bijzonder dat van de drie boegbeelden van het Romeinse stoïcisme er één schrijver en staatsman – Seneca – was, één keizer van een wereldrijk – Marcus Aurelius – en één slaaf.

Biografie

Er is niet veel over zijn leven bekend. Hij werd rond 50 als zoon van een slavin geboren in Hierapolis in Phrygië, in het zuidwesten van het huidige Turkije. Hij diende in Rome bij Epaphroditus, die secretaris van keizer Nero was.
Epictetus was kreupel¹, mogelijk vanaf zijn geboorte, mogelijk door mishandeling door zijn meester. Ondanks zijn slavernij was hij in staat in Rome lessen bij de stoïcijnse filosoof Musonius Rufus te volgen. Na zijn vrijlating – en na de verbanning uit Rome (het lot van alle filosofen) door keizer Domitianus – vestigde hij zich in Nicopolis, in het noordwesten van Griekenland, en begon daar zijn eigen school voor filosofie.
Zelf heeft hij niets geschreven, maar een van zijn leerlingen, Flavius Arrianus, stelde zijn lessen op schrift. Uit deze Colleges stelde Arrianus vervolgens een uittreksel samen, dat als het Handboekje of Zakboekje  beroemd werd. Epictetus bleef tot op hoge leeftijd lesgeven; zijn precieze sterfjaar is niet bekend. 

Rijkdom

‘Slaaf!’ Dat bijt Epictetus zijn leerlingen toe, telkens wanneer ze blijk geven van gehechtheid aan zaken die buiten hun macht liggen. Hij laat het niet bij de nuchtere vaststelling dat het geen zin heeft je om zulke dingen druk te maken, hij gaat zelfs zover ze als neutraal te bestempelen.
Rijkdom, aanzien, gezondheid – of armoede, slavernij, ziekte en dood – zijn niet goed of slecht, maar per definitie neutraal. Neutraal omdat ze bestuurd worden door de natuur, het grote geheel, de kracht die maakt dat alles is zoals het is. Die natuur is volgens de stoïcijnen redelijk, want wat er gebeurt, gebeurt niet zomaar, maar volgens vaste, begrijpelijke wetten. Het wordt door de stoïcijnen ook vaak als rede (Logos), kosmos of God (Zeus) verwoord.

Neutraal

Er is nog een reden waarom we de dingen die buiten onze macht liggen neutraal moeten noemen: ze hoeven niet te bepalen hoe we ons voelen. Je kunt arm of ziek en toch gelukkig zijn, daar hamert Epictetus steeds op.
Ben je slaaf? Ben je kreupel? Dat is jammer, maar geen reden om te klagen. Een wijs man (ofwel een stoïcijn) leeft in overeenstemming met de natuur. Die natuur bepaalt kennelijk dat er ook slaven en kreupelen moeten zijn – toevallig is dat de rol die jij hebt gekregen, speel die dan zo goed mogelijk.
Maak er wat van! Met die instelling komt een filosoof aan zijn apatheia, zijn gelijkmoedigheid. 
In ons huidige taalgebruik heeft het begrip apathie helaas steeds meer een negatieve bijsmaak gekregen.

Indrukken

Goed en slecht reserveert Epictetus voor de dingen die wel in onze macht liggen.
We moeten de gedachten en emoties die in ons opkomen – Epictetus noemt ze ‘indrukken’ – voortdurend tegen het licht houden. ‘Verdomme, het begint te regenen’ is voor een filosoof ontegenzeglijk een slechte reactie. ‘Interessant! Het was de hele dag droog en net nu ik naar buiten moet, begint het te gieten’ is een goede reactie, volledig in harmonie met de wisselvalligheid van het weer. Een echte filosoof – een stoïcijn – loopt ook liever in de zon dan in de regen, maar is er altijd op ingesteld dat de dingen minder aangenaam kunnen verlopen, dus hij zeurt daar niet over. Wensen dat de zon altijd schijnt is simpelweg niet redelijk, en wie in illusies leeft vraagt erom ongelukkig te worden.

Goed is dus een geesteshouding die overeenstemt met de natuur; slecht is streven naar wat je niet kunt afdwingen of proberen te vermijden wat onafwendbaar is.

Afhankelijkheid

We moeten handelen in harmonie met de natuur, dus ook met onze eigen natuur. We hoeven van Epictetus niet van elk streven af te zien. Streven is menselijk; het gaat er alleen om op de juiste manier te streven. Het hic et nunc, het hier en nu, vormt zijn eigen permanente beloning.

Hier en nu

“Hic et nunc” is een Latijnse uitdrukking die “hier en nu” betekent. Het wordt vaak gebruikt om de nadruk te leggen op het belang van het leven in het huidige moment. De uitdrukking is populair geworden als een motto van het stoïcisme, een filosofische stroming die de nadruk legt op de beheersing van emoties, zelfbeheersing en het leven in overeenstemming met de natuurlijke wetten.
Het idee achter “hic et nunc” is dat het leven zich in het heden afspeelt en dat we ons daarop moeten concentreren, in plaats van te veel bezig te zijn met het verleden of de toekomst.

1 Die kreupelheid en hoe daarmee om te gaan heeft hij als volgt verwoordt:

“Ziekte is een hinderpaal voor het lichaam, maar is het niet voor de geest, als ge dat zelf niet wilt. Kreupelheid is een belemmering voor de benen, maar niet voor de geest. Zeg dit nu bij alles wat u ten deel valt, want dan zult ge vinden dat een gebeurtenis wel een hinderpaal kan zijn voor iets anders, maar niet voor uzelf.”

Het bericht Stoïcijns als Epictetus verscheen eerst op HEESEN Online.

Sterker nog, Seneca wordt vandaag de dag nog steeds zeer bewonderd en vaak geciteerd.

Over emoties

Seneca riep mensen op om hun emoties te beheersen en zich niet te laten leiden door passie of woede. Tegenspoed moet kalm en rationeel worden aangepakt en de dood mag niet worden gevreesd. “Een edelsteen kan niet worden gepolijst zonder wrijving“, schreef hij, “noch een man kan worden vervolmaakt zonder beproevingen.” “Het maakt niet uit welk lot je draagt, maar hoe je het draagt.”

Dus, Seneca leidde een eenvoudig, contemplatief, consequent deugdzaam leven? Nou, niet precies. Zijn leven was verstrikt in de tumultueuze intriges van de Romeinse keizerlijke politiek, waardoor sommigen zijn nalatenschap in twijfel trokken en hem een huichelaar noemden.

Verbannen

Kort nadat keizer Claudius in 41 na Christus aan de macht kwam, na de moord op keizer Caligula, verbande hij Seneca naar Corsica, omdat Seneca ervan werd beschuldigd overspel te hebben gepleegd met Julia Livilla, de zus van Caligula en de nicht van Claudius.

Acht jaar later haalde Claudius‘ vierde vrouw, zijn nicht Agrippina, de zus van Julia Livilla en Caligula, haar man over om Seneca terug te roepen naar Rome, om als tutor te dienen voor haar zoon Nero.
Agrippina had Claudius overtuigd om Nero te adopteren en tot zijn erfgenaam te benoemen.
Een paar jaar later, in 54 na Christus, stierf Claudius, naar verluidt vergiftigd door Agrippina, waardoor Nero op de troon werd verheven.

Tutor van Nero

De tutor Seneca werd op deze manier plotseling hoofdadviseur van de man die de meest beruchte despoot uit de geschiedenis zou worden. Een relatie die Seneca tot een van de rijkste mannen in Rome zou maken.

Tijdens de eerste vijf jaar van Nero’s regering, de tijd dat Seneca grote invloed op hem had, regeerde de keizer bekwaam en was Rome veilig en stabiel. Pas nadat Nero zijn oude leermeester begon te negeren, verviel hij tot waanzin en een schrikbewind.

In 59 na Christus liet Nero zijn moeder Agrippina vermoorden, en hij riep Seneca op om hem te helpen de misdaad te verdoezelen. Het plan was een brief aan de senaat te schrijven waarin hij Agrippina ervan beschuldigde een staatsgreep te beramen en zelfmoord te hebben gepleegd toen het complot werd ontdekt. In de jaren die volgden, vertrouwde Nero niet langer op de raad van Seneca.
Hoewel Nero zijn verzoeken om toestemming om met pensioen te gaan afwees, wijdde Seneca zich aan zijn schrijven en was hij zelden in de senaat.

Complot

Maar nadat in 65 na Christus een moordcomplot was verijdeld, haalde Nero onmiddellijk uit tegen de mannen waarvan hij dacht dat ze er medeplichtig aan waren. Een van hen was Seneca.
Seneca was aan het eten in zijn villa buiten Rome toen een tribuun met een groep soldaten arriveerde. Zij brachten de opdracht van de keizer waarin Seneca werd bevolen zelfmoord te plegen.

Volhoudend dat hij niets wist van de samenzwering (waarschijnlijk is dat inderdaad het geval), stuurde Seneca de tribuun en zijn soldaten terug naar Nero om zijn onschuld te verklaren.
Maar onbewogen herhaalde Nero zijn bevel.

Stoïcijns

Seneca’s gedrag in het licht van zijn naderende dood was in overeenstemming met zijn stoïcijnse overtuigingen. Hij dicteerde kalm zijn laatste wensen en sneed vervolgens de aderen van zijn armen door, net als zijn vrouw, Pompeia Paulina, die erop stond samen met hem te sterven.
Maar omdat Nero had bevolen dat Paulina geen zelfmoord mocht plegen, lieten de soldaten haar wonden verzorgen en werd ze uit de kamer verwijderd.

Ondertussen, omdat hij niet genoeg bloedde (een feit dat de historicus Tacitus toeschreef aan Seneca’s hoge leeftijd en zuinige dieet), sneed Seneca ook de aderen op zijn benen door. Toen ook dat onvoldoende bleek, dronk Seneca een beker vergif die hij door een vriend had laten bereiden.
Eindelijk, toen het gif schijnbaar ook had gefaald, dompelde Seneca zich onder in een warm bad om zijn bloed vrijer te laten stromen. Kort daarna is hij overleden.

Seneca’s kalme acceptatie van zijn dood heeft talloze grote kunstwerken geïnspireerd, waaronder schilderijen van Jacques-Louis David, Peter Paul Rubens, Luca Giordano en anderen.

“Het leven is als een toneelstuk in het theater: het maakt niet uit hoe lang het duurt, maar hoe goed het gespeeld is.”

Het bericht Seneca verscheen eerst op HEESEN Online.

Ferris in zijn voorwoord: “Ik geef De Tao van Seneca weg in de hoop dat het je leven verandert, en ik beloof je dat dat kan.”

Hier maak ik aantekeningen terwijl ik de brieven lees in de volgorde waarin ze in het boek staan.

Maar eerst enkele opmerkingen over de brieven zelf:

Epistulae Morales ad Lucilium

De Epistulae Morales ad Lucilium (Latijn voor “Morele brieven aan Lucilius“), ook bekend als de morele brieven en brieven van een stoïcijn. Het is een verzameling van 124 brieven die Seneca de Jongere in de laatste drie jaar van zijn leven schreef. Daarvoor werkte hij ruim tien jaar voor keizer Nero.
Seneca richt zijn brieven aan Lucilius Junior, de toenmalige procurator van Sicilië, die alleen bekend is door Seneca’s geschriften. Ongeacht hoe Seneca en Lucilius feitelijk correspondeerden, het is duidelijk dat Seneca de brieven schreef met een breed lezerspubliek in gedachten.

Seneca

Hij begint vaak met een observatie over het dagelijks leven, en gaat dan verder met een kwestie of principe dat uit die observatie is geabstraheerd. Het resultaat is als een dagboek of een handboek met filosofische meditaties.

Alle brieven beginnen met de zinsnede “Seneca Lucilio suo salutem” (“Seneca begroet zijn Lucilius”) en eindigen met het woord “Vale” (“Vaarwel”). In deze brieven geeft Seneca Lucilius advies over hoe je een meer toegewijde stoïcijn kunt worden.
Hoewel ze Seneca’s persoonlijke stijl van stoïcijnse filosofie behandelen, geven ze ons ook waardevolle inzichten in het dagelijks leven in het oude Rome.

Deel 1 van de Tao van Senaca bevat zijn eerste 65 brieven. Dus laten we beginnen!

Over tijd besparen

• Terwijl we het uitstellen, snelt het leven voorbij.
• Niets, Lucilius, is van ons, behalve de tijd.
• Ik beschouw een mens niet als arm, als het weinige dat overblijft genoeg voor hem is.

Over discursiviteit bij het lezen

• De belangrijkste indicatie, naar mijn mening, van een goed geordende geest is het vermogen van een man om op één plek te blijven en in zijn eigen gezelschap te vertoeven.
• Wees echter voorzichtig dat het lezen van vele auteurs en boeken van welke soort dan ook de neiging heeft om u discursief en instabiel te maken.
• Overal betekent nergens.
• Omdat u niet alle boeken kunt lezen die u bezit, is het daarom voldoende om slechts zoveel boeken te bezitten als u kunt lezen.
• Vraagt u zich af wat de juiste grens is voor rijkdom? Het is in de eerste plaats om te hebben wat nodig is, en in de tweede plaats om te hebben wat genoeg is.

Over ware en valse vriendschap

• Als je een man als een vriend beschouwt die je niet vertrouwt zoals je jezelf vertrouwt, vergis je je enorm en begrijp je niet voldoende wat echte vriendschap betekent.
• Het is net zo verkeerd om iedereen te vertrouwen als om niemand te vertrouwen.
• Je moet in ieder geval al je zorgen en reflecties met een vriend delen. Beschouw hem als loyaal, en je zult hem loyaal maken.

Over de verschrikkingen van de dood

• Niemand kan een vredig leven leiden als hij er te veel over nadenkt om het te verlengen, of als hij gelooft dat het doorstaan van vele consulschappen een grote zegen is.
• De meeste mensen bewegen heen en weer in ellende tussen de angst voor de dood en de ontberingen van het leven; ze zijn niet bereid om te leven, en toch weten ze niet hoe ze moeten sterven.
• Geen enkel goed ding maakt de bezitter ervan gelukkig, tenzij zijn geest verzoend is met de mogelijkheid van verlies; niets gaat echter verloren met minder ongemak dan dat wat, wanneer het verloren gaat, niet gemist kan worden.
• Geloof me op mijn woord: vanaf de dag dat je werd geboren, word je daarheen geleid (red: naar je dood). We moeten over deze gedachte nadenken, en over soortgelijke gedachten, als we kalm willen blijven terwijl we wachten op dat laatste uur, waarvan de angst alle voorgaande uren ongemakkelijk maakt.

Over het delen van kennis

• En inderdaad dit feit (red: dat er geen elementen meer in mij zijn die veranderd moeten worden) is het bewijs dat mijn geest veranderd is in iets beters; dat het zijn eigen fouten kan zien, waarvan het voorheen onwetend was.
• Niets zal mij ooit plezieren, hoe uitstekend of nuttig ook, als ik de kennis ervan voor mezelf moet houden.
• En als mij wijsheid werd gegeven onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat het verborgen moet blijven en niet mag worden geuit, zou ik het weigeren.
• Geen enkel goed ding is prettig om te bezitten, zonder vrienden om het te delen.
• De levende stem en de intimiteit van een gemeenschappelijk leven zullen je echter meer helpen dan het geschreven woord.
• Mannen vertrouwen meer op hun ogen dan op hun oren.
• De weg is lang als je de voorschriften volgt, maar kort en nuttig als je patronen volgt.
• Plato, Aristoteles en de hele menigte wijzen die voorbestemd waren om ieder zijn eigen weg te gaan, haalden meer voordeel uit het karakter dan uit de woorden van Socrates.
• Wat mij vandaag beviel in de geschriften van Hecato; het zijn deze woorden: “Welke vooruitgang, vraag je, heb ik gemaakt? Ik ben een vriend voor mezelf geworden.”

Op menigten

• Vraagt u mij wat u vooral moet vermijden? Ik zeg: menigten; want vooralsnog kun je jezelf niet veilig aan hen toevertrouwen.
• Sluit je aan bij degenen die een betere man van je zullen maken.
• Verwelkom degenen die u zelf kunt verbeteren. Het proces is wederzijds; want mannen leren terwijl ze lesgeven.
  ​

Het bericht De Tao van Seneca verscheen eerst op HEESEN Online.

Citaten van Seneca

Over Seneca

Lucius Annaeus Seneca (circa 5 v.C. – 65 n.C. was een Romeinse filosoof van het stoïcisme, staatsman en toneelschrijver. Vaak wordt hij kortweg Seneca genoemd, soms Seneca de Jongere. Over het exacte geboortejaar van Seneca bestaat onduidelijkheid. De meeste bronnen geven waarden die variëren tussen 5 v. Chr en 1 v. Chr.

Seneca werd in Cordoba, Spanje geboren als de tweede zoon van Helvia en Marcus (Lucius) Annaeus Seneca. Zijn vader was een rijke rhetor die ook wel Seneca de Oudere genoemd wordt. De oudere broer van Seneca, Gallio, was proconsul in Achaia (waar hij in 52 de apostel Paulus ontmoette). Op ongeveer 30-jarige leeftijd vestigde Seneca zich als advocaat en verwierf zo een aanzienlijk vermogen. Daarnaast wijdde hij zich aan de letterkunde, de studie van de filosofie en de natuurwetenschappen [wat toen nog geen duidelijk gescheiden onderzoeksgebieden waren].

Na een periode als advocaat deed de politiek zijn intrede, hij werd quaestor en verwierf een zetel in de senaat.

In het jaar 65 werd Seneca beschuldigd van betrokkenheid bij een plot dat tot de moord op Nero moest leiden. Nero gebood hem zichzelf te doden, zonder een vorm van proces. Tacitus heeft beschreven hoe Seneca, in aanwezigheid van vrienden en zijn vrouw Pompeia Paulina, geheel stoïcijns een einde aan zijn leven maakte.

De citaten

• Tegenslag is de beste gelegenheid om te tonen dan men karakter heeft.
• Wie zijn heden verprutst, is de slaaf van zijn toekomst.
• Wijsheid is een beetje minder treuren om het verleden, een beetje minder hopen op de toekomst, en een beetje meer het heden liefhebben.
• Vergissen is menselijk, in die vergissing volharden is idioot.
• Wie met zichzelf kan lachen is nooit belachelijk.
• Niet willen is de reden, niet kunnen het voorwendsel.
• Wie niet boos kan worden is een dwaas, wie het niet wil is wijs.
• Een weg wordt lang door voorschriften, kort en efficiënt is hij door voorbeelden.
• Onze verbeelding geeft ons meer zorgen dan de werkelijkheid.
• Wie een weldaad bewijst moet er over zwijgen; er van vertellen moet hij, die haar ontvangt.
• Niet nodig hebben staat gelijk aan bezitten.

Citaten van Epictetus

Over Epictetus

Epictetus, was een stoïcijns filosoof uit de 1e eeuw na Chr. en leefde van 50 tot ca. 130 na Chr. Samen met andere Romeinse filosofen als Seneca en Marcus Aurelius behoorde Epictetus tot de leidende figuren in de stoïsche filosofie in de eerste eeuwen na Christus.

De ethische opvattingen van Epictetus zijn opmerkelijk consistent en zijn onderwijsmethodes zeer effectief. Hij hield zich vooral bezig met integriteit, zelfdiscipline en persoonlijke vrijheid. Die laatste bepleitte hij door van zijn studenten te eisen dat zij twee centrale ideeën grondig onderzochten:

• de eigenschap die hij “wilsbesluit” (prohairesis) noemde
• en het juiste gebruik van indrukken.

Epictetus onderwees dat filosofie niet slechts een theoretische discipline is, maar een levenswijze. Hij geloofde dat alle externe gebeurtenissen door het lot worden bepaald en mensen daar dus geen invloed op hebben. Daarom zouden we alles wat gebeurt kalm en nuchter moeten accepteren. Maar eenieder is wel verantwoordelijk voor zijn eigen daden, die we door strenge zelfdiscipline zouden moeten onderzoeken en beheersen.

De citaten

• Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen maken over dingen waar je geen invloed op hebt.
• Geef me de moed te accepteren wat niet in mijn vermogen ligt, de kracht om alles te doen wat in mijn vermogen ligt en de wijsheid tussen die twee onderscheid te maken. (Dit wordt ook aan Franciscus van Assisi toegeschreven)
• Mensen raken niet van streek door de gebeurtenissen, maar door de manier waarop ze tegen die gebeurtenissen aankijken.
• Wat de mens in verwarring brengt zijn geen feiten, maar de dogmatische meningen over de feiten.
• Wil niet dat de dingen zich voordoen zoals je wil, maar beperk je ertoe de dingen te willen zoals ze zich voordoen. Dat is het geheim van het geluk.
• Het is het werk van een onopgevoed mens anderen de schuld te geven wanneer hij zelf de oorzaak van het onheil is; zichzelf verwijten maken is het werk van iemand wiens opvoeding een aanvang genomen heeft; wie noch zichzelf, noch een ander iets verwijt, diens opvoeding is voltooid.
• Wanneer u een rol op u neemt die boven uw macht ligt, dan zult u deze niet alleen slecht spelen, maar gaat u bovendien voorbij aan de rol die u wel had kunnen vervullen.
• Laat er vooral stilte zijn of zeg alleen het noodzakelijke en met weinig woorden.
• Verschans u in tevredenheid want dat is een onneembare vesting.

Citaten van Marcus Aurelius

Over Marcus Aurelius

Marcus Aurelius is geboren op 20 april 121. Hij trouwde in 145 met de dochter van de latere keizer Pius. Zestien jaar later, in 161, werd hij zelf keizer. Zijn regeertijd wordt gekenmerkt door twee thema’s. Ten eerste de toenemende dreiging van “barbaarse” volkeren in het noorden, en een grote betrokkenheid met zijn onderdanen, met name de armen. Zijn legioenen slaagden erin om de aanvallen van de Parthesiers (166) en de Germanen (167) af te slaan. Tussen deze oorlogen in voerde hij hervormingen door. In 176 ging hij opnieuw naar de noordelijke grens van het Keizerrijk met de bedoeling deze te verleggen naar de Vistula rivier.

Hij overleed in 180 als gevolg van de pest in het huidige Wenen, nog voordat hij aan zijn invasie kon beginnen. Hij toonde in zijn regeertijd een grote betrokkenheid met de armen in het Rijk en richtte scholen, weeshuizen en ziekenhuizen op. Daarentegen was hij meedogenloos bij de vervolging van de Christenen, die hij als een grote bedreiging van het Rijk zag, vooral doordat ze weigerden de staatsgodsdienst aan te nemen.

De citaten

• Het leven van een mens is wat zijn gedachten ervan maken.
• Zoals een molensteen alle soorten graan kan vermalen, zo moet een sterke ziel in staat zijn alle gebeurtenissen te accepteren.
• De aanleiding van woede is vaak veel minder erg dan haar gevolgen.
• Je hebt macht over je geest, niet over de gebeurtenissen buiten jou. Besef dit en je zult kracht vinden.
• Wanneer je wakker wordt, denk aan wat een kostbaar voorrecht het is om te leven; om te ademen, om na te denken, om te genieten, om lief te hebben.
• Verlies is niets dan verandering.
• Beperk jezelf tot het heden.
• Bedenk dat het niet de omstandigheden zijn die uw geest in beslag nemen. Het is alleen onze denkwijze erover die verwarring brengt.

Het bericht Stoïcijnse Citaten verscheen eerst op HEESEN Online.

• Hoe moeten we ons gedragen in moeilijke omstandigheden?
• Wat is belangrijk in het leven, en wat niet?
• Wat zorgt voor geluk, en hoe kunnen we ons gelukkig voelen?

Eén van de meest invloedrijke praktische filosofieën is het stoïcisme. Origineel opgericht door Zeno van Citium rond 300 v.Chr., groeide het stoïcisme uit tot een van de belangrijkste filosofische stromingen in het Romeinse rijk.

De stoïcijnen waren een diverse groep: van keizer Marcus Aurelius, de machtigste man op aarde, tot Epictetus, geboren als een slaaf. De andere bekende stoïcijn is Seneca, een rijk en succesvol staatsman die later in zijn leven leraar van keizer Nero werd.

Om meteen maar de grootste misvatting van het stoïcisme weg te nemen: het heeft weinig te maken met stoïcijns zijn. Het stoïcisme gaat niet over het onderdrukken of verschuilen van emoties. Emoties zijn menselijk en het uiten daarvan ook. Wat het stoïcisme wel leert is dat we de baas moeten zijn van onze emoties.

Maar wat kenmerkt het stoïcisme nou? Allereerst, en dit kan niet vaak genoeg gezegd worden, gaat het stoïcisme over de praktijk. Het is geen filosofie voor de professoren; het gaat om de mens in zijn omgeving.

Eigenlijk heeft het stoïcisme maar enkele vaste onderwerpen die steeds weer naar voren komen.

• Dat de wereld niet te voorspellen is
• Dat veranderingen altijd dichtbij zijn
• Dat het leven kort is
• Dat we weinig invloed hebben op de toekomst
• Hoe we, in deze omstandigheden, ons het beste kunnen gedragen
• Hoe we in controle en vastberaden kunnen zijn.

Maar wat bovenal naar voren komt, is dat onze ontevredenheid en ongelukkigheid veelal ontstaat omdat we ons op de verkeerde dingen richten. Dat wil zeggen, we richten ons voornamelijk op ‘externe zaken’ waar we geen invloed op hebben, en niet genoeg op onze ‘interne zaken’ waar we wel invloed op hebben.
Denk hierbij aan dingen zoals onze houding, emoties, en meningen, maar ook het ontwikkelen van de juiste karaktereigenschappen (of deugden).

Wie waren de Stoïcijnen?

Het stoïcisme bestaat grofweg uit twee periodes: de oude Stoa en de jonge Stoa. De oude Stoa is het stoïcisme van het oude Griekenland met filosofen zoals Zeno van Citium, Cleanthes, en Chrysippos. Deze groep kun je zien als de oprichters van het Stoïcisme die wat dogmatischer en minder ‘praktisch’ waren dan de stoïcijnen die nu vooral nog bekend zijn.

De jonge Stoa is over het algemeen wat meer bekend, met name de drie belangrijkste individuen uit deze periode: Seneca, Epictetus, en Marcus Aurelius. De ‘leer’ van deze drie stoïcijnen is in grote lijnen gelijk, maar verschilt onderling wel in de details.
Het bijzondere aan deze drie individuen is dat ze perfect weergeven dat er niet één type filosoof binnen het stoïcisme is, maar dat ze zich bevonden in verschillende lagen van de bevolking. Van slaven, staatsmannen tot de machtigste man uit de oudheid. Het maakt dus niet uit welke positie je hebt in het leven – hoe belangrijk of onbelangrijk je misschien dan ook bent – het stoïcisme is toepasbaar voor iedereen.

Seneca was één van de rijkste personen uit zijn tijd, een bekend redenaar, en leraar en adviseur van keizer Nero. Hij liet zien dat het mogelijk is om midden in het leven te staan, succesvol te zijn, en toch een stoïcijnse insteek te hebben en een goed mens (proberen) te zijn.

Epictetus werd geboren als slaaf en diende zijn meester voor vele jaren. Hij probeerde zijn rol op een zo’n goed mogelijke manier uit te voeren en, als teken van dank, werd hij later vrij gezet. Hierna richtte zijn eigen filosofische school op.

Marcus Aurelius, vaak bestempeld als de keizer-filosoof, was keizer van het Romeinse Rijk en de laatste van de ‘vijf goede keizers’.
De machtigste man op aarde combineert zijn functie met het uitoefenen van een filosofie?
Een praktische filosofie over hoe je jezelf het beste kunt gedragen, wat je aandacht verdient en wat niet. Is dat mogelijk? Marcus Aurelius laat overduidelijk zien dat het antwoord ‘ja’ is.

Ook in de periode na de Griekse en Romeinse tijd werden mensen beïnvloed door de stoïcijnse gedachtegang. Frederik de Grote, Montaigne, George Washington, Erasmus, Adam Smith, en John Stuart Mill werden alle geïnspireerd door het stoïcisme.

Door de eeuwen heen is het stoïcisme dan ook een toevluchtsoort geweest voor leiders, andersdenkenden, en – in het algemeen – mensen die zich in moeilijke situaties bevonden. Hierin blinkt deze praktische filosofie uit.
Je kunt het stoïcisme dan ook zien als een onderdeel in de menselijke gereedschaps-kist. Het biedt houvast, hulp, en (waar nodig) helpt het ons het leven te verdagen. Het is dan ook geen wonder dat de stoïcijnse filosofie over de jaren heen op steeds weer oplevingen heeft gehad.

Wat zijn de belangrijkste lessen van het stoïcisme?

Misschien wel dé belangrijkste les van het stoïcisme is dat er niet zoiets bestaat als ‘goed’ of ‘slecht’. Alles in het leven is slechts een waarneming. Deze waarnemingen worden gevormd door een individu, en zullen dus ook verschillen per persoon. Iemand met een andere levensvisie, achtergrond, ideeën, of houding zal dan ook een andere interpretatie van dezelfde waarneming hebben.

De realisatie dat een waarneming gevormd wordt binnenin jezelf kan een enorme opluchting zijn. Als jij namelijk iets waarneemt en concludeert dat het slecht is, kun je met hetzelfde gemak ook bepalen dat het goed is.

Stel je voor dat je op je werk ontslagen wordt. Is dit slecht of goed?
De stoïcijn zal zeggen: ‘geen van beiden’. Wat er gebeurt is neutraal, maar jouw gedachten en houding tegenover deze neutrale gebeurtenis maakt het goed of slecht. Als je ontslagen wordt kun je ervoor kiezen om dit als slecht te bestempelen.
Je kunt er ook voor kiezen om dit als iets goeds te zien. Misschien biedt dit je nu de kans om toch voor jezelf te beginnen, of eindelijk die carrièreswitch te maken.
Dus: niets is uit zichzelf goed of slecht, maar het zijn onze gedachtes en interpretaties die het zo maken.

De stoïcijn zal er dan ook voor kiezen om alles als een mogelijkheid of een kans te zien. Word je ontslagen? Dat is een kans om iets anders toe zoeken.
Is je huwelijk ten einde? Dat is een kans om je leven een tweede start te geven.
Word je ziek? Dat is – in het uiterste geval – een kans om je filosofie en gemoeds-toestand te testen en te verbeteren.

Kortom, het zijn de interpretaties van waarnemingen en gedachtes hierover dat iets goed of slecht maakt. Dus waarom zou je er niet voor kiezen om dingen van een positieve kant te bekijken? Of het als een kans te zien?

Wel of geen controle of invloed

Als waarnemingen en interpretaties de ene kant zijn, dan vormen acties en daden de andere. Een ander belangrijk onderdeel van het stoïcisme is dan ook het onderscheid maken tussen zaken waar je geen controle op hebt, en zaken waar je wel controle op hebt. Dit lijkt simpel, en dat is het eigenlijk ook, maar in de praktijk is het niet altijd even gemakkelijk.

Neem bijvoorbeeld het opkomen van de zon. Hebben we hier invloed op? Kunnen we op een of andere manier de zon eerder laten opkomen, of ervoor zorgen dat de zon niet op komt?
Nee. Over het opkomen van de zon hebben wij geen invloed. Dus waarom zouden we er ons druk om maken?

Een praktisch voorbeeld: ervaar je frustraties in het verkeer? Mensen die je afsnijden, fietsers die niet stoppen voor zebrapaden, voetgangers met een zelfmoordneiging? Kun je deze mensen – voordat ze iets doen – stoppen of tegenhouden?
Realistisch gezien niet. Dus als je een van deze bovenstaande dingen tegenkomt in het verkeer waarom zou je je er druk om maken? Je hebt er namelijk toch geen invloed op.

Idealiter zou het onderscheiden van de zaken waar je wel controle op hebt en waar je geen controle op hebt, ervoor zorgen dat je je focust op de dingen waar je wel invloed op hebt. Dit voorkomt frustratie, en het zorgt ervoor dat je acties en je doelen geïnternaliseerd worden. Dat wil zeggen dat het behalen van deze doelen dan niet aan anderen ligt, maar enkel aan jezelf.

Volgens de stoïcijnen zijn de zaken waar we wel invloed op hebben dingen zoals onze houding, onze reacties, onze gedachten en onze standpunten. Waar we géén invloed op hebben zijn anderen, ons lichaam, onze gezondheid, en alle materiële dingen.

(Sommige stoïcijnen onderscheiden de gebieden van invloed niet in twee, maar in drie:

1) Zaken waar je wel invloed op hebt,
2) Zaken waar je beperkt invloed op hebt – zoals het spelen van een sport, je kunt immers zelf bepalen hoe goed je je best gaat doen.
3) Zaken waar je totaal geen invloed op hebt.)

De stoïcijnen bedoelden hiermee overigens niet dat we passief moeten zijn. Het accepteren van omstandigheden waar je geen invloed op hebt is één ding.
Passief en mak hierop reageren is iets anders. Als er dingen zijn waar we geen invloed op hebben dan moeten we dat we accepteren. Maar dit betekent niet dat we onze plannen niet kunnen aanpassen, dat we niet kunnen veranderen of improviseren.
Als je een wandeling wil gaan maken maar het regent, dan kun je passief op de bank gaan zitten. Je kunt natuurlijk ook een paraplu en regenkleding pakken en alsnog gaan. Of je verandert je plannen, en gaat iets anders (maar dan binnen) doen. Acceptatie van omstandigheden waar je geen invloed op hebt staat niet gelijk aan passief zijn.

Het opdelen van deze gebieden van invloed is trouwens niet iets puur stoïcijns. Viktor Frankl, overlever van de Holocaust, schreef iets gelijkwaardigs.
Tijdens zijn gevangenschap in een concentratiekamp kwam hij tot de ontdekking dat er één ding is wat nooit van een mens afgepakt kan worden. Dat is de beslissing hoe je op je omstandigheden reageert.
Nu is ons dagelijks leven – gelukkig – geen concentratiekamp, maar toch komen we dingen tegen komen waar we boos of gefrustreerd van worden. Bedenk dan ook dat hoewel alles tegen kan zitten, niemand kan bepalen hoe jij op zaken reageert. Dat kan je namelijk alleen zelf. De keuze is dus aan jou: word je boos en gefrustreerd door wat er gebeurt, of sta je vanaf nu met een meer positieve en stoïcijnse blik in het leven?

Kortom, richt je op de zaken waar je wel direct invloed op hebt en stel je onverschillig op voor de rest.

Het bericht De Nieuwe Stoa verscheen eerst op HEESEN Online.

Voor degenen onder ons die leven in de echte wereld, is er één tak van de filosofie die speciaal voor hen is gecreëerd: het stoïcisme. Het is een filosofie die is ontworpen om ons veerkrachtiger, gelukkiger, deugdzamer en wijzer te maken – en als gevolg daarvan betere mensen, betere ouders en betere professionals te zijn.

Voor de gemiddelde persoon is deze levendige, actiegerichte en paradigma-veranderende manier van leven een synoniem geworden voor ‘emotieloosheid’. Gegeven dat feit alleen al, klinkt ‘stoïcijnse filosofie’ op het eerste gezicht als het laatste waar iemand iets over zou willen horen, laat staan dat hij er dringend behoefte aan zou hebben in het dagelijks leven.

Het is moeilijk om een woord te vinden dat een groter onrecht is aangedaan dan ‘Stoïcijns’.
In zijn rechtmatige betekenis is het stoïcisme een hulpmiddel bij het nastreven van zelfbeheersing, doorzettingsvermogen en wijsheid: iets dat je gebruikt om een geweldig leven te leiden, in plaats van een esoterisch veld van academisch onderzoek. Zeker, veel grote geesten uit de geschiedenis begrepen het stoïcisme niet alleen voor wat het werkelijk is, ze zochten het ook op: George Washington, Walt Whitman, Frederik de Grote, Eugène Delacroix, Adam Smith, Immanuel Kant, Thomas Jefferson, Matthew Arnold, Ambrose Bierce, Theodore Roosevelt, William Alexander Percy, Ralph Waldo Emerson. Ze lazen, bestudeerden, citeerden of bewonderden allemaal de stoïcijnen.

Stoïcisme

Het stoïcisme is een school in de hellenistische filosofie, opgericht door Zeno van Citium in Athene.
Het is een filosofie van persoonlijke ethiek, geïnspireerd door haar logicasysteem en haar visie op de natuurlijke wereld. Volgens de leringen ervan wordt de weg naar eudaimonia (geluk of gelukzaligheid) gevonden in het accepteren van het moment zoals het zich aandient, en zich niet te laten beheersen door het verlangen naar plezier of door de angst voor pijn.

Oorsprong

De naam “Stoïcisme” is afgeleid van de Stoa Poikile of “geschilderde veranda“, een colonnade versierd met mythische en historische gevechtsscènes, aan de noordkant van de Agora in Athene. De geschilderde veranda, gebouwd in de 5e eeuw voor Christus – de ruïnes ervan zijn nog steeds zichtbaar – is de plek waar Zeno en zijn discipelen bijeenkwamen voor discussie. Hoewel zijn volgelingen oorspronkelijk Zenoniërs werden genoemd, is het de ultieme eer voor Zeno’s nederigheid dat de filosofische school die hij stichtte, in tegenstelling tot bijna elke school en religie ervoor of daarna, uiteindelijk niet zijn naam droeg.

Zeno’s kennismaking met filosofie

Volgens een oude bron was Zeno op zakenreis voor zijn vader, een koopman, toen de boot waarop hij zat schipbreuk leed. Volgens het verhaal was Zeno aangespoeld aan de kust bij Athene en toen hij de stad binnenkwam, stopte hij om rond te snuffelen bij een boekenstalletje. Daar begon hij Xenophons Memorabilia van Socrates te lezen en was zo onder de indruk van de figuur van Socrates dat hij de boekhandelaar vroeg of er nog mannen zoals hij in Athene te vinden waren. Op dat moment liep de cynische filosoof Crates voorbij en de boekhandelaar zei ‘volg die man’.
Zo maakte Zeno kennis met de filosofie.

Zeno besloot zelf geen cynicus te worden en keek naar andere filosofen in Athene. Hij studeerde vervolgens bij Stilpo van Megara, misschien wel tien jaar. Stilpo was, net als Zeno, geneigd tot een cynische ethiek, maar als lid van de Megarische school, had die ook een sterke interesse in logica, iets dat later een belangrijk onderdeel van de stoïcijnse filosofie zou worden.

De oude biografie van Stilpo vermeldt talloze ruzies met Zeno’s vorige leraar Crates. Eén passage beschrijft dat Crates met geweld probeert Zeno van Stilpo te verwijderen in een poging hem terug te geven aan de Cynici. Er wordt ons ook verteld dat Zeno tijd doorbracht in de Academie, luisterend naar de lezingen van zowel Xenocrates als Polemo. Er is gesuggereerd dat Zeno’s eigen pantheïstische opvatting van de natuur werd beïnvloed door Polemo en in het bijzonder door zijn interpretatie van Plato’s
Timeus. Het was uit deze mix van invloeden – cynische ethiek, Megariaanse logica en platonische natuurkunde – dat Zeno langzaam zijn eigen kenmerkende filosofische standpunt smeedde.

Leer

De Stoïcijnen staan vooral bekend om hun leer dat ‘deugd het enige goede is’ voor mensen, en dat externe zaken – zoals gezondheid, rijkdom en plezier – op zichzelf niet goed of slecht zijn (adiaphora), maar waarde hebben als ‘materiële zaken’ waarmee de deugd kan handelen.
Naast de aristotelische ethiek vormt de stoïcijnse traditie een van de belangrijkste fundamentele benaderingen van de deugdethiek. De stoïcijnen waren ook van mening dat bepaalde destructieve emoties het gevolg waren van beoordelingsfouten, en zij waren van mening dat mensen moesten streven naar het handhaven van een wil (prohairesis genoemd) die ‘in overeenstemming is met de natuur‘.
Daarom dachten de stoïcijnen dat de beste indicatie van de filosofie van een individu niet was wat iemand zei, maar hoe iemand zich gedroeg. Om een goed leven te kunnen leiden, moest je de regels van de natuurlijke orde begrijpen, omdat ze dachten dat alles in de natuur geworteld was.

Het stoïcisme onderwijst de ontwikkeling van zelfbeheersing en standvastigheid als middel om destructieve emoties te overwinnen; de filosofie stelt dat door een heldere en onbevooroordeelde denker te worden, iemand de universele reden (logos) kan begrijpen.
Het belangrijkste aspect van het stoïcisme betreft het verbeteren van het ethische en morele welzijn van het individu: “Deugd bestaat uit een wil die in overeenstemming is met de natuur“. Dit principe is ook van toepassing op het gebied van interpersoonlijke relaties; “vrij te zijn van woede, afgunst en jaloezie” en zelfs slaven te accepteren als “gelijken, omdat alle mensen gelijkelijk producten van de natuur zijn“.

Veel stoïcijnen – zoals Seneca en Epictetus – benadrukten dat, omdat ‘deugd voldoende is voor geluk‘, een wijze (iemand is die wijsheid heeft verworven en een ‘goed mens‘ is) emotioneel veerkrachtig zou zijn in geval van tegenslag. Dit geloof is vergelijkbaar met de betekenis van de uitdrukking “stoïcijnse kalmte“.

Seneca’s stoïcijnse troost

Seneca werd in 41 na Christus beschuldigd van overspel met Julia Livilla, de zus van keizer Caligula. Hij werd kort daarna verbannen naar Corsica, waar hij drie brieven met “troost” schreef.

De Consolatione ad Marciam is een werk van Seneca, geschreven rond 40 na Christus. Seneca was hoogstwaarschijnlijk gemotiveerd om deze troostbrief aan Marcia te schrijven om haar gunst te winnen. Marcia was de dochter van een vooraanstaand historicus, Aulus Cremutius Cordus, en de enorme rijkdom en invloed van haar familie inspireerde Seneca hoogstwaarschijnlijk tot het schrijven van deze troostbrief. In het essay houdt hij vast aan filosofische abstracties met stoïcijnse voorschriften over leven en dood. Voor een brief die troost moet bieden, mist hij met name empathie voor Marcia’s individuele verdriet en verlies.
Marcia rouwde meer dan drie jaar actief om de dood van haar zoon Metilius. In De Consolatione ad Marciam probeert Seneca haar ervan te overtuigen dat het lot van haar zoon, hoe tragisch ook, geen verrassing had mogen zijn. Ze kende toch veel andere moeders die hun zoons hadden verloren; waarom zou ze verwachten dat haar eigen zoon haar zou overleven?
De erkenning, en zelfs de verwachting, van de slechtst mogelijke uitkomst is een grondbeginsel van Seneca’s stoïcijnse filosofie. Terwijl Seneca sympathiseerde met Marcia, herinnerde hij haar eraan dat ‘we geboren zijn in een wereld van dingen die allemaal voorbestemd zijn om te sterven’, en dat als ze kon accepteren dat niemand garanties heeft voor een rechtvaardig leven (dat wil zeggen, een leven waarin zonen altijd hun moeders overleven), dan kon ze eindelijk een einde maken aan haar rouw en de rest van haar leven in vrede leven.

In de De Consolatione ad Helviam Matrim (gedateerd ongeveer 42/43 n.Chr.) troost Seneca zijn moeder: hij voelt geen verdriet, daarom moet ze niet rouwen om zijn afwezigheid. Hij noemt zijn ballingschap louter een ‘verandering van plaats’ en verzekert haar dat zijn ballingschap hem geen gevoelens van schande heeft bezorgd. Seneca noemt het sterke karakter van zijn moeder een deugd die haar in staat zal stellen zijn afwezigheid te verdragen.
Seneca’s ogenschijnlijk positieve kijk op zijn eigen ballingschap volgt zijn stoïcijnse filosofische leerstelling dat men niet van streek moet raken door oncontroleerbare gebeurtenissen. Dit citaat uit De Consolatione ad Helviam toont Seneca’s beschrijving van zijn leven als draaglijk en zelfs geestelijk plezierig.

“Ik ben vrolijk en opgewekt, alsof ik onder de beste omstandigheden ben. En inderdaad, nu zijn zij de beste, aangezien mijn geest, verstoken van alle andere zorgen, ruimte heeft voor zijn eigen activiteiten, en zich ofwel verheugt in gemakkelijkere studies, ofwel opstaat, verlangend naar de waarheid, naar de overweging van zowel de eigen aard als die van het universum…“

Seneca schreef De Consolatione ad Polybium rond 43/44 na Christus. Deze Consolatio richt zich tot Polybius, de literaire secretaris van keizer Claudius, om hem te troosten over de dood van zijn broer. Het essay bevat de stoïcijnse filosofie van Seneca, met bijzondere aandacht voor de onontkoombare realiteit van de dood.
Hoewel het essay over een zeer persoonlijke kwestie gaat, lijkt het essay zelf niet bijzonder empathisch voor het unieke geval van Polybius, maar eerder een breder essay over verdriet en rouw. In feite komt de lezer nooit de naam van de overleden broer van Polybius te weten.
Seneca moedigt Polybius aan om zichzelf af te leiden van verdriet vanwege zijn drukke werkschema. Er vindt in de brief een toonwisseling van het troosten van Polybius naar het vleien van keizer Claudius plaats. Sommigen zeggen dat deze toonwisseling duidt op de betrokkenheid van een andere auteur.

Het wordt echter algemeen aanvaard dat deze toonverandering niets meer was dan de wanhopige poging van Seneca om aan ballingschap te ontsnappen en terug te keren uit Corsica.

Opkomst, ondergang en wederopstanding

Het stoïcisme bloeide in de hele Romeinse en Griekse wereld tot de 3e eeuw na Christus, en onder zijn aanhangers bevond zich keizer Marcus Aurelius. Het kende een achteruitgang nadat het christendom in de 4e eeuw na Christus de staatsreligie werd. Sindsdien heeft het een opleving gekend, met name in de Renaissance (neostoïcisme) en in de hedendaagse tijd (modern stoïcisme).

Het bericht Misinterpretatie van Stoicisme verscheen eerst op HEESEN Online.