Hieronder geef ik een vergelijkend overzicht die drie invloedrijke hellenistische filosofen en filosofieën:

• Zeno¹ van Citium (Stoïcisme),
• Diogenes² van Sinope (Cynisme) en
• Pyrrho³ van Elis (Scepticisme).

Ze delen alle drie een focus op levenskunst, maar verschillen fundamenteel in hun mensbeeld, methode en doel.

Kernideeën in tabelvorm

Stoïcisme: beheersing en acceptatie

Grondgedachte

De wereld wordt bestuurd door een rationele orde (logos). Geluk ontstaat wanneer je leeft in overeenstemming met die orde.

Kernprincipes

• Onderscheid tussen wat je wel en niet kunt controleren
• Emoties beheersen (niet onderdrukken, maar rationeel begrijpen)
• Deugd = hoogste goed

Praktisch ideaal

• innerlijke rust (ataraxia)
• onafhankelijkheid van externe omstandigheden

Een stoïcijn zegt: “Ik kan de wereld niet beheersen, maar wel mijn reactie erop.”

Cynicisme: radicale eenvoud en vrijheid

Grondgedachte

Beschaving, bezit en sociale normen maken de mens onnatuurlijk en ongelukkig.

Kernprincipes

• Leven volgens de natuur
• Afwijzing van rijkdom, status en sociale conventies
• Scherpe kritiek op hypocrisie

Diogenes leefde letterlijk in armoede en provoceerde bewust de samenleving.

Praktisch ideaal

• absolute onafhankelijkheid (autarkeia)
• vrijheid van sociale druk

Een cynicus zegt: “Je hebt veel minder nodig dan je denkt.”

Scepticisme: twijfel als levenshouding

Grondgedachte

Zekerheid is onmogelijk; onze waarneming en redenering zijn beperkt.

Kernprincipes

• Opschorten van oordeel (epoché)
• vermijden van dogmatische overtuigingen
• gelijk gewicht geven aan tegengestelde argumenten

Praktisch ideaal

• mentale rust door niet vast te zitten aan overtuigingen

Een scepticus zegt: “Misschien, maar we kunnen het niet zeker weten.”

Belangrijkste verschillen

Houding tegenover waarheid

• Stoïcisme → waarheid bestaat en is kenbaar
• Cynicisme → waarheid ligt in eenvoudig, natuurlijk leven
• Scepticisme → waarheid is onbereikbaar of onzeker

Houding tegenover samenleving

• Stoïcisme → participeer, maar blijf innerlijk vrij
• Cynicisme → verwerp sociale normen
• Scepticisme → neem geen definitief standpunt

Strategie voor geluk

• Stoïcisme → controle van jezelf
• Cynicisme → afstand nemen van alles
• Scepticisme → stoppen met oordelen

Overeenkomsten

Ondanks verschillen delen ze:

• focus op persoonlijke levenskunst
• zoeken naar innerlijke rust
• reactie op onzekerheid in de wereld na Alexander de Grote
• praktische filosofie (niet puur theoretisch)

¹ Zeno van Citium (ca. 335 v.Chr. – ca. 262 v.Chr.), was de stichter van het stoïcisme, de overheersende filosofische school van het hellenisme en het Romeinse Rijk. Zeno leed schipbreuk op reis van Phoenicië naar Peiraeus met een lading purper. Hij ging naar Athene en bezocht een boekhandel. Daar stuitte hij op de Memorabilia van Xenophon. Hij was zo onder de indruk over de beschrijving van Socrates dat hij de boekhandelaar vroeg waar zulke filosofen te vinden waren. Op dat moment liep juist Krates van Thebe voorbij, waarop de boekhandelaar naar hem verwees. Zeno werd een leerling van Krates. 

² Diogenes van Sinope (404 v.Chr. – 323 v.Chr.) was een Griekse filosoof uit de school der cynici. Diogenes werd geboren als de zoon van een bankier in Sinope, een Griekse kolonie aan de zuidkust van de Zwarte Zee. Aanvankelijk volgde Diogenes in de voetsporen van zijn vader met een carrière in het bankwezen, na betrokkenheid bij een schandaal over valsmunterij moest hij de stad Sinope echter verlaten. Volgens een populaire legende sliep hij buiten in een Griekse amfora. Aangezien hij leefde als een hond, kreeg hij van zijn tijdsgenoten uiteindelijk ook de bijnaam ‘hond’. Zijn enige bezittingen waren een mantel, een kom om uit te eten en een nap om uit te drinken.

³ Pyrrho (Ca. 360 – 270 v.Chr.) was een Grieks filosoof uit Elis en de grondlegger van het pyrronistisch scepticisme. Er is weinig over het leven van Pyrrho bekend en de weinige bronnen zijn niet in overeenstemming. Hij vergezelde Alexander de Grote op diens reizen in het oosten.
Daar zou Pyrrho in de leer zijn gegaan bij de gymnosofisten in India en bij de Magi in Perzië. Van deze oosterse wijzen zou hij de solitaire levensstijl hebben overgenomen en bij zijn terugkeer in Griekenland koos hij dan ook voor een eenvoudig bestaan. Desondanks werd hij erg gerespecteerd door de inwoners van Elis, alsook door de Atheners, die hem uiteindelijk het burgerschap toekenden.
Het belangrijkste principe in zijn werk is het begrip Acatalepsia, wat inhoudt dat het onmogelijk is de dingen te kennen in hun eigen natuur. Tegen elke propositie kan het tegendeel met evenveel redelijkheid gesteld worden.
Uit deze gevolgtrekking concludeert hij dat we een houding van opschorting van alle oordelen moeten nastreven. Geen enkele aanname is immers beter dan een andere. Dit principe van opschorting van alle oordelen moet volgens Pyrrho niet enkel toegepast worden in het theoretische denken, maar ook in het dagelijkse leven.

Het bericht Stoïcijns, Cynisch of Sceptisch? verscheen eerst op HEESEN Online.

Nu klopt het wel dat het in het stoïcisme gaat over hoe we met onze emoties om moeten gaan. Maar in tegenstelling tot de hedendaagse invulling streven stoïcijnen helemaal niet naar onverstoorbaar zijn. In het stoïcisme gaat het niet om het onderdrukken van je emoties en al helemaal niet over je niet laten kennen.

Het gaat – zoals de filosoof Pigliucci dat zo mooi verwoord – om het bijsturen van je emoties. En dan met name negatieve (in de ogen van de stoïcijnen: verkeerde) emoties. Denk aan emoties als woede en verdriet. Met een ongelukkig leven als resultaat.
Je kunt bijsturen naar de juiste emoties als je begint in te zien waar je wel of geen invloed op hebt. Verdrietig zijn over zaken waar je geen invloed op hebt, is onzinnig. Ook is het onzin om hier veel energie aan te besteden. Waarom zou je je inspannen voor iets waarop je toch geen invloed hebt? Je kunt je beter richten op datgene waar je wel invloed op hebt.

Dit bijsturen van (verkeerde) emoties is niet negatief, eerder het omgekeerde. Je bent op zoek naar de juiste, positieve emoties.

Het stoïcisme gaat dus niet over het onderdrukken of verschuilen van emoties. Emoties zijn menselijk en het uiten daarvan ook. Wat het stoïcisme wel leert is dat we de baas moeten zijn van onze emoties.

Stoïcijnse lessen

De oorspronkelijke “oude” stoïcijn, Zeno van Citium, was niet zo zeer bezig met het in praktijk brengen van zijn leer, het Stoïcisme of de Stoa. De praktijk kwam veel meer aan de orde bij de “nieuwe” stoïcijnen. De drie belangrijkste zijn Seneca, Epictetus en Marcus Aurelius.
De ‘leer’ van deze drie stoïcijnen is in grote lijnen gelijk, maar verschilt onderling wel in details. Het bijzondere aan deze drie is dat ze perfect weergeven dat er niet één type filosoof binnen het stoïcisme is, maar dat ze zich bevinden in alle lagen van de bevolking. Van slaven (Epictetus), staatsmannen (Seneca) tot de machtigste man uit de Romeinse tijd (Marcus Aurelius).
Het maakt dus niet uit wie of wat je bent, het stoïcisme is toepasbaar voor iedereen.

Les 1

De belangrijkste les van het Stoïcisme is dat er geen ‘goed’ of ‘fout’ is, omdat alles slechts waarneming is. Het label goed of fout dat aan die waarneming wordt gehangen, komt door de interpretatie van de waarnemer. Wat de een ‘goed’ vindt, kan de ander wel ‘fout’ vinden, want interpretatie heeft te maken met levensvisie, achtergrond, ideeën, positie of houding van de waarnemer.
Dus: niets is uit zichzelf goed of fout, maar het zijn onze gedachtes en interpretaties die het zo maken.

Les 2

De stoïcijn zal er altijd voor kiezen om alles als een mogelijkheid of een kans te zien. Ook, of juist, tegenslagen. Bij een tegenslag spelen er twee zaken:

• laat je humeur niet bederven, maar zie de tegenslag als iets goeds, een uitdaging of een kans;
• vind een ‘workaround’ voor de tegenslag.

Word je ontslagen? Dat is een kans om iets anders toe zoeken.
Is je huwelijk ten einde? Dat is een kans om je leven een tweede start te geven.
Word je ziek? Dat is – in het uiterste geval – een kans om je filosofie en gemoedstoestand te testen en te verbeteren.

Epictetus zei het zo: “Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen te maken over dingen waar je geen invloed op hebt.”

En in wezen is de uitspraak/gebed van Franciscus van Assisi (1181-1226) daarmee vergelijkbaar:

“Geef me de moed om te veranderen wat ik kan veranderen.
Geef me de wijsheid om te accepteren wat ik niet kan veranderen. 
Geef me het inzicht om het verschil tussen beiden te zien.”

Het bericht Stoïcijnse praktijk verscheen eerst op HEESEN Online.

Zeno

Over de Griekse filosoof Zeno heb ik nog niet veel verteld. Bij deze dan aan de hand van Wikipedia:

Zeno van Citium (Cyprus, ca. 335 v.Chr.- Athene ca. 262 v.Chr.), was de stichter van het stoïcisme, de overheersende filosofische school van het late hellenisme en het Romeinse Rijk.

Citium op Cyprus telde een groot aantal inwoners van Fenicische afkomst, mogelijk was Zeno daar ook een van. Hij studeerde in Athene als leerling van de Cynicus Crates en de platonisten Xenocrates en Polemon. Hij werd ook geïnspireerd door Socrates, omdat deze ook aandacht had voor het concrete. Er is niet zo veel bekend over zijn leven, behalve dat hij met de Cynici een voorkeur voor schokkend gedrag deelde en geen gemakkelijk leermeester was. Zeno hield niet van grote groepen mensen, en gaf de voorkeur aan eenvoud boven rijkdom. Hij stichtte een school, maar kon zijn schulden niet betalen en werd door de Atheners als slaaf verkocht. Een vriend kocht hem weer vrij.

Zeno wilde een filosofie ontwikkelen, het Stoïcisme, voor de concrete, materiële en lichamelijke mens. Alles gebeurt volgens strikte natuurwetten, toeval bestaat niet. Het Stoïcisme legde de nadruk op het in alle rust aanvaarden van wat het universum -dat een goddelijk wezen met een eigen wil en ziel is- in petto had.

Het woord stoa, waarvan stoicijns is afgeleid, betekent zuilengang en staat voor de stoa poikilè (beschilderde zuilengang); een zuilengang aan de noordkant van de Agora van Athene, alwaar Zeno zijn onderwijs gaf.

De stoïsche filosofie presenteert zichzelf als de aangewezen weg om de mens gelukkig te maken.
Alles wat gebeurt in de wereld is volgens de Stoa van tevoren onverbiddelijk bepaald, maar de vrijheid en autonomie van de mens zit hem erin dat hij vrij is in zijn oordeel hierop. Dit oordeel is bepalend voor het menselijk geluk. Inzicht in de noodzakelijkheid van alles, en dat dit zo goed is, aan de ene kant, en aan de andere kant het inzicht dat hetgeen men als persoonlijke rampen ziet, ons niet echt kan raken, als we maar goed onderscheiden wat er echt aan de hand is.

Er zit evenwel ook een moreel aspect aan vast. Een stoïcijn wordt geacht ook zijn sociale plichten te vervullen. Dit wordt gezien als een natuurlijk bestanddeel van het leven in de menselijke gemeenschap. Want ook het leven in overeenstemming met de natuur wordt als doel geformuleerd door de Stoa.

Citaten van Zeno

De natuur heeft ons twee oren gegeven en slechts één tong opdat we meer zouden luisteren dan praten.

Door te zwijgen verneem ik de gebreken van anderen en verberg ik de mijne.

Wanneer men niet durft zeggen wat men meent, eindigt men met niet meer te menen wat men zegt.

Het bewogene beweegt niet op de plaats waar het is, noch op de plaats waar het niet is. De vliegende pijl rust.

Citaten van Epictetus

Ten eerste een aantal treffende en aan hem toegewezen quotes/citaten:

Geef me de moed te accepteren wat niet in mijn vermogen ligt, de kracht om alles te doen wat wel in mijn vermogen ligt en de wijsheid tussen die twee onderscheid te maken.

Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen maken over dingen waar je geen invloed op hebt.

Mensen raken niet van streek door de gebeurtenissen, maar door de manier waarop ze tegen die gebeurtenissen aankijken.

Wil niet dat de dingen zich voordoen zoals je wilt, maar beperk je ertoe de dingen te willen zoals ze zich voordoen. Dat is het geheim van het geluk.

Het is het werk van een onopgevoed mens anderen de schuld te geven wanneer hij zelf de oorzaak van het onheil is; zichzelf verwijten maken is het werk van iemand wiens opvoeding een aanvang genomen heeft; wie noch zichzelf, noch een ander iets verwijt, diens opvoeding is voltooid.

Laat er vooral stilte zijn of zeg alleen het noodzakelijke en met weinig woorden.

Verschans u in tevredenheid want dat is een onneembare vesting.

Wat wil het zeggen, wanneer wij iets van ons noemen? Evenveel, als wanneer wij een bed in een herberg van ons noemen.

Het bericht Zeno en Epictetus verscheen eerst op HEESEN Online.

Voor degenen onder ons die leven in de echte wereld, is er één tak van de filosofie die speciaal voor hen is gecreëerd: het stoïcisme. Het is een filosofie die is ontworpen om ons veerkrachtiger, gelukkiger, deugdzamer en wijzer te maken – en als gevolg daarvan betere mensen, betere ouders en betere professionals te zijn.

Voor de gemiddelde persoon is deze levendige, actiegerichte en paradigma-veranderende manier van leven een synoniem geworden voor ‘emotieloosheid’. Gegeven dat feit alleen al, klinkt ‘stoïcijnse filosofie’ op het eerste gezicht als het laatste waar iemand iets over zou willen horen, laat staan dat hij er dringend behoefte aan zou hebben in het dagelijks leven.

Het is moeilijk om een woord te vinden dat een groter onrecht is aangedaan dan ‘Stoïcijns’.
In zijn rechtmatige betekenis is het stoïcisme een hulpmiddel bij het nastreven van zelfbeheersing, doorzettingsvermogen en wijsheid: iets dat je gebruikt om een geweldig leven te leiden, in plaats van een esoterisch veld van academisch onderzoek. Zeker, veel grote geesten uit de geschiedenis begrepen het stoïcisme niet alleen voor wat het werkelijk is, ze zochten het ook op: George Washington, Walt Whitman, Frederik de Grote, Eugène Delacroix, Adam Smith, Immanuel Kant, Thomas Jefferson, Matthew Arnold, Ambrose Bierce, Theodore Roosevelt, William Alexander Percy, Ralph Waldo Emerson. Ze lazen, bestudeerden, citeerden of bewonderden allemaal de stoïcijnen.

Stoïcisme

Het stoïcisme is een school in de hellenistische filosofie, opgericht door Zeno van Citium in Athene.
Het is een filosofie van persoonlijke ethiek, geïnspireerd door haar logicasysteem en haar visie op de natuurlijke wereld. Volgens de leringen ervan wordt de weg naar eudaimonia (geluk of gelukzaligheid) gevonden in het accepteren van het moment zoals het zich aandient, en zich niet te laten beheersen door het verlangen naar plezier of door de angst voor pijn.

Oorsprong

De naam “Stoïcisme” is afgeleid van de Stoa Poikile of “geschilderde veranda“, een colonnade versierd met mythische en historische gevechtsscènes, aan de noordkant van de Agora in Athene. De geschilderde veranda, gebouwd in de 5e eeuw voor Christus – de ruïnes ervan zijn nog steeds zichtbaar – is de plek waar Zeno en zijn discipelen bijeenkwamen voor discussie. Hoewel zijn volgelingen oorspronkelijk Zenoniërs werden genoemd, is het de ultieme eer voor Zeno’s nederigheid dat de filosofische school die hij stichtte, in tegenstelling tot bijna elke school en religie ervoor of daarna, uiteindelijk niet zijn naam droeg.

Zeno’s kennismaking met filosofie

Volgens een oude bron was Zeno op zakenreis voor zijn vader, een koopman, toen de boot waarop hij zat schipbreuk leed. Volgens het verhaal was Zeno aangespoeld aan de kust bij Athene en toen hij de stad binnenkwam, stopte hij om rond te snuffelen bij een boekenstalletje. Daar begon hij Xenophons Memorabilia van Socrates te lezen en was zo onder de indruk van de figuur van Socrates dat hij de boekhandelaar vroeg of er nog mannen zoals hij in Athene te vinden waren. Op dat moment liep de cynische filosoof Crates voorbij en de boekhandelaar zei ‘volg die man’.
Zo maakte Zeno kennis met de filosofie.

Zeno besloot zelf geen cynicus te worden en keek naar andere filosofen in Athene. Hij studeerde vervolgens bij Stilpo van Megara, misschien wel tien jaar. Stilpo was, net als Zeno, geneigd tot een cynische ethiek, maar als lid van de Megarische school, had die ook een sterke interesse in logica, iets dat later een belangrijk onderdeel van de stoïcijnse filosofie zou worden.

De oude biografie van Stilpo vermeldt talloze ruzies met Zeno’s vorige leraar Crates. Eén passage beschrijft dat Crates met geweld probeert Zeno van Stilpo te verwijderen in een poging hem terug te geven aan de Cynici. Er wordt ons ook verteld dat Zeno tijd doorbracht in de Academie, luisterend naar de lezingen van zowel Xenocrates als Polemo. Er is gesuggereerd dat Zeno’s eigen pantheïstische opvatting van de natuur werd beïnvloed door Polemo en in het bijzonder door zijn interpretatie van Plato’s
Timeus. Het was uit deze mix van invloeden – cynische ethiek, Megariaanse logica en platonische natuurkunde – dat Zeno langzaam zijn eigen kenmerkende filosofische standpunt smeedde.

Leer

De Stoïcijnen staan vooral bekend om hun leer dat ‘deugd het enige goede is’ voor mensen, en dat externe zaken – zoals gezondheid, rijkdom en plezier – op zichzelf niet goed of slecht zijn (adiaphora), maar waarde hebben als ‘materiële zaken’ waarmee de deugd kan handelen.
Naast de aristotelische ethiek vormt de stoïcijnse traditie een van de belangrijkste fundamentele benaderingen van de deugdethiek. De stoïcijnen waren ook van mening dat bepaalde destructieve emoties het gevolg waren van beoordelingsfouten, en zij waren van mening dat mensen moesten streven naar het handhaven van een wil (prohairesis genoemd) die ‘in overeenstemming is met de natuur‘.
Daarom dachten de stoïcijnen dat de beste indicatie van de filosofie van een individu niet was wat iemand zei, maar hoe iemand zich gedroeg. Om een goed leven te kunnen leiden, moest je de regels van de natuurlijke orde begrijpen, omdat ze dachten dat alles in de natuur geworteld was.

Het stoïcisme onderwijst de ontwikkeling van zelfbeheersing en standvastigheid als middel om destructieve emoties te overwinnen; de filosofie stelt dat door een heldere en onbevooroordeelde denker te worden, iemand de universele reden (logos) kan begrijpen.
Het belangrijkste aspect van het stoïcisme betreft het verbeteren van het ethische en morele welzijn van het individu: “Deugd bestaat uit een wil die in overeenstemming is met de natuur“. Dit principe is ook van toepassing op het gebied van interpersoonlijke relaties; “vrij te zijn van woede, afgunst en jaloezie” en zelfs slaven te accepteren als “gelijken, omdat alle mensen gelijkelijk producten van de natuur zijn“.

Veel stoïcijnen – zoals Seneca en Epictetus – benadrukten dat, omdat ‘deugd voldoende is voor geluk‘, een wijze (iemand is die wijsheid heeft verworven en een ‘goed mens‘ is) emotioneel veerkrachtig zou zijn in geval van tegenslag. Dit geloof is vergelijkbaar met de betekenis van de uitdrukking “stoïcijnse kalmte“.

Seneca’s stoïcijnse troost

Seneca werd in 41 na Christus beschuldigd van overspel met Julia Livilla, de zus van keizer Caligula. Hij werd kort daarna verbannen naar Corsica, waar hij drie brieven met “troost” schreef.

De Consolatione ad Marciam is een werk van Seneca, geschreven rond 40 na Christus. Seneca was hoogstwaarschijnlijk gemotiveerd om deze troostbrief aan Marcia te schrijven om haar gunst te winnen. Marcia was de dochter van een vooraanstaand historicus, Aulus Cremutius Cordus, en de enorme rijkdom en invloed van haar familie inspireerde Seneca hoogstwaarschijnlijk tot het schrijven van deze troostbrief. In het essay houdt hij vast aan filosofische abstracties met stoïcijnse voorschriften over leven en dood. Voor een brief die troost moet bieden, mist hij met name empathie voor Marcia’s individuele verdriet en verlies.
Marcia rouwde meer dan drie jaar actief om de dood van haar zoon Metilius. In De Consolatione ad Marciam probeert Seneca haar ervan te overtuigen dat het lot van haar zoon, hoe tragisch ook, geen verrassing had mogen zijn. Ze kende toch veel andere moeders die hun zoons hadden verloren; waarom zou ze verwachten dat haar eigen zoon haar zou overleven?
De erkenning, en zelfs de verwachting, van de slechtst mogelijke uitkomst is een grondbeginsel van Seneca’s stoïcijnse filosofie. Terwijl Seneca sympathiseerde met Marcia, herinnerde hij haar eraan dat ‘we geboren zijn in een wereld van dingen die allemaal voorbestemd zijn om te sterven’, en dat als ze kon accepteren dat niemand garanties heeft voor een rechtvaardig leven (dat wil zeggen, een leven waarin zonen altijd hun moeders overleven), dan kon ze eindelijk een einde maken aan haar rouw en de rest van haar leven in vrede leven.

In de De Consolatione ad Helviam Matrim (gedateerd ongeveer 42/43 n.Chr.) troost Seneca zijn moeder: hij voelt geen verdriet, daarom moet ze niet rouwen om zijn afwezigheid. Hij noemt zijn ballingschap louter een ‘verandering van plaats’ en verzekert haar dat zijn ballingschap hem geen gevoelens van schande heeft bezorgd. Seneca noemt het sterke karakter van zijn moeder een deugd die haar in staat zal stellen zijn afwezigheid te verdragen.
Seneca’s ogenschijnlijk positieve kijk op zijn eigen ballingschap volgt zijn stoïcijnse filosofische leerstelling dat men niet van streek moet raken door oncontroleerbare gebeurtenissen. Dit citaat uit De Consolatione ad Helviam toont Seneca’s beschrijving van zijn leven als draaglijk en zelfs geestelijk plezierig.

“Ik ben vrolijk en opgewekt, alsof ik onder de beste omstandigheden ben. En inderdaad, nu zijn zij de beste, aangezien mijn geest, verstoken van alle andere zorgen, ruimte heeft voor zijn eigen activiteiten, en zich ofwel verheugt in gemakkelijkere studies, ofwel opstaat, verlangend naar de waarheid, naar de overweging van zowel de eigen aard als die van het universum…“

Seneca schreef De Consolatione ad Polybium rond 43/44 na Christus. Deze Consolatio richt zich tot Polybius, de literaire secretaris van keizer Claudius, om hem te troosten over de dood van zijn broer. Het essay bevat de stoïcijnse filosofie van Seneca, met bijzondere aandacht voor de onontkoombare realiteit van de dood.
Hoewel het essay over een zeer persoonlijke kwestie gaat, lijkt het essay zelf niet bijzonder empathisch voor het unieke geval van Polybius, maar eerder een breder essay over verdriet en rouw. In feite komt de lezer nooit de naam van de overleden broer van Polybius te weten.
Seneca moedigt Polybius aan om zichzelf af te leiden van verdriet vanwege zijn drukke werkschema. Er vindt in de brief een toonwisseling van het troosten van Polybius naar het vleien van keizer Claudius plaats. Sommigen zeggen dat deze toonwisseling duidt op de betrokkenheid van een andere auteur.

Het wordt echter algemeen aanvaard dat deze toonverandering niets meer was dan de wanhopige poging van Seneca om aan ballingschap te ontsnappen en terug te keren uit Corsica.

Opkomst, ondergang en wederopstanding

Het stoïcisme bloeide in de hele Romeinse en Griekse wereld tot de 3e eeuw na Christus, en onder zijn aanhangers bevond zich keizer Marcus Aurelius. Het kende een achteruitgang nadat het christendom in de 4e eeuw na Christus de staatsreligie werd. Sindsdien heeft het een opleving gekend, met name in de Renaissance (neostoïcisme) en in de hedendaagse tijd (modern stoïcisme).

Het bericht Misinterpretatie van Stoicisme verscheen eerst op HEESEN Online.