Er zijn in de oudheid een aantal edele dames geweest met de naam Arsinoë. Om het lastiger te maken waren ze allemaal gerelateerd aan een of andere Ptolemaeus of Cleopatra.
Ik probeer hier de juiste details aan de juiste Arsinoë te koppelen.
Één dynastie, drie beroemde namen
Wie zich verdiept in het oude Egypte na Alexander de Grote, komt al snel dezelfde namen tegen: Ptolemaeus, Arsinoë en Cleopatra. Ze behoren grotendeels tot één koninklijke familie, de Ptolemaeën, die bijna drie eeuwen over Egypte heersten.
De dynastie ontstond na de dood van Alexander de Grote in 323 v.Chr. Een van zijn generaals, Ptolemaeus, wist Egypte in handen te krijgen. Zijn nakomelingen maakten van Alexandrië een belangrijk centrum van wetenschap, handel en cultuur.
De familiegeschiedenis is echter minstens zo opmerkelijk als de culturele prestaties. Broers en zussen trouwden met elkaar, meerdere vorsten droegen dezelfde naam en familieleden bestreden elkaar om de troon. Huwelijken waren niet alleen persoon-lijke aangelegenheden, maar ook politieke instrumenten.
Om de verschillende koningen en koninginnen uit elkaar te houden, is het daarom nodig hun namen, regeringsperioden en onderlinge relaties naast elkaar te zetten.
De eerste generatie: Ptolemaeus I en het ontstaan van de dynastie
Ptolemaeus was een Macedonische generaal onder Alexander de Grote. Na Alexanders dood verwierf hij de macht over Egypte en in 305 v.Chr. nam hij de koninklijke titel aan. Hij wordt beschouwd als de stichter van de Ptolemaeïsche dynastie.
Hij was de vader van Ptolemaeus II en van Arsinoë II. Zijn huwelijk met Berenice I versterkte de positie van haar kinderen binnen de dynastie.
De naam Ptolemaeus werd vervolgens een dynastieke traditie. Bijna alle mannelijke vorsten van deze Egyptische koninklijke familie droegen die naam.
Daarom gebruiken historici Romeinse cijfers, zoals Ptolemaeus I, II en III, om hen van elkaar te onderscheiden.
De dynastie combineerde Griekse en Egyptische tradities. De vorsten regeerden vanuit Alexandrië, terwijl zij zich ook presenteerden als opvolgers van de farao’s.
De koninginnen met de naam Arsinoë
De naam Arsinoë komt meerdere keren voor in de koninklijke familie. Vooral Arsinoë II en Arsinoë III speelden een belangrijke rol.
Arsinoë II was de dochter van Ptolemaeus I en Berenice I, en zus van Ptolemaeus II. Ze trouwde eerst met Lysimachus, een andere opvolger van Alexander de Grote. Na zijn dood keerde ze terug naar Egypte en trouwde ze met haar broer Ptolemaeus II. Dit huwelijk maakte haar tot een van de machtigste koninginnen van het hellenistische Egypte. Ze werd na haar dood vereerd en kreeg een belangrijke plaats in de koninklijke cultus.
Arsinoë I was de dochter van Lysimachus en echtgenote van Ptolemaeus II vóór diens huwelijk met Arsinoë II. Zij was de moeder van Ptolemaeus III en van twee andere kinderen. Nadat zij uit de gratie was geraakt, werd zij verbannen. Haar plaats aan het hof werd ingenomen door haar naamgenote en schoonzus Arsinoë II.
Arsinoë III was de dochter van Ptolemaeus III en Berenice II, en zus én echtgenote van Ptolemaeus IV. Zij was de moeder van Ptolemaeus V.
Arsinoë III nam deel aan het politieke en militaire leven van het koninkrijk. Na de dood van haar echtgenoot werd ze vermoord, vermoedelijk op initiatief van hofkringen die de jonge koning Ptolemaeus V controleerden.
Arsinoë IV was de jongere zus van Cleopatra VII en Ptolemaeus XIII. Tijdens de burgeroorlog in Alexandrië koos zij de zijde van haar broer tegen Cleopatra en Julius Caesar. In 48–47 v.Chr. werd zij door haar aanhangers als tegenkoningin naar voren geschoven. Na de nederlaag van haar partij werd zij gevangengenomen. Later liet Marcus Antonius haar in Efeze vermoorden, waarschijnlijk op verzoek van Cleopatra.
Wat verbond de Arsinoës?
Arsinoë I en Arsinoë II waren schoonzussen en beiden echtgenotes van Ptolemaeus II, maar na elkaar. Arsinoë III behoorde tot de volgende generatie en trouwde met haar broer Ptolemaeus IV. Arsinoë IV was veel later een jongere zus van Cleopatra VII. De naam alleen zegt dus weinig over iemands positie: het ging om verschillende vrouwen uit verschillende generaties, met uiteenlopende politieke belangen.
De Ptolemaeën: alle koningen in de Egyptische hoofdlijn
De onderstaande tabel volgt de gebruikelijke nummering van de Egyptische Ptolemaeïsche vorsten. De regeringsjaren zijn bij gedeelde regeringen en perioden van afzetting soms bij benadering weergegeven.
| Vorst | Regeringsperiode (v.Chr.) | Familieband en echtgenote |
|---|---|---|
| Ptolemaeus I Soter | 305–282 | Stichter; vader van Ptolemaeus II |
| Ptolemaeus II Philadelphus | 285–246 | Zoon van Ptolemaeus I; trouwde met Arsinoë I en daarna Arsinoë II |
| Ptolemaeus III Euergetes I | 246–222 | Zoon van Ptolemaeus II en Arsinoë I; echtgenoot van Berenice II |
| Ptolemaeus IV Philopator | 221–204 | Zoon van Ptolemaeus III; echtgenoot van Arsinoë III |
| Ptolemaeus V Epiphanes | 204–180 | Zoon van Ptolemaeus IV en Arsinoë III; echtgenoot van Cleopatra I |
| Ptolemaeus VI Philometor | 180–145 | Zoon van Ptolemaeus V en Cleopatra I; echtgenoot van Cleopatra II |
| Ptolemaeus VII Neos Philopator | Betwist | Mogelijk zoon van Ptolemaeus VI; zijn status en eventuele regering zijn onzeker |
| Ptolemaeus VIII Euergetes II | 170–163 en 145–116 | Broer van Ptolemaeus VI; echtgenoot van Cleopatra II en later Cleopatra III |
| Ptolemaeus IX Soter II | 116–107 en 88–80 | Zoon van Ptolemaeus VIII en Cleopatra III; echtgenoot van Cleopatra IV en Cleopatra Selene I, volgens de gebruikelijke reconstructie |
| Ptolemaeus X Alexander I | 107–88 | Broer van Ptolemaeus IX; regeerde met Cleopatra III en later met Berenice III |
| Ptolemaeus XI Alexander II | 80 | Werd na de dood van Ptolemaeus X koning; trouwde met Berenice III, die hij liet vermoorden |
| Ptolemaeus XII Auletes | 80–58 en 55–51 | Vader van Cleopatra VII, Arsinoë IV, Ptolemaeus XIII en XIV |
| Ptolemaeus XIII | 51–47 | Jongere broer van Cleopatra VII en aanvankelijk haar mederegent |
| Ptolemaeus XIV | 47–44 | Jongere broer van Cleopatra VII; werd na de dood van Ptolemaeus XIII haar mederegent |
| Ptolemaeus XV Caesarion | 44–30 | Zoon van Cleopatra VII en Julius Caesar; haar mederegent |
Bronnen voor de dynastieke chronologie en verwantschappen: University College London.
Twee belangrijke kanttekeningen
- Ptolemaeus VII is omstreden. Sommige nummeringen kennen die naam toe aan een zoon van Ptolemaeus VI, maar het is niet zeker of hij daadwerkelijk als koning regeerde. In andere overzichten wordt de nummering anders toegepast.
- Ptolemaeus XV was Caesarion. Hij was de zoon van Cleopatra VII en Julius Caesar en de laatste Ptolemaeïsche vorst die formeel als mederegent optrad. Na de dood van Cleopatra in 30 v.Chr. kwam Egypte onder Romeins bestuur.
Waarom trouwden broer en zus met elkaar?
Het huwelijk tussen broer en zus was in het Ptolemaeïsche koningshuis een politiek instrument. De vorsten presenteerden zich deels naar Egyptisch voorbeeld, waar goddelijke broer-zusparen een belangrijke rol speelden. Het huwelijk kon daarnaast de koninklijke macht binnen de eigen familie houden en rivaliserende aanspraken op de troon beperken.
Het bekendste voorbeeld is Ptolemaeus II, die met zijn zus Arsinoë II trouwde. Hun bijnaam Philadelphus wordt doorgaans vertaald als ‘hij die zijn zus liefheeft’. Ook latere vorsten, zoals Ptolemaeus IV en Arsinoë III, volgden deze traditie.
Toch betekende een koninklijk broer-zus huwelijk niet automatisch politieke stabiliteit. De geschiedenis van Cleopatra II en Cleopatra III toont juist hoe echtgenoten, moeders en kinderen elkaar konden bestrijden om de macht.
Cleopatra VII en het einde van de dynastie
Cleopatra VII is de bekendste figuur uit deze familie, zij is ook de Cleopatra van alle bekende verhalen (er waren haar dus zes Cleopatras voor gegaan). Na de dood van haar vader, Ptolemaeus XII, moest zij de troon delen met haar jongere broer Ptolemaeus XIII. Hun conflict mondde uit in een burgeroorlog.
Julius Caesar steunde Cleopatra, waarna Ptolemaeus XIII in 47 v.Chr. om het leven kwam. Cleopatra regeerde vervolgens met haar jongere broer Ptolemaeus XIV. Na diens dood werd haar zoon Caesarion mederegent.
Later verbond Cleopatra haar politieke lot aan Marcus Antonius, een van de belangrijkste Romeinse machthebbers. Hun nederlaag tegen Octavianus bij Actium in 31 v.Chr. maakte het einde van de dynastie onvermijdelijk. In 30 v.Chr. pleegden Antonius en Cleopatra zelfmoord, waarna Egypte een Romeinse provincie werd.
Met de dood van Cleopatra VII eindigde daarmee de zelfstandige Ptolemaeïsche heerschappij over Egypte. De naam Ptolemaeus bleef nog bestaan in de familiegeschiedenis, maar niet langer als de naam van een onafhankelijk regerende Egyptische farao.
Verder lezen
- University College London – Ptolemaic Egypt: een beknopte inleiding op de dynastie en haar culturele achtergrond.
- Livius – Ptolemaic kings and queens: een overzicht van de vorsten, hun echtgenoten en regeringsperioden.
- Bibliotheca Alexandrina – Ancient Alexandria: een publicatie met een stamboom van de Ptolemaeïsche familie.