De Oorsprong van de Duivel

Laplace formuleerde zijn idee in zijn werk Essai philosophique sur les probabilités (1814).
In dit werk beschrijft hij een denkbeeldig wezen dat, als het op een bepaald moment alle krachten kent die op een natuurkundig systeem inwerken en alle posities van de deeltjes in dat systeem, in staat zou zijn om zowel het verleden als de toekomst met absolute precisie te berekenen.
Deze entiteit werd later de Duivel van Laplace genoemd (in het Frans: l’intelligence démonsiaque de Laplace).

In Laplace’s eigen woorden:

“Een intellect dat op een zeker moment alle krachten kent die de natuur in beweging zetten, en alle posities van alle elementen waaruit de natuur is samengesteld… zou in één enkele formule de bewegingen van de grootste lichamen in het heelal en die van het kleinste atoom kunnen vatten. Voor een dergelijk intellect zou niets onzeker zijn en de toekomst zou net als het verleden voor zijn ogen zichtbaar zijn.“

“Une intelligence … Rien ne serait incertain pour elle, et l’avenir comme le passé, serait présent à ses yeux.”

Determinisme en de Mechanische Wereldvisie

De Duivel van Laplace is de ultieme verbeelding van determinisme, een filosofische richting die stelt dat elk moment in de tijd volledig bepaald wordt door voorgaande oorzaken. In de context van de Newtoniaanse fysica betekende dit dat, als men eenmaal de beginvoorwaarden en de natuurwetten kende, in principe alles voorspelbaar was.

In deze wereldvisie is er geen plaats voor toeval of willekeur. Alles — van het vallen van een appel tot de keuzes van een mens — is het resultaat van een keten van oorzaken en gevolgen. Laplace’s demon belichaamt het idee dat het universum in essentie een rekenbaar en voorspelbaar mechanisme is.

Kritiek en Grenzen

Hoewel Laplace’s demon een krachtig filosofisch idee is, heeft de moderne wetenschap enkele fundamentele problemen met dit deterministische wereldbeeld blootgelegd. De belangrijkste uitdagingen komen uit de kwantummechanica en de chaostheorie.

a. Kwantummechanica

In de 20e eeuw introduceerde de kwantummechanica een element van fundamentele onvoorspelbaarheid in de natuurkunde. Volgens het onzekerheidsprincipe van Heisenberg is het onmogelijk om zowel de positie als de snelheid van een deeltje exact te kennen. Dit ondermijnt de voorwaarde voor alwetendheid die Laplace’s demon nodig heeft.
In plaats van een gedetermineerd universum, krijgen we een probabilistisch universum — één waarin alleen de kans op uitkomsten kan worden berekend.

b. Chaostheorie

Zelfs binnen klassieke systemen kunnen kleine verschillen in beginvoorwaarden leiden tot sterk uiteenlopende uitkomsten — een fenomeen dat bekendstaat als gevoeligheid voor beginvoorwaarden of het vlindereffect². Dit betekent dat zelfs in een deterministisch systeem, het praktisch onmogelijk kan zijn om de toekomst nauwkeurig te voorspellen.

4. Filosofische Implicaties

De Duivel van Laplace roept diepgaande filosofische vragen op over de aard van vrije wil, wetenschap en kennis.

a. Vrije wil

Als de toekomst volledig voorspelbaar is, bestaat er dan nog zoiets als vrije wil? In het universum van Laplace lijkt alles voorbestemd. Dit leidt tot het filosofische debat tussen deterministen en libertariërs³. Sommigen hebben geprobeerd vrije wil te verenigen met determinisme via het compatibilisme⁴, terwijl anderen menen dat echte vrijheid slechts kan bestaan als het universum fundamenteel onbepaald is.

b. Wetenschap en kennis

Laplace’s demon vertegenwoordigt ook een ideaalbeeld van wetenschap als het pad naar absolute kennis. In werkelijkheid zijn wetenschappers beperkt door meetonzekerheden, rekenkracht en de inherente complexiteit van systemen. De demon is daarmee niet alleen een gedachte-experiment, maar ook een symbool van de grenzen van menselijke kennis.

De Duivel in de 21e Eeuw

Vandaag de dag is de Duivel van Laplace nog steeds relevant. In een tijdperk van big data, kunstmatige intelligentie en voorspellende algoritmen is het idee van alwetendheid via informatieverwerking aantrekkelijker dan ooit. Toch leert het gedachte-experiment ons om voorzichtig te zijn met claims over totale voorspelbaarheid.

Ook in ethiek, neurowetenschap en recht blijft het een prangende vraag naar de positie van verantwoordelijkheid onder deterministische aannames. Als het brein een fysiek systeem is dat volledig bepaald wordt door biochemische processen, wat betekent dit dan voor schuld, vrije keuze en moraal?

¹ Pierre-Simon, markies de Laplace (1749–1827) was een Franse polymath, een geleerde wiens werk van grote invloed is geweest op het gebied van natuurkunde, astronomie, wiskunde, techniek, statistiek en filosofie. Hij vatte het werk van zijn voorgangers samen en breidde het uit in zijn vijfdelige Mécanique céleste (Hemelmechanica) (1799–1825). Dit werk vertaalde de geometrische studie van de klassieke mechanica naar een studie gebaseerd op calculus, waardoor een breder scala aan problemen werd geopend. Laplace populariseerde en bevestigde ook het werk van Sir Isaac Newton.

Laplace werd ook benoemd in de regering van Napoleon en uit die tijd stamt de volgende anekdote: Napoleon, stelde graag lastige vragen: ‘Meneer Laplace, ze zeggen dat u dit dikke boek over het systeem van het heelal hebt geschreven, maar dat u de Schepper ervan nooit hebt genoemd.’ ​​Laplace, richtte zich op en antwoordde botweg: Je n’avais pas besoin de cette hypothèse-là. (‘Ik had die hypothese niet nodig.’)

2 Het vlindereffect is de sterke gevoeligheid van systemen voor verschillen in beginvoorwaarden. Bij niet-lineaire systemen, met een grote gevoeligheid, kan de afwijking met elke stap exponentieel toenemen. De term wordt gebruikt om een aantal chaotische fenomenen te omschrijven. Het vlindereffect speelt een belangrijke rol binnen de chaostheorie.

De naam is gebaseerd op Een geluid als van onweer (Engels: ‘A Sound of Thunder’), een kort verhaal geschreven door Ray Bradbury. De oorspronkelijke versie verscheen voor het eerst in 1952 in tijdschrift Collier’s. In dit verhaal rijst de protagonist ruim 65 miljoen jaar terug in de tijd. Door in dat verre verleden per ongeluk op een vlinder te staan blijkt hij bij terugkomst in het heden de tijdlijn te hebben veranderd. Deze metafoor werd in 1961 gebruikt door Edward Lorenz om aan te geven dat de vleugelslag van een vlinder in Brazilië maanden later een tornado in Texas zouden kunnen veroorzaken.
Systemen die eigenschappen van het vlindereffect hebben, en zich dus ‘chaotisch‘ gedragen, zijn onder meer de beurshandel en de atmosfeer.

³ Een libertariër is iemand die absolute vrijheid voorstaat, maar met de beperking dat men nooit de vrijheid en integriteit van andere personen mag aantasten, een aanhanger van het libertarisme.

⁴ Het compatibilisme is een filosofische theorie die stelt dat vrije wil en determinisme beiden tegelijkertijd waar kunnen zijn. Filosofen die compatibilisten zijn, proberen de vrije wil met het determinisme te verenigen; bijvoorbeeld: David Hume, Immanuel Kant en Daniel Dennett.

Het bericht De Duivel van Laplace verscheen eerst op HEESEN Online.

Is vrije wil een illusie? Dat is de vraag waarop filosofen of wetenschappers nog steeds geen goed antwoord hebben.

Er wordt wel gezegd dat de motivatie om over de vrije wil na te denken is dat we menen dat we zonder vrije wil mensen niet verantwoordelijk kunnen houden voor daden en beslissingen. De grond om anderen te prijzen of ergens schuldig voor te houden – en eventueel te straffen – zou zonder vrije wil wegvallen¹. De vrije wil lijkt dus ten nauwste samen te hangen met hoe wij onszelf en anderen begrijpen en waarderen.

Nu suggereert een nieuwe studie dat vrije wil kan voortkomen uit een verborgen signaal begraven in de “achtergrondruis” van chaotische elektrische activiteit in de hersenen, en dat deze activiteit bijna een seconde duurt voordat mensen bewust besluiten iets te doen.
Hoewel “doelbewuste intenties, verlangens en doelen onze beslissingen sturen op een lineaire manier van oorzaak en gevolg, toont onze bevinding aan dat onze beslissingen ook op elk moment worden beïnvloed door neurale ruis” meldde Jesse Bengson, een neurowetenschapper aan de University of California.
Deze achtergrondruis kan mensen in staat stellen creatief te reageren op nieuwe situaties, en het kan zelfs menselijk gedrag de “smaak van vrije wil” geven, zei Bengson.

Vooraf bepaald of willekeurig

Sir Isaac Newton’s wetten van de klassieke mechanica suggereerden dat het universum deterministisch was. Vanaf de Verlichting kwam de vraag of de vrije wil er wel kon zijn in een natuurwetenschappelijk perspectief te staan. Het probleem was nu niet langer het religieuze determinisme (God heeft alles al voorzien²), maar het natuurwetenschappelijk determinisme. Volgens de Newtoniaanse logica wordt een “vrij” gemaakte beslissing volledig bepaald door de acties die eraan voorafgingen. Als alles wat er gebeurt bepaald is door het verleden in combinatie met de natuurwetten, kunnen we dan nog vrij zijn? En als die vrijheid niet bestaat, betekent dat dan dat mensen geen verantwoordelijkheid hoeven te hebben voor hun misdaden?

Als de vrije wil bestaat, hoe kunnen we dit dan rijmen met hersenwetenschappelijke onderzoeken over het brein en vrije wil? Uit die onderzoeken bleek immers dat onze hersenen al een besluit nemen voordat wij iets ondernemen. Die studies, uitgevoerd door wijlen neurowetenschapper Benjamin Libet, onthulden dat de regio van de hersenen die beweging plant en uitvoert, de motorische cortex genoemd, “tot een besluit komt” voordat de bewuste beslissingen door mensen worden genomen.

Verborgen signaal?

Om meer te weten te komen over bewuste besluitvorming, gebruikte Bengson’s team elektro-encefalografie (EEG) om de hersengolven van 19 studenten te meten toen ze naar een scherm keken en werden gecued om een ​​willekeurige beslissing te nemen over het kijken naar rechts of links.
Toen de studenten hun beslissing namen, werd dat geregistreerd als een golf van elektrische activiteit die zich over specifieke hersengebieden verspreidde. Maar andere elektrische activiteiten vanuit de achterkant van het hoofd voorspelden de beslissingen van mensen tot 800 milliseconden voordat de bewuste besluitvorming naar voren kwam. Deze hersenactiviteit was geen strikt signaal – het was “ruis”, een deel van alomtegenwoordig en schijnbaar willekeurig elektrisch vuur van de hersenen. In feite beschouwen neurowetenschappers deze achtergrondruis meestal als betekenisloos en trekken deze af wanneer ze proberen de hersenrespons op een specifieke taak te achterhalen, zei Rick Addante, een neurowetenschapper aan de Universiteit van Texas in Dallas die niet bij het onderzoek betrokken was.

Met andere woorden, een verborgen signaal in het achtergrondgeluid van de hersenen leek de bewuste beslissingen van mensen te bepalen voordat ze ze maakten.

“Dat is wat er fantastisch aan is, het is niet alleen maar lawaai“, vertelde Addante. “De vraag wordt dan: wat is het en wat is de informatie die het bevat?“

Open vraag

De nieuwe studie bewijst of weerlegt de vrije wil niet, zei Addante. “Als er iets anders gebeurt vóór ons bewuste bewustzijn dat bijdraagt ​​aan onze beslissing, dan rijst de vraag over de omvang van onze vrije wil,” zei Addante.
Maar Ali Mazaheri, een neurowetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam, ziet de resultaten als een klap voor ware vrije wil.

Nuttige illusie?

Maar als vrije wil een illusie is, waarom voelt het dan zo echt? Hoewel dat nog steeds een mysterie is, is er een theorie die stelt dat het leven te deprimerend zou zijn zonder die illusie van keuze. Zonder het gevoel van “een keuze te hebben” zou het voor de mens nutteloos voelen om te overleven en zich voort te planten.
“Het idee is dat je de illusie van vrije wil hebt als een artefact om door het leven te komen“, vertelde Mazaheri.

De nieuwe bevindingen werden in april gepubliceerd in het Journal of Cognitive Neuroscience.

Filosofische stromingen met een mening over vrije wil

Wat de vrije wil betreft bestaan er in de filosofie de volgende stromingen:

Determinisme

Determinisme houdt in dat in een situatie waarin mensen een bepaalde beslissing nemen of een bepaalde handeling verrichten, het onmogelijk is dat zij een andere beslissing hadden kunnen nemen of een andere handeling hadden kunnen verrichten. Met andere woorden: het is nooit waar dat mensen anders hadden kunnen beslissen of handelen dan ze feitelijk deden. Filosofen en wetenschappers die geloven dat determinisme in deze zin onverenigbaar is met de vrije wil, staan bekend als ‘harde’ deterministen.

Compatibilisme (of zacht determinisme)

Daarentegen geloven zogenaamde “zachte” deterministen, ook wel compatibilisten genoemd, dat determinisme en vrije wil toch verenigbaar zijn. In de meeste gevallen proberen zachte deterministen deze verzoening te bereiken door op subtiele wijze de op gezond verstand gebaseerde notie van vrije wil te herzien of te verzwakken.
Tot de hedendaagse zachte deterministen behoort onder meer de Engelse filosoof G.E. Moore (1873–1958), die meende dat vrijelijk handelen alleen betekent dat men anders zou hebben gehandeld als men daartoe had besloten (zelfs als men daartoe in feite niet had kunnen besluiten), en de Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt (1929- ), die heeft betoogd dat vrij handelen neerkomt op het identificeren met, of goedkeuren van, de eigen verlangens (zelfs als die verlangens van dien aard zijn dat men niet anders kan dan ernaar te handelen).

Indeterminisme (of libertarisme)

Het extreme alternatief voor determinisme is indeterminisme, ofwel de opvatting dat tenminste sommige gebeurtenissen geen deterministische oorzaak hebben, maar willekeurig of bij toeval plaatsvinden. Indeterminisme wordt tot op zekere hoogte ondersteund door onderzoek in de kwantummechanica, waaruit blijkt dat sommige gebeurtenissen op kwantumniveau in principe onvoorspelbaar (en daarom willekeurig) zijn. Filosofen en wetenschappers die geloven dat het universum indeterministisch is en dat mensen een vrije wil bezitten, staan bekend als ‘libertariërs’ (libertarisme in deze zin moet niet worden verward met de school van politieke filosofie die libertarisme wordt genoemd). Hoewel het mogelijk is om te stellen dat het universum indeterministisch is en dat menselijke handelingen niettemin bepaald zijn, wordt deze visie maar door weinig hedendaagse filosofen verdedigd.

Het libertarisme is kwetsbaar voor wat het ‘intelligibiliteits’-bezwaar wordt genoemd, dat is een bezwaar dat erop wijst dat mensen evenmin controle kunnen hebben over een puur willekeurige actie als over een actie die deterministisch onvermijdelijk is; in geen van beide gevallen komt de vrije wil in beeld.
Als menselijke handelingen dus indeterministisch zijn, bestaat er geen vrije wil.

¹ Het recht gaat op verschillende plaatsen ervan uit dat mensen bewuste handelingen kunnen verrichten. Dat geldt ook voor entiteiten die door mensen worden opgericht (rechtspersonen). Het uitgangspunt is dat de menselijke wil vrij is. Het recht trekt zich daarbij weinig aan van gedragswetenschappelijke verklaringen die de vrije wil ter discussie stellen, zoals in de criminologie. Om die reden kunnen handelingen die in strijd zijn met recht aan mensen worden verweten. 
Verwijtbaarheid kan een voorwaarde zijn voor het kunnen opleggen van sancties. Wel zal die verwijtbaarheid in veel gevallen wegvallen wanneer blijkt dat een geestelijke stoornis de vrije wil heeft beïnvloed. Hierbij valt te denken aan de ontoerekeningsvatbaarheid. Dit tast het uitgangspunt van de vrije wil echter niet aan. Zoals op meer plaatsen in het recht, steunt het concept van de vrije wil voor een deel op ficties die eerder gebaseerd zijn op maatschappelijke waarden en normen, dan op een wetenschappelijke onderbouwing. Dat betekent dat een rechter niet zal onderzoeken of een bepaalde handeling is gewild: het willen wordt uit de handeling afgeleid omdat een handeling een bepaalde betekenis heeft. Het tegendeel kan door degene die heeft gehandeld in sommige gevallen wel worden aangetoond.
De wil is in het recht vaak een institutie, omdat een werkelijke handeling vaak een bepaalde juridische kwalificatie krijgt als ‘wilsuiting‘. Aan die wilsuiting zijn vervolgens in het systeem van het recht allerlei gevolgen verbonden waarop de werkelijke wil niet was gericht. Niettemin gaat het recht ervan uit dat die gevolgen wel zijn gewild. Zo heeft sluiten van een overeenkomst tot gevolg dat de regels van het overeenkomstenrecht van toepassing worden. Omdat iedereen geacht wordt de wet te kennen, kan volgens de principes van het recht niemand een beroep doen op onbekendheid met de juridische betekenis van zijn handelingen. De legitimatie van het feit dat iemand door het rechtssysteem gedwongen wordt de rechtsgevolgen te aanvaarden, vloeit voort uit vermoeden dat zijn vrije wil op die gevolgen gericht was. Dit vermoeden is – naar de regels van het recht – in principe onweerlegbaar.

² Christelijke theologie en de vrije wil.
De theologische leer van goddelijke voorkennis is vaak verklaard als in conflict met vrije wil. Als God toch precies weet wat er zal gebeuren, tot aan elke keuze die men maakt toe, dan wordt de status van keuze als vrij ter discussie gesteld. Als God eeuwige en ware kennis over iemands keuzes zou hebben, dan zou dit iemands vrijheid lijken te beperken. Dit betekent dat de toekomst, wat die ook moge zijn, volledig vastgelegd is door vroegere waarheden – ware beweringen over de toekomst.
Sommige filosofen volgen echter William van Ockham in zijn stelling dat noodzakelijkheid en mogelijkheid gedefinieerd worden met betrekking tot een bepaald moment in tijd en een gegeven matrix van empirische omstandigheden, en dat daarmee iets dat nauwelijks mogelijk lijkt vanuit het perspectief van een toeschouwer, wellicht onvermijdelijk is vanuit het perspectief van een alwetendheid. Sommige filosofen volgen Philo van Alexandrië in zijn bewering dat vrije wil een karakteristiek is van de menselijke ziel en dat niet-menselijke dieren dus geen vrije wil hebben.
De verhouding tussen genade en de vrije wil bleek een van de voornaamste strijdpunten tijdens de Reformatie. Waar de katholieke kerk bleef volhouden dat de genade de vrije wil in stand hield, brachten de reformatoren naar voren dat de mens zo aangetast was door de erfzonde dat de mens een slaaf was geworden. Enkel de genade die ‘onwederstandelijk’ was kon de mens redden. Reformator Johannes Calvijn stelde dat de mens in de zondeval zijn vrije wil verloren heeft en onvermijdelijk tot het kwade getrokken wordt. Calvijn stelt dat de mens niet gedwongen wordt om te zondigen, maar dat het wel onvermijdelijk is. De vrije wil speelde onder andere een belangrijke rol in de polemiek tussen de katholieke Erasmus en Luther, waarbij eerstgenoemde in reactie op Luthers servo arbitrio (de geknechte wil) het katholieke standpunt verdedigde in De libero arbitrio. De goddellijke genade hielp de mens volgens Erasmus om God en Christus te kennen en zelfstandig te kunnen kiezen tussen goed en kwaad. Daarnaast werd naar voren gebracht dat de liefde voor God enkel mogelijk was als het een keuze was van de mens.
De Deense christelijke theoloog en filosoof Søren Kierkegaard beweerde dat goddelijke alwetendheid niet losgekoppeld kan worden van goddelijke goedheid. Als een ware Almachtige en goed wezen, kon God wezens scheppen met werkelijke vrijheid tegenover God. Bovendien zou God dit vrijwillig zo doen, omdat, “het grootste goed…., dat voor een wezen gedaan kan worden, groter dan al het andere dat iemand daarvoor kan doen, is het werkelijk vrij zijn”.

Islamitische theologie en de vrije wil.
In de islam is de theologische kwestie doorgaans niet hoe de vrije wil met Gods voorkennis in overeenstemming gebracht kan worden, maar met Gods jabr, of goddelijke autoritaire macht. 
al-Ash’ari ontwikkelde een “acquisitie” of “dual-agency” vorm van compatibilisme, waarin de menselijke vrije wil en de goddelijke jabr, beide verdedigd waren, en die een steunpunt werd voor het dominante Asharitische standpunt. In de sjiitische islam wordt Ash’aris begrip van een hogere harmonie ten opzichte van voorbestemming, door de meeste theologen in twijfel getrokken. Volgens de sjiitische leer is vrije wil de bepalende factor voor de verantwoordelijkheid van mensen voor zijn daden, tijdens zijn gehele leven. Alle handelingen die door iemands vrije wil genomen zijn zouden geoordeeld worden op de dag des oordeels, omdat het zijn of haar eigen handelingen zijn, en niet van God.

Joodse theologie en de vrije wil.
Joodse filosofie benadrukt dat vrije wil een product is van de innerlijke menselijk ziel, waarbij zij het woord neshama (van het Hebreeuws n.sh.m. of נ.ש.מ “adem”) gebruiken, maar dat de mogelijkheid vrije keuzes te maken wordt bereikt door Yechida (van het Hebreeuwse woord “yachid”), het gedeelte van de ziel die verbonden is met God, het enige wezen dat niet gehinderd wordt door, of afhankelijk is van oorzaak en gevolg (vrijheid van wil behoort dus niet tot de wereld van de fysieke werkelijkheid, en verondersteld wordt dat de natuurfilosofie niet bij machte is dit te verklaren).

Het bericht Wat is “vrije wil”? verscheen eerst op HEESEN Online.