Wat is Puma Punku?

Puma Punku (“Poort van de Puma”) is een archeologische site nabij Tiwanaku, aan het Titicacameer in Bolivia, op ca. 3.850 meter hoogte. De site is onderdeel van de bredere Tiwanaku-cultuur en staat bekend om:

• enorme andesiet¹– en zandsteenblokken, sommige tientallen tonnen zwaar
• uitzonderlijk strakke rechte hoeken en vlakheden,
• de karakteristieke H-vormige stenen,
• complexe verbindingen tussen stenen met metalen krammen.

Hoe oud is de site en wat was de functie?

Op basis van stratigrafie², C14-dateringen van organisch materiaal en stijl- en contextvergelijkingen dateren archeologen het ontstaan van Puma Punku doorgaans in de periode 500–1000. Voor de functie van de site denkt men dat het een ceremonieel/ritueel complex, verbonden met kosmologie. Het was waarschijnlijk onderdeel van een groter religieus-politiek centrum.

Wie was Arthur Posnansky?

Arthur Posnansky (1873–1946) was een van de eersten die Tiwanaku-cultuur (en daarmee ook Puma Punku) systematisch bestudeerde. Hij was een Oostenrijks-Boliviaanse ingenieur die doormiddel van zelfstudie zich archeologie had eigen gemaakt. Zijn levenswerk mondde in 1945 uit in het vierdelige boek: Tihuanacu: The Cradle of American Man.

Posnansky’s kernidee

• Extreem vroege datering
  Posnansky stelde dat Tiwanaku (en Puma Punku) tienduizenden jaren oud was en gebouwd vóór een catastrofale klimaatomslag. Hij baseerde zijn datering vooral op het idee dat de gebouwen astronomisch waren uitgelijnd voor het bepalen van zonnewendes.
  De verschuiving van de aardas (precessie) zou de afwijkingen tussen huidige zonstanden en tempeloriëntaties verklaren. En dat kan weer alleen verklaard worden door een zeer hoge ouderdom.

Waarom wordt Posnansky’s datering niet geaccepteerd?

De huidige wetenschap heeft problemen met Posnansky’s datering vanwege:

• Methodologische problemen
  Hij ging uit van perfecte oorspronkelijke uitlijningen, corrigeerde selectief voor precessie en negeerde latere herbouw, verzakking en aardbevingen.

• Moderne archeologische data
  Latere onderzoeken toonden aan dat de uitlijningen niet exact genoeg zijn voor zijn conclusies. Bovendien werd Tiwanaku meerdere keren aangepast met bouwtechnieken die passen bij precolumbiaanse Andes-culturen.

• Niet reproduceerbaar
  De conclusie van de wetenschap was dat Posnansky’s astronomische datering speculatief was en zijn metingen later niet reproduceerbaar.

De bouwtechniek van Puma Punku

Voor de periode waarin Puma Punku werd gebouwd (zeker met de datering van Posnansky) is de bouwtechniek ongelooflijk.

• Precisie zonder machines
  De stenen tonen rechte hoeken en vlakheden met toleranties van millimeters. Maar we moeten ons realiseren dat de Andes-culturen beschikten over harde hamers (dioriet), schuurmiddelen (zand, kwarts), sjablonen en meetkoorden, en vakmanschap. Dus het zou mogelijk kunnen zijn dat dit zonder machines, maar met ambachtelijke precisie werd gerealiseerd

• Metalen krammen
  Met krammen van koper-legeringen werden stenen bij elkaar gehouden. Het koper werd in de daarvoor gecreëerde uitsparingen gegoten.

• Transport van de stenen
  Ook hoe de stenen (van soms tientallen tonnen) op de Puma Punku locatie gekomen zijn, is onduidelijk. Het zandsteen was lokaal aanwezig, maar het andesiet moest van 90 km verderop komen. Men denkt dat het transport is gegaan via rollen, sledes, waterwegen en grote georganiseerde arbeidsgroepen. Dat moet bijzonder zwaar zijn geweest, maar als tijd geen rol speelde is het niet onmogelijk.

Wat maakt Puma Punku zo bijzonder?

Gezien het voorgaande kunnen we (zonder sensatie) Puma Punku nog steeds indrukwekkend noemen vanwege de extreem georganiseerde arbeid die gepaard ging met hoge technische kennis.
Het hele bouwwerk werd bovendien gedaan zonder metalen gereedschap. Ook mogen we stellen dat ze gebruik maakten van een modulaire architectuur avant la lettre. Het is daardoor een hoogtepunt van menselijke pre-industriële techniek.

En wat maakt Posnansky zo bijzonder?

Hoewel zijn conclusies niet standhouden, was hij wel een pionier in systematische documentatie, en stimuleerde hij het interdisciplinair denken. Hij was het die Tiwanaku onder internationale aandacht bracht.

Maar deze site doet mij onmiddellijk denken naan vergelijkbare sites: Machu Picchu en Göbekli Tepe. Laten we eens kijken naar overeenkomsten en verschillen.

Puma Punku – Machu Picchu – Stonehenge – Göbekli Tepe

Laten we een aantal kenmerken eens in een tabel naast elkaar zetten:

Waarom leidt juist Puma Punku tot speculatie?

Puma Punku onderscheidt zich van de andere genoemde sites doordat:

1. De stenen modulair en herhaalbaar zijn
2. De precisie modern oogt
3. Posnansky een extreem vroege datering suggereerde

Dit alles nodigt uit tot allerlei alien-hypotheses en/of speculaties over verloren beschavingen.
Bij de andere drie sites is de culturele continuïteit beter zichtbaar.

Ironisch genoeg is Göbekli Tepe door experts vele duizenden jaren ouder geschat dan Puma Punku. Bovendien is het gebouwd zonder dat er al sprake was van landbouw, en ook zonder gebruik/kennis van metaal en zonder dat er al steden waren. En Göbekli Tepe is tóch volledig geaccepteerd door de experts.

Dit toont aan dat ouderdom op zich geen probleem is, zolang de context klopt.

De echte verwondering ligt dus niet in verloren (alien) supertechnologie, maar in de onderschatting van menselijke creativiteit vóór onze moderne tijd.

¹ Andesiet is een donkergekleurd fijnkorrelig stollingsgesteente met een  intermediaire, subalkaliene  samenstelling. Andesiet bestaat enkel uit een fijnkorrelige grondmassa (afanitisch) of bevat ook enkele grotere kristallen (porfiritisch). Deze grotere kristallen worden fenocrysten genoemd. In andesiet bestaan de meeste fenocrysten uit de mineralen plagioklaas, biotiet, hoornblende en pyroxeen. Andesiet is genoemd naar de Andes in Zuid-Amerika.
De naam werd ingevoerd door Leopold von Buch in 1826.

² Stratigrafie (Latijn: stratum, laag; Grieks: γράφειν, gráphein, beschrijven) is een vakgebied binnen de aardwetenschappen dat zich bezighoudt met bestudering van de volgorde van opeenvolgende  gesteentelagen (stratificatie), met als doel aardlagen te dateren en beschrijven.

³ Intihuatana is een prachtig gebeeldhouwde rots die de Inca’s misschien hebben gebruikt voor astronomische doeleinden, evenals spirituele en religieuze ceremonies. In Quechua vertaalt het woord Intihuatana zich als “hitching post of the sun” (aanknooppunt van de zon), maar het is onbekend waar de oorsprong van de term vandaan komt.

Het bericht Posnansky en Puma Punku verscheen eerst op HEESEN Online.

12.000 jaar oud

De monumentale constructies van Gobekli Tepe zijn 12.000 jaar oud en derhalve ouder dan de ‘uitvinding’ van landbouw. Dus dit maakt ons duidelijk dat ook zonder landbouw (en dus enkel met jacht) een complexe samenleving mogelijk is. Een samenleving die honderden mensen (steenkappers, beeldhouwers, etc.) vrijstelde om aan deze indrukwekkende structuren te werken.
Als dat mogelijk was voor Gobekli Tepe, waarom dan niet op andere plaatsen, en misschien ook nog eerder in de tijd?

25.000 jaar oud

Maar ook tijdens de laatste ijstijd hebben jager-verzamelaars monumentale constructies achtergelaten. Zoals diverse ‘mammoethuizen‘, waarvan die te Kostenki de grootste en oudste is (met een doorsnede van meer dan 10 meter, en 25.000 jaar oud). Deze cirkelvormige constructie bestaat uit de beenderen van meer dan 60 mammoeten. Nu liggen deze botten verspreid binnen de cirkel, maar oorspronkelijk zullen de mammoet- schedels en kaakbeenderen rechtgestaan hebben, en misschien bedekt geweest zijn, zodat het geheel een overdekte binnenplaats vormde. Toen dit mammoethuis, Kostenki 11 genaamd, werd gebouwd, was het merendeel van het noordelijk halfrond met ijs bedekt. Er groeiden nauwelijks bomen en de meeste mensen waren al lang geleden naar het zuiden vertrokken. Sommigen hielden echter vol. De vraag is alleen waarom ze dit mysterieuze bouwwerk hebben gemaakt.
Waarschijnlijk zal dit ‘mammoethuis‘ deels voor bereiding van voedsel gediend hebben (binnen vond met houtskoolresten van vuren), maar hoogstwaarschijnlijk had deze constructie ook een spirituele functie.

4.000 jaar oud

Ook recenter lieten jager-verzamelaars indrukwekkende sporen na. Poverty Point in Louisiana bestaat uit aarden wallen en verhogingen, die werden gebouwd tussen 1700 en 1100 VC.
De functie van deze constructies kennen we niet, maar misschien maakte dit deel uit van een handelscentrum-centrum, of ze hadden een religieuze bedoeling. Ook deze monumentale verhogingen werden gebouwd zonder landbouw.
Het zou kunnen dat meer vergelijkbare sites aan onze aandacht ontsnappen, omdat het niet altijd duidelijk is dat de verhogingen in feite menselijke constructies zijn.

Uit documenten die de Conquistadores ons nalieten, maakten we kennis met de Calusa, een rijk van jager-verzamelaars in Florida, die een 50-tal stammen overkoepelde in een koninkrijk ter grootte van Zwitserland. Die samenleving kende geen landbouw, maar ze slaagden wel in het bouwen van kunstmatige eilanden, en het bouwen van een ‘paleis’ voor hun Calus, hun koning.
Ze deden dit op basis van visvangst en het overvloedig oogsten van schelpdieren (hun kunstmatige eilanden bestonden grotendeels uit schelpresidu, ideale plaatsen om massaal zeevruchten te oogsten en vissen te vangen). De jager-verzamelaars creëerden hier op actieve wijze het landschap.

50.000 jaar oud

Indrukwekkende constructies, zoals die van Gobekli Tepe, blijven echter een uitzondering.
Toch hebben we ook indirect bewijs dat mensen al zeker 50.000 jaar geleden, een behoorlijke graad van complexiteit hebben bereikt. Ongeveer 50.000 jaar geleden koloniseerden mensen immers Australië, en om dat te doen moet je een achttal zeestraten oversteken, waarvan de breedste zo’n 80 kilometer breed was. Een populatie op een nieuwe locatie in stand houden doe je minstens met enkele honderden individuen. De meest logische verklaring voor de kolonisering van Australië moeten dus dus meer complexe samenlevingen zijn geweest (die het aankonden om met zovelen de oversteek te wagen).
Die meer complexe samenlevingen maakten primitieve bootbouwers en een zekere zeevaartkunst mogelijk, waarmee ze Sahul (ofwel Australië en Nieuw Zeeland) konden bereiken.

Het bericht Oud, ouder, oudste beschaving? verscheen eerst op HEESEN Online.