De oude Grieken stonden bekend om hun liefde voor de zee en hun ontdekkings-reizen, vereeuwigd in hun eigen mythologie met grote helden c.q. ontdekkings-reizigers zoals Odysseus, Jason en de Argonauten. Hoewel beroemd om hun reizen en het opzetten van koloniën rond de Middellandse Zee, is de reis van Pytheas minder bekend. Vanuit Zuid-Gallië ging Pytheas verder dan welke Griek dan ook vóór hem, door de Straat van Gibraltar en naar het noorden, naar de uitgestrekte bevroren delen van de Noordzee!

Over de Oceaan

Het verhaal van Pytheas van Massalia is er een van twee buitengewone prestaties:

• zijn eigen reis langs de kust van Portugal, Gallië en rond Groot-Brittannië, misschien helemaal tot aan IJsland, en
• dat van zijn verhaal, zijn hervertelling van zijn reis.

Tragisch genoeg is dit laatste, bekend als Over de Oceaan, vrijwel verloren gegaan voor ons. Wat van het origineel is overgebleven, bestaat alleen via vermeldingen door andere oude geografen en historici, zoals Strabo¹ en Polybius².

Deze latere bronnen bekeken zijn reis met een kritisch oog, waardoor hij in diskrediet werd gebracht als een verteller van sterke verhalen en men twijfelde aan de waarheidsgetrouwheid van zijn verhaal (bijvoorbeeld Strabo, Geografie, 1.4.3).
Wel citeerden ze delen van Pytheas’ werk in hun eigen werk, en zo bleef het tot op de dag van vandaag in fragmentarische vorm bestaan. Ironisch genoeg zorgden dezelfde mannen, wier doel het was hem in diskrediet te brengen, ervoor dat zijn verhaal al die eeuwen later bij ons terechtkwam.

Geloofwaardig?

Dat wil niet zeggen dat Pytheas een oplichter was of als zodanig werd gezien door zijn naaste tijdgenoten. Een paar eeuwen later, in de 1^e eeuw na Christus, verwijst Plinius de Oudere naar Pytheas in zijn Natural History (bijvoorbeeld Boek 37.11),

• voor informatie over de beweging van de getijden op basis van de maanfasen,
• voor het bestaan van barnsteenafzettingen in de Oostzee,
• voor de vorm van Groot-Brittannië en
• hoe lang het zou duren om er rond te reizen.

Maar veel van wat Pytheas schreef, weliswaar gefilterd door de werken van anderen en ongetwijfeld kromgetrokken, blijkt opvallend accuraat! Laten we hem zelf volgen op zijn reis.

De reis begint

De reis moet ergens in het laatste deel van de 4^e eeuw voor Christus hebben plaatsgevonden. Toen was Massalia (het huidige Marseille), een stad gesticht door de Grieken in ca. 600 voor Christus, een bloeiende handelsmetropool en een belangrijke haven in het westelijke Middellandse Zeegebied. Echter, de Carthagers hadden effectieve controle over de zee in het westen en bewaakten de Zuilen van Herakles (Straat van Gibraltar) nauwlettend tegen niet-Carthagers, om hun handelsbelangen in de Atlantische Oceaan te beschermen.

Dit heeft geleid tot enige speculatie dat Pytheas, wiens werkelijke functie binnen Massalia onbekend is gebleven, op de een of andere manier zijn schip over land naar de monding van de rivieren de Loire of de Garonne heeft gebracht en via Bordeaux naar zee is gekomen om het Carthaagse embargo te vermijden. Precies dit vormt de basis van een van Strabo’s twijfels: Polybius, geciteerd door Strabo, weigert te accepteren dat een particulier de middelen zou hebben gehad om een dergelijke expeditie zelf te financieren (Strabo, Geografie, 2.4.2). Anderen hebben er echter op gewezen dat Massalia geen conflicten heeft gehad met Carthago, en dat de schepen van daaruit dus mogelijk hebben mogen varen waar ze wilden.

Eratosthenes³, geciteerd door Strabo, laat Pytheas opmerken dat de getijden eindigden bij de Hieron acroterion, het heilige voorgebergte, vanwaar de reis terug naar Gades/Gadeira (het huidige Cadiz) vijf dagen duurde. Het heilige voorgebergte is geïdentificeerd met Sagres Point in Portugal, gelegen aan de zuidwestelijke punt van continentaal Europa. Dit wordt opgevat als bewijs dat Pytheas inderdaad door de Straat van Gibraltar en langs de kust van Iberia was gevaren.

Beperkt door de maritieme technologieën van zijn tijd en de noodzaak om te bevoorraden en handel te drijven, moet Pytheas hebben gedaan wat alle Grieken deden, namelijk dicht bij de kust blijven varen. In ieder geval totdat zijn reis noordwaarts draaide, richting de Britse eilanden. Strabo, die betwijfelt of Pytheas ooit door de Zuilen is gegaan, daarbij verwijzend naar Polybius (Geografie 2.4.2), geeft met tegenzin de nauwkeurige plaatsing toe van verschillende locaties en volkeren langs de kust van Gallië en Bretagne, door hem rechtstreeks te citeren, zonder verder commentaar (Geografie, 4.4.1).

Groot-Brittanië is een driehoek?

Hij bespot Pytheas echter vanwege zijn bizarre aanspraken op de driehoekige vorm van Groot-Brittannië en de meting van de omtrek ervan op 40.000 stadions (ongeveer 4.000 mijl) (Geografie, 1.4.3).
Pytheas had niet volledig rekening kunnen houden met de bijzonderheden van de Britse kustlijn, vooral rond Schotland, maar met zijn identificatie dat Britain een driehoekig eiland was, is opvallend nauwkeurig. Hij was in ieder geval een van de eersten die Groot-Brittannië überhaupt als eiland identificeerde!

Volgens Pytheas waren de drie hoeken Kantion (Kent), Belerion (Cornwall) en de Orkas (Orkney-eilanden). Hij noemde dit vreemde, regenachtige, met mist bedekte eiland “Prettanike” of “Brettanike.” Als zodanig komt de naam van het wereldrijk Groot-Brittannië uit de mond van een oude Griek.

Nadat hij aldus Groot-Brittannië had verkend en het meest noordelijke punt van de Orkneys had bereikt, zeilde Pytheas zes dagen lang in de open oceaan totdat hij het mysterieuze land Thule bereikte. De oude astronoom Geminos, die Pytheas citeert, identificeert deze regio als waar de “zon gaat rusten,” rekening houdend met de extreme kortheid van de nachten daar.

Thule was volgens Pytheas een land dat afhankelijk was van landbouw, maar overgeleverd was aan eindeloze regen en een gebrek aan zon een nachtmerrie voor de Grieken, zozeer zelfs dat graan binnenshuis moest worden gedorst (Strabo, Geografie, 4.5).

Sinds Bede’s identificatie van Thule met IJsland in de 8^e eeuw na Christus zijn mensen in de verleiding gekomen om de Thule van Pytheas ook als zodanig te identificeren. Het eiland was echter blijkbaar onbewoond tot rond Bede’s tijd, waardoor deze hypothese zwakker wordt.
De inwoners maakten een drankje van “graan en honing”, een vroege verwijzing naar mede, wat Thule met Noorwegen zou verbinden in plaats van IJsland, aangezien het klimaat van laatstgenoemde minder geschikt is voor de bijenteelt.

Het universum valt uit elkaar

Waar Thule ook was, Pytheas dacht nog verder te gaan en zeilde nog een dag naar het noorden. We kunnen ons alleen maar voorstellen wat de oude Griekse zeelieden moeten hebben gevoeld toen ze aankwamen waar het universum, zoals zij het begrepen, uit elkaar begon te vallen. Daar vermengden land, zee en lucht, in de Griekse geest sleutelelementen van de samenstelling van de wereld, zich tot één mengsel. Iets dat Pytheas pneumon thalattios, een “zee-long” noemde. Het was iets waarop men niet kon lopen en waar men niet doorheen kon varen (Strabo,  Geografie, 2.4.1).

Alsof hij degene, die zijn verslag las, gerust wilde stellen dat ook hij begreep hoe bizar dit klonk, voegde Pytheas eraan toe dat hij dit met eigen ogen had gezien (Strabo, Geografie, 2.4.1). Strabo geloofde dit verhaal natuurlijk in het geheel niet. Tegenwoordig weten we dat dit waarschijnlijk “pancake” of “slush”-ijs was. Dat bevindt zich aan de buitenranden van een drijvende ijsschots, en gaat vaak gepaard met dichte zeemist die lijkt te bewegen met het ritme van de deining van de oceaan, waardoor de illusie van ademhaling ontstaat. zoals een long!

Er is weinig bekend over de terugreis van Pytheas naar de Middellandse Zee. Polybius en Strabo bespotten Pytheas vanwege de extreme bewering dat hij dat heeft gedaan “door de hele ‘kustlijn’ van Europa richting de oceaan vanuit Gadeira [Cadiz] naar de Tanais [Rivier Don] te doorkruisen” (Strabo, Geografie, 2.4.1). Hoewel dit erop zou kunnen wijzen dat Pytheas gebruik maakte van riviersystemen in Noord-Europa om reizen langs de Atlantische kust te vermijden, moeten we hier Polybius en Strabo wellicht toch gelijk geven.

De Grieken geloofden dat de bewoonde wereld omringd was door een grote oceaan, verbonden met een binnenzee, de Middellandse Zee, door grote en vertakkende rivieren. Het was bijvoorbeeld een lang gekoesterde overtuiging dat de rivier de Nijl op de een of andere manier communiceerde met de Indische Oceaan. Tegenwoordig weten we natuurlijk beter, en het is zeer waarschijnlijk dat Pytheas zijn terugkeer maakte langs dezelfde lijnen als hij vertrok, langs de Atlantische kust van Gallië, Spanje en Portugal, en opnieuw door de Straat van Gibraltar binnenkwam.

Wie Pytheas ook was, en ondanks de inspanningen van zijn tegenstanders, zal hij altijd herinnerd worden als een van de grootste ontdekkingsreizigers uit de oudheid die verder ging dan wie dan ook voorheen. Terwijl Alexander de Grote de grenzen van de Griekse kennis in het Verre Oosten, Centraal-Azië en India verlegde, deed Pytheas precies hetzelfde in het Verre Westen en het Verre Noorden, in Groot-Brittannië, het Noorden en de Oostzee. Net als Alexander de Hyphasis-rivier in India, in 326 v.Chr. bereikte, kunnen we ons voorstellen dat Pytheas en zijn bemanning hun eerste uitstapjes maken naar de “zeelong” ten noorden van het verre Thule.

¹ Strabo van Amasia (ca. 64 v.Chr. – vermoedelijk tussen 23 en 25 na Chr.) was een Griekse historicus, geograaf en filosoof die leefde tijdens de begindagen van het Romeinse Rijk. Strabo werd geboren in de stad Amaseia in Anatolië, een metropool. Hij schreef een omvangrijke universele geschiedenis, beginnend waar zijn voorganger Polybius ophield. Dit werk ging verloren.

² Polybios (ook Polybius (ca. 203 v. Chr. – ca. 120 v.Chr.) was een Griekse historicus die militaire en politieke functies bekleedde. Hij beleefde hoe Rome de heerschappij greep in het Middellandse Zeegebied en schreef een Wereldgeschiedenis over de Punische Oorlogen. Slechts de eerste vijf van de veertig boeken zijn integraal bewaard. De rest is fragmentair bekend door bloemlezers en door aanhalingen bij andere historici. Boek 1 begon in 264 v.Chr. met de Eerste Punische Oorlog en boek 39 eindigde in 146 v.Chr. met de Achaïsche Oorlog. Het veertigste volume bevatte een index.

³ Eratosthenes van Cyrene (tussen 276 v.Chr. en 273 v.Chr. – ca. 194 v.Chr.) was een Grieks geleerde, die in bloeitijd van de hellenistische wetenschappen leefde. Hij staat te boek als uiterst veelzijdig en is het meest bekend geworden door zijn schatting van de omtrek van de aarde.
Hij werkte als wiskundige, geograaf, astronoom, historicus, geleerde, filosoof en dichter. In opdracht van de Egyptische koningen uit de dynastie der Ptolemaeën  leidde hij de bibliotheek van Alexandrië, de belangrijkste bibliotheek uit de oudheid, ongeveer veertig jaar als hoofdbibliothecaris. Met zijn uitstekende faciliteiten bood deze bibliotheek hem een ideale werkomgeving. Beroemd is hij in de eerste plaats als de grondlegger van de wetenschappelijke geografie.

Eratosthenes stelde vast dat de zon op 21 juni (zonnewende) precies recht boven de Egyptische stad Syene (Aswan) stond. Dit was te zien doordat de bodem van een diepe put zichtbaar was door het zonlicht. Zou je een stok in de buurt van de put rechtop neerzetten, dan zou die geen schaduw geven. In Alexandrië is er wel altijd een schaduw. Hij begreep onmiddellijk dat de aarde daarom bolvormig moest zijn en dat als hij de afstand tussen Syene en Alexandrië zou weten, hij de omtrek van de aarde kon bepalen. Eratosthenes mat de lengte van de schaduw van een zeer hoge toren in Alexandrië. Het is onbekend hoe hoog de toren was en wat de lengte van de schaduw was die hij mat, maar hij berekende daaruit dat de zonnestralen een hoek van 1/50 deel van een cirkel maken met de toren. Daar hij aannam dat Syene precies ten zuiden van Alexandrië lag, dan moest de omtrek van de aarde 50 keer de afstand tussen Syene en Alexandrië zijn. Eratosthenes schatte deze afstand op 5000 stadiën, een schatting die onder meer tot stand kwam met reisverslagen van kamelenkaravanen. De omtrek van de aarde stelde hij hierdoor op 250.000 stadiën. Het is niet met zekerheid bekend hoe lang zijn “stadium” was. In de hedendaagse schriften wordt gesproken van een lengte tussen de 157 en 209 meter, waarvan de lengte rond 185 meter de meest waarschijnlijke is. Dit levert een omtrek van de aarde van ongeveer 46.000 km op. De werkelijke omtrek van de aarde is 40.075 km (equatoriaal). De schatting van Eratosthenes is, gelet op het feit dat hij niet de beschikking had over nauwkeurige meetinstrumenten, opvallend nauwkeurig.

Het bericht Ontdekte Pytheas IJsland? verscheen eerst op HEESEN Online.

IJsland is een spectaculair land met zwarte stranden, vulkanen en warmwaterbronnen. Maar die wilde en ruige kenmerken zijn echter niet de enige dingen die het zo’n fascinerende plek maken.

Het is een plaats rijk aan cultuur, vol met mythen en legendes van elfen tot goden. Unieke tradities, interessante gerechten en buitenaardse landschappen maken IJsland tot een plek met schrille contrasten en winterharde mensen. Het is een boeiend eiland dat bekend staat als het “Land van Vuur en IJs.”

Wie heeft IJsland ontdekt?

Gelegen in de ijskoude streken van het uiterste noorden van de Atlantische Oceaan, is IJsland geen plek waar je veel verhalen van ontdekkingsreizigers zou verwachten. De ontdekking van IJsland is echter een bron van academisch debat.

De Griekse ontdekkingsreiziger Pytheas maakte rond 325 v.Chr. een verre reis. Hij beschreef hoe zes dagen reizen ten noorden van het eiland Groot-Brittannië hem naar een land nabij een bevroren zee brachten. Hij noemde dit land Thule en beschreef het als een plaats van de middernachtzon.
De originele werken van Pytheas zijn echter niet bewaard gebleven, en wat we weten komt uit fragmenten die door latere auteurs zijn geciteerd en wellicht geparafraseerd. Er is ook geen manier om te weten of het eiland waarnaar door Pytheas wordt verwezen inderdaad IJsland was of misschien een van de andere eilanden in de Noordzee (zie ook dit bericht op deze site).

Volgens Landnámabók (“Boek van Nederzettingen”), een middeleeuws perkament uit de 12e eeuw, werd IJsland vóór de Noorse nederzetting bewoond door Ierse monniken. In hetzelfde boek wordt vermeld dat de eerste Noorman die IJsland ontdekte Naddodd was, een Faeröerse kolonist die verdwaalde en op de oostkust van IJsland stuitte.

Een Zweedse Viking met de naam Garðar Svavarsson zou samen met zijn groep matrozen ook per ongeluk IJsland hebben ontdekt. Hij bleef er een winter voordat hij naar huis terugkeerde.

De eerste vermelding van een kapitein uit Noorwegen die opzettelijk naar IJsland voer was die van Hrafna-Flóki Vilgerðarson, een Viking van Zweedse afkomst. Hij bracht daar enige tijd door en ontdekte dat het eiland overvloedig aan hulpbronnen was. Hij keerde terug naar Noorwegen en bracht anderen op de hoogte van zijn ontdekking.

Noorse nederzetting

De Landnámabók stelt dat de eerste permanente kolonist Ingólfr Arnarson was, die in 874 op het eiland aankwam en met zijn vrouw, Hallveig Fródadóttir, de vestiging van Reykjavík begon. Kort daarna arriveerde een groep van 400 kolonisten, voornamelijk uit Noorwegen, om zich op IJsland te vestigen.

Tot degenen die ervoor kozen Noorwegen te verlaten, behoorden boeren en stamhoofden die ontevreden waren over de groeiende macht van koning Harald I (Harald Fairhair), die bezig was Noorwegen te verenigen en kleine koninkrijken onder zijn controle te brengen.

Archeologisch en geologisch bewijs bevestigt de datum van de eerste nederzetting rond de jaren 870.

Hoewel dit verhaal de algemeen aanvaarde versie van de gebeurtenissen is, is het ook mogelijk dat de eerste kolonist een man was genaamd Náttfari, een lid van de bemanning van Garðar Svavarsson die ervoor koos achter te blijven.

Het Íslendingabók (“Boek van IJslanders”), geschreven door de 12e-eeuwse IJslandse priester Ari Þorgilsson, stelt dat de monniken die op het eiland woonden hun nederzetting verlieten vanwege hun afkeer voor heidenen. Het is echter ook aannemelijk dat deze monniken met geweld werden verdreven.

Adoptie van het christendom

Naarmate de nederzetting groeide, waren juridische en administratieve functies nodig. De Althing werd opgericht in 930 en bestaat nog steeds als het oudste parlement ter wereld. Ondanks dat het zijn eigen wetten had en in wezen een onafhankelijk staatsbestel was, viel IJsland onder de jurisdictie van Noorwegen. Aan het einde van de 10e eeuw zorgde koning Olaf I Tryggvason (963-1000) ervoor dat IJsland het christendom overnam door missionarissen te sturen om de IJslanders te bekeren.

Er bestonden echter al kleine groepen christenen die in aantal groeiden. In 961 barstte de vulkaan Eldgjá uit, waardoor de zon werd bedekt en enorme hoeveelheden zwavelhoudende gassen in de atmosfeer terechtkwamen. Bewijs van de uitbarsting is te vinden tot in China. Omdat ze dicht bij het epicentrum stonden, beschouwden veel IJslanders de gebeurtenissen als een teken van God om zich tot het christendom te bekeren.

Aanvankelijk stuitten pogingen tot kerstening op moeilijkheden, maar veel IJslanders waren afhankelijk van Noorwegen als hun belangrijkste handelspartner, en het adopteren van het christendom zorgde voor vrede tussen Noorwegen en IJsland.

De christelijke religie werd rond 1000 bij wettelijk decreet van de Althing de erkende religie van IJsland. Dit kwam nadat het collectieve priesterschap (goðar) van de Noorse Asatru-religie zich bij de Althing had verzameld om de zaak voor het christendom te beslissen. Hun spreker, Thorgeir Thorkelsson, een heiden, verklaarde dat alle IJslanders gedoopt moesten worden, maar dat degenen die de Noorse goden aanbaden dat konden doen zolang het in het geheim was.

Dit compromis slaagde erin elke neiging tot religieuze conflicten te onderdrukken, en de nederzettingen bleven groeien en bloeien.

Een tijdperk van welvaart

Moderne geleerden denken dat de vroege nederzettingen van IJsland relatief succesvol waren. Schapen en runderen pasten zich goed aan het klimaat aan en floreerden in dit nieuwe land. Bepaalde middelen waren echter moeilijk te verkrijgen. Het land was niet erg geschikt voor landbouw en er moesten granen en grote hoeveelheden hout worden geïmporteerd.

Hoewel IJsland bossen met berken had, was deze hulpbron niet overvloedig genoeg voor de behoeften van de groeiende nederzettingen.

Aan de overkant van de oceaan kon Noorwegen IJsland van al zijn behoeften voorzien, terwijl IJsland in ruil daarvoor goederen zoals wol en zelfgesponnen stof aanbood.

Conflict

In de 13e eeuw maakte een tijdperk van vrede plaats voor een tijdperk van conflicten. Veel mensen in IJsland waren verdeeld over loyaliteiten. Sommigen wilden lid blijven van de gelijkwaardige unie met Noorwegen, terwijl anderen wilden dat IJsland een onderdeel van Noorwegen zou worden.

IJslandse stamhoofden kozen partij, en vanaf 1220 zouden vele jaren van schermutselingen de toekomst van het eiland bepalen. Deze periode staat bekend als het tijdperk van de Sturlungs, genoemd naar de Sturlung-clan, een vazal van de Noorse koning Haakon IV.
Snorri Sturluson¹, de beroemde historicus, dichter en politicus die verantwoordelijk is voor veel van wat we weten over de vroege IJslandse geschiedenis, werd ook geboren in de Sturlung-clan.

In 1238 culmineerde het conflict in de Slag bij Örlygsstaðir, de grootste veldslag ooit op IJslands grondgebied. Er wordt geschat dat ongeveer 2.700 krijgers aan de strijd deelnamen, en hoewel deze eindigde in een nederlaag voor de Sturlung-clan, was de oorlog nog niet voorbij.

Het conflict duurde tot 1262, toen de aanhangers van Haakon IV eindelijk de overwinning behaalden en IJsland een vazal van Noorwegen werd.

In 1380 veranderde IJsland van eigenaar en werd het een onderdaan van de Kroon van Denemarken. Noorwegen werd onderdeel van de Unie van Kalmar, met Denemarken als het dominante staatsbestel.

Na de Reformatie, en met sterke banden met het lutheranisme in Denemarken, werden dezelfde praktijken in IJsland doorgezet en werd het eiland bekeerd.

Verschuivingen in handelspartners

Denemarken had weinig behoefte aan IJslandse goederen en de tijden werden moeilijk voor de IJslanders. Dit kwam bovenop een mini-ijstijd die het verbouwen van gewassen in IJsland nog moeilijker maakte, en de bevolking leed eronder.

Nieuwe handelspartners werden moeizaam gevonden. Engelse vissers werden naar de overvloedige wateren van IJsland getrokken en maakten regelmatig reizen naar het noorden, waar ze handel dreven met de lokale bevolking.

Vanaf de 16e eeuw nam de handel met Duitsers snel toe. De Duitsers zouden vissersboten aan de IJslanders verhuren, de vis kopen en naar de rest van Europa exporteren. Tegen het midden van de 17e eeuw kwamen Nederlandse en Franse handelaren ook in de IJslandse wateren.

In 1602 beval de Deense regering IJsland geen handel te drijven met iemand anders dan Denemarken. Dit decreet was echter moeilijk af te dwingen, en veel IJslanders, net als hun handelspartners, negeerden het eenvoudigweg.

Slavenhandel

In de zomer van 1627 daalden Barbarijse piraten af naar de kusten van IJsland, plunderden nederzettingen en ontvoerden mensen om op de slavenmarkten te worden verkocht. Hoewel de invallen bekend werden als de “Turkse ontvoeringen“, hadden ze helemaal niets met de Turken te maken. De naam Turk was een overkoepelende term om alle mediterrane moslims te beschrijven.

Ongeveer 400 mensen werden tot slaaf gemaakt en er werden pogingen ondernomen om hen terug te krijgen. Losgeld werd meer dan eens verzameld en gestolen voordat een van de slaven werd vrijgelaten. In totaal werden ongeveer 50 mensen uit de slavernij bevrijd.

De “Mist Ellende”

Gedurende de 18e eeuw maakten de klimatologische omstandigheden in IJsland het leven weer moeilijk. Het land onderging vele decennia van afkoeling, wat een negatief effect had op de gewasproductie.

Dus toen Lakagígar, een vulkanische kloof, in 1783 begon uit te barsten, ging de situatie van slecht naar verwoestend ellendig. Van juni 1783 tot februari van het volgende jaar spuwde de vulkaan basaltlava en een aanzienlijke hoeveelheid tefra uit. Voor de IJslanders was deze gebeurtenis een catastrofale ramp, met giftige wolken die de zon blokkeerden en vee vergiftigden.

Tot overmaat van ramp was er in 1784 sprake van een reeks aardbevingen die veel boerderijen verwoestte.

De IJslanders leden honger en de Kroon vond de kosten voor de evacuatie van deze mensen naar Denemarken te hoog om de moeite waard te zijn. In totaal eiste de Móðuharðindi (Mist Ellende) het leven van ongeveer twintig tot vijfentwintig procent van de IJslandse bevolking, waarbij sommige bronnen een totaal van ongeveer 9.000 mensen specificeerden.

Onafhankelijkheid & Bezetting

in de 19e eeuw ontstond er een sterke onafhankelijkheidsbeweging in IJsland en stap voor stap kreeg het eiland autonomie in een proces dat meer dan een eeuw besloeg. Met de vazalschap aan de Kroon van Denemarken was de Althing teruggebracht tot een rechtbank en werd uiteindelijk in 1800 ontbonden.

Na druk voor meer autonomie werd de Althing echter in 1845 opnieuw opgericht als een adviesorgaan voor de kroon, en in 1874 werd een grondwet aangenomen, die de Althing gezamenlijke wetgevende macht met de Kroon verleende.
De eerste jaren van autonomie waren niet gemakkelijk. IJsland leed onder een demografische verschuiving omdat veel mensen emigreerden, voornamelijk naar Canada en de Verenigde Staten. Een nieuwe vulkaanuitbarsting in 1875 veroorzaakte nog meer ontberingen voor de boeren die het al moeilijk hadden.

Niettemin bleef het IJslandse volk standhouden en overleefde het tot in de 20e eeuw. In 1918 kreeg IJsland soevereiniteit in personele unie met Denemarken.

Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog bleef IJsland neutraal en de Britten vreesden dat de Duitsers dit zouden uitbuiten en IJsland zouden gebruiken als uitvalsbasis in de Noord-Atlantische Oceaan. Om dit te voorkomen vielen de Britten IJsland binnen, namen het militair onder controle en droegen de controle over aan de Verenigde Staten. Er werd niet gevochten, en de enige dood was die van een Britse marinier die zelfmoord pleegde.

De Britten waren nauwelijks getraind op de weersomstandigheden en de reis resulteerde erin dat veel mannen hevig ziek werden. Niettemin voerden de IJslanders geen strijd, en hoewel velen protesteerden, heerste er over het algemeen een sfeer van samenwerking.

Ondanks de bezetting in 1941 verzocht IJsland om volledige onafhankelijkheid van Denemarken, wat werd verleend. Op 17 juni 1944 werd IJsland een volledig onafhankelijke republiek.

Koude Oorlog en kabeljauwoorlog

Met het ontstaan van de Koude Oorlog werd IJsland een strategische troef voor de NAVO. IJsland had meegeholpen aan de vorming van de NAVO, en de Verenigde Staten hielden een militaire aanwezigheid op de vliegbasis Keflavík.

Van de jaren vijftig tot de jaren zeventig kreeg een andere soort oorlog vorm. De noodzaak van IJsland om zijn visserijsector uit te breiden leidde tot diplomatieke conflicten met Groot-Brittannië over de controle over de oceanen. Een reeks geschillen leidde tot levensbedreigende situaties waarin vissersboten werden geëscorteerd door militaire schepen. Boten werden geramd en in 1973 kwam een IJslandse tiener om het leven doordat zijn patrouilleboot werd geramd door de HMS Apollo, een fregat van de Royal Navy.

Uiteindelijk gaven de Britten in 1976 toe en lieten IJsland zijn territoriale wateren uitbreiden.

Schaken

Het Wereldkampioenschap schaken 1972 was een wedstrijd tussen uitdager Bobby Fischer uit de Verenigde Staten en titelverdediger Boris Spassky uit de Sovjet-Unie. De wedstrijd vond plaats in de Laugardalshöll in Reykjavík, IJsland, en wordt wel de Match of the Century genoemd. Fischer werd de eerste in de VS geboren speler die de wereldtitel won. De overwinning van Fischer maakte ook korte tijd een einde aan 24 jaar Sovjetoverheersing van het Wereldkampioenschap Schaken.

IJsland in de 21e eeuw

De gebeurtenissen in IJsland bleven het land naar de internationale krantenkoppen katapulteren. In 2008 gingen drie banken failliet na een hoogtepunt van de gebeurtenissen, te beginnen met de deregulering van banken in 2001. De gebeurtenis wordt beschreven als de grootste bankinstorting in de geschiedenis. Het bestaat als een waarschuwend verhaal tegen onbelemmerd en ongereguleerd bankieren in een gebeurtenis die ook 80% van de IJslandse aandelen wegvaagde.

Nauwelijks was IJsland begonnen zich te herstellen toen vulkanische gebeurtenissen begonnen rond de Eyjafjallajökull gletsjer in 2010. Van maart tot juni spoot as de lucht in, waardoor het vliegverkeer boven West-Europa grote verstoringen kreeg. Ook de IJslandse landbouwsector werd getroffen, maar niet in dezelfde mate als vulkaanuitbarstingen eerder hadden gedaan.

Ondanks deze uitdagingen is IJsland erin geslaagd te overleven en te gedijen in de moderne wereld.

IJsland is een land van ruige schoonheid met spectaculair gevaarlijke landschappen. De natuur heeft voor de bevolking van IJsland gezorgd, maar ook voor enorme uitdagingen gezorgd. De bevolking van IJsland heeft een unieke samenleving doorstaan en opgebouwd die welvarend en dynamisch is en zich kan aanpassen aan de harde moeilijkheden die de natuur en de omstandigheden haar bezorgen.

¹ Snorri Sturluson (1179-1241) was een IJslandse skald, dichter, geschiedschrijver en politicus. Hij wordt beschouwd als degene dankzij wie we nu zoveel weten over de Noordse (en latere Germaanse) mythologie. Snorri’s Proza-Edda (ca. 1220 – 1230), ook wel bekend als de yngre Edda (letterlijk: jongere Edda), was een leer- of handboek over (het schrijven van) gedichten, maar bevatte ook veel mythologische verhalen. Hij was tevens de auteur van de Heimskringla dat over de historie van de Noorse koningen verhaalt. Ook schrijven sommigen hem het auteurschap van een van de grootste IJslandse saga’s toe: die van Egill Skallagrímsson.

Het bericht Een korte geschiedenis van IJsland verscheen eerst op HEESEN Online.

Het verhaal

Het landschap van het zuidelijkste puntje van IJsland is sprookjesachtig en duister, en hetzelfde geldt voor de gebeurtenissen in ‘Katla’, een dramaserie die zich afspeelt aan de voet van de gelijknamige vulkaan.

Een stad, Vik, is bedekt met as na een vulkaanuitbarsting. De meeste bewoners zijn vertrokken, gevlucht naar de veilige kant van de rivier. Op de achtergrond rommelt nog steeds de vulkaan. Het ideale decor voor mysterieuze gebeurtenissen.

Grima

Er is nog een handjevol mensen in Vik gebleven: wat wetenschappers, een politieman, een verpleegster, de eigenaresse van een hotel en nog wat koppig IJslanders die weigeren te vertrekken.
Hoofdpersoon is Grima, die een jaar na de verdwijning van haar zus Ása nog altijd naar haar zoekt. 

Een naakte vrouw duikt op, gehuld in klei en as, onderkoeld en niet in staat te spreken. De toedracht is onduidelijk, en daardoor wordt je als kijker ook in het ongewisse gelaten over wat we kunnen verwachten. Een psychologische thriller? Een detective? Horror misschien? Na twee afleveringen is het duidelijk dat al deze elementen aanwezig zijn.

De vrouw in kwestie blijkt Gunhild te heten. Ze komt uit Zweden en werkte twintig jaar geleden in het plaatselijke hotel. En dat is nog maar de eerste van een aantal zeer vreemde gebeurtenissen. 
Veel meer van het verhaal verraden zal ik niet doen, maar het zijn zaken die de gemiddelde aardbewoner de stuipen op het lijf zou jagen.
De mensen in Vik lijken echter een stuk minder onder de indruk en dat blijkt ook uit een uitspraak van de oude automonteur Þór:

‘Wie ben ik om de aard der dingen te bevragen? Ik moet maar proberen ze te accepteren.’

Wisselkinderen

Behalve terugkerende mensen uit klei en as, gebeurt er nog veel meer in Katla.
Er zijn dieren die gek doen, een aantal persoonlijke drama’s en overeenkomsten met de oude IJslandse verhalen over wisselkinderen.
Over wisselkinderen schreven de gebroeders Grimm, Shakespeare voerde er één op in ‘Een midzomernachtdroom’, en zelfs in ‘Het verborgen volk’ van Suske en Wiske kwamen ze voor.
Het thema wisselkind of dubbelganger is het hoofdmotief van de serie, en de kijker wordt de volgende vragen gesteld:

• Wat is de betekenis van je identiteit als jouw dubbelganger verschijnt?
• Wat is de betekenis van de dood als die niet onomkeerbaar blijkt?
• Wat is de betekenis van liefde als je niet meer zeker kunt weten wie de ander is?

‘Katla’ neemt de tijd voor de antwoorden op deze vragen. Maar het daardoor wat trage tempo is een belangrijke investering in de opbouw van personages en spanning. Dat blijkt later in de serie meer dan welkom. Het moeilijkste van een dergelijk fantasierijk verhaal is om met een bevredigend einde te komen.
Wordt de kijker in verwarring achter gelaten of wordt deze afgescheept met een deus ex machina?

Tja, voor het antwoord daarop zul je toch echt de serie moeten gaan bekijken!

Katla, de vulkaan

Katla (1450m) is één van de grootste en meest actieve vulkanen op IJsland. De vulkaan ligt geheel verscholen onder een dik pak ijs van zo’n 250 à 300 meter dik. Dit dikke pak ijs is onderdeel van de Mýrdalsjökull, een gletsjer met een oppervlakte van ongeveer 595 km². De caldera van de Katla heeft een diameter van 10 kilometer.

Katla barstte zeer krachtig uit in 1918, maar sindsdien zijn er aanwijzingen voor kleinere uitbarstingen. IJslandse vulkanologen verwachten de komende jaren nog een uitbarsting, dus Myrdalsjokull en Katla worden nauwlettend in de gaten gehouden.

De Katla-vulkaan is subglaciaal, basaltisch tot rhyolitisch¹ en heeft de reputatie een van de gevaarlijkste vulkanen van IJsland te zijn. Aangezien de Laki-kraters en het Eldgjá spleetsysteem deel uitmaken van hetzelfde vulkanische systeem, kan Katla worden beschouwd als een van de krachtigste vulkanen ter wereld.

In 934 na Christus produceerde de basaltuitbarsting van Eldgjá in IJsland bijna 20 kubieke kilometer lava uit een 30 kilometer lange spleet. Eldgjá betekent “Vuurkloof” in het IJslands. De Eldgjá-uitbarsting is de grootste basaltische overstromingsuitbarsting in historische tijden, met een oppervlakte van ongeveer 800 vierkante kilometer. De uitbarsting duurde 3-8 jaar.

Katla is ongeveer 30 km breed met een krater van 10 km in doorsnee. Het hoogste deel van de vulkaan reikt tot 1512 m boven zeeniveau. Binnen de Katla-caldera, gelegen onder het centrum van Myrdalsjökull, is het ijs honderden meters dik. De hoogste punten van de ijskap liggen op de rand van de caldera en omvatten Goðabunga, Hábunga, Austmannsbunga, Enta en Entukollar.

Katla-uitbarstingen

Een jokulhlaup – “gletsjerloop” (letterlijke vertaling van het IJslandse woord jökulhlaup), of overstroming door een gletsjeruitbarsting, is meestal het gevolg van een uitbarsting van een subglaciale vulkaan. Door de hitte smelt het ijs boven de vulkaan, waardoor het water onder de overgebleven ijskap een meer vormt. Dan stort de ijskap in, of het water breekt door de barrière ervoor, en er volgt een min of meer rampzalige overstroming van het land onder de berg.

Toen in 1996 de vulkaan onder de Grímsvötn meren uitbarstte en de rivier de Skeiðará het land voor het Skaftafell National Park overstroomde, begon er een gletsjerloop. Die bereikte waterverplaatsingen van 50.000 m3 per seconde en vernietigde delen van de rijksweg Route 1. De schade aan de wegen en bruggen was enorm, want alles wat in de weg stond van de bijna 4 m hoge en 600 m brede zondvloed werd gesloopt. Na de overstroming waren ijsbergen van 10 m hoog te zien aan de oevers van de rivier waar de jokulhlaup ze had achtergelaten.

Heftige uitbarstingen van Katla

• 1918 – 12 Oktober – duurde 24 dagen 
• 1860 – 8 Mei – duurde 20 dagen 
• 1823 – 26 Juni – duurde 28 dagen 
• 1755 – 17 Oktober – duurde ongeveer 120 dagen 
• 1721 – 11 Mei – duurde ongeveer 100 dagen
• 1660 – 3 November – duurde ongeveer 60 dagen
• 1625 –  2 September – duurde 13 dagen
• 1612 – 12 Oktober – duur onbekend   
• 1580 – 11 Augustus – duur onbekend     
• ~1500 – datum onbekend – duur onbekend          
• 15^e eeuw – datum onbekend – duur onbekend      
• 1416 – datum onbekend – duur onbekend        
• ~1357 – datum onbekend – duur onbekend            
• 1311 – 18 Januari – duur onbekend  
• 1262 – datum onbekend – duur onbekend       
• 1245 – datum onbekend – duur onbekend       
• ~1179 – datum onbekend – duur onbekend      
• 12^e eeuw – datum onbekend – duur onbekend      
• ~934 – datum onbekend – duur onbekend          
• ~920 – datum onbekend – duur onbekend     

Het eerste geopark van IJsland, Katla Geopark, ontleent zijn naam aan de Katla-vulkaan. Katla Geopark heeft een oppervlakte van 9542 vierkante kilometer (ongeveer 9% van IJsland) en omvat vulkanen, gletsjers, zwarte zandstranden, gletsjerrivieren, meren, watervallen en uitgestrekte lavavelden.

¹ Rhyolitisch komt van Rhyoliet, wat een op graniet lijkend vulkanisch stollingsgesteente is. De naam rhyoliet is gevormd uit de Griekse woorden ῤεῖν (rheîn), stromen, en λίθος (líthos), steen.

Het bericht Katla verscheen eerst op HEESEN Online.