<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>vlindereffect Archieven - HEESEN Online</title>
	<atom:link href="https://heesen.online/tag/vlindereffect/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://heesen.online/tag/vlindereffect/</link>
	<description>Blogs van Jos Heesen</description>
	<lastBuildDate>Sat, 24 Oct 2026 09:54:46 +0000</lastBuildDate>
	<language>nl-NL</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>
	<item>
		<title>Het 3 lichamen probleem</title>
		<link>https://heesen.online/het-3-lichamen-probleem/</link>
					<comments>https://heesen.online/het-3-lichamen-probleem/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 02 Aug 2026 09:41:35 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Geschiedenis]]></category>
		<category><![CDATA[Kosmologie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[Drie lichamen probleem]]></category>
		<category><![CDATA[Henri Poincaré]]></category>
		<category><![CDATA[Isaac Newton]]></category>
		<category><![CDATA[Johannes Kepler]]></category>
		<category><![CDATA[Joseph-Louis Lagrange]]></category>
		<category><![CDATA[Leonhard Euler]]></category>
		<category><![CDATA[vlindereffect]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=8306</guid>

					<description><![CDATA[<p>Het drielichamenprobleem is zo ingewikkeld dat het Isaac Newton ernstige hoofdpijn en slapeloosheid bezorgde.<br />
Twee eeuwen later won een wiskundige een koninklijke prijs voor de oplossing, door te bewijzen dat er geen oplossing mogelijk was. </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/het-3-lichamen-probleem/">Het 3 lichamen probleem</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Het drielichamenprobleem<sup>1</sup> is zo ingewikkeld dat het <em>Isaac Newton</em> ernstige hoofdpijn en slapeloosheid bezorgde. <br>Twee eeuwen later won een wiskundige een koninklijke prijs voor de oplossing, door te bewijzen dat er <em>geen</em> oplossing mogelijk was.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Kepler en Newton</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Om het drielichamenprobleem te begrijpen, moet je eerst het tweelichamen-probleem<sup>2</sup> door hebben. Als je twee objecten in de ruimte hebt, zoals de aarde en de zon, is hun zwaartekrachtdans eenvoudig en voorspelbaar. Ze bewegen in elegante ellipsen, zoals <em>Johannes Kepler</em><sup>3</sup> aantoonde. Je kunt een eenvoudige wiskundige formule opschrijven om te voorspellen waar ze zich op elk moment in de toekomst zullen bevinden. En dat deed Isaac Newton. <br>Maar op het moment dat je een derde object toevoegt, zoals in dit geval de maan, schiet de wiskunde tekort. Alle drie de lichamen trekken tegelijkertijd aan elkaar waardoor de afstanden, en dus de krachten, tussen hen voortdurend veranderen. Dit creëert een verward, niet-herhalend, web van orbitale paden.</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img fetchpriority="high" decoding="async" width="746" height="1024" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/04/johanneskepler-746x1024.jpg" alt="Johannes Kepler portret met lange baard en witte plooikraag; fraai belicht gezicht met directe blik, vasthoudend gereedschap, typerend voor een invloedrijke 16e-17e-eeuwse astronoom." class="wp-image-7881" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/04/johanneskepler-746x1024.jpg 746w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/04/johanneskepler-219x300.jpg 219w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/04/johanneskepler-768x1054.jpg 768w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/04/johanneskepler.jpg 800w" sizes="(max-width: 746px) 100vw, 746px" /><figcaption class="wp-element-caption">Johannes Kepler (1571–1630)</figcaption></figure>



<p class="wp-block-paragraph">Het probleem werd voor het eerst geïdentificeerd in 1687, toen Newton probeerde het aarde-, maan- en zonnestelsel in zijn <em>Principia</em> te modelleren. Maar hij kon geen zuivere wiskundige formule vinden en klaagde later bij zijn vriend <em>Edmond Halley</em> dat de puzzel hem hoofdpijn gaf en hem herhaaldelijk wakker hield. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Euler, Lagrange en Poincaré</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De volgende twee eeuwen probeerden Europa&#8217;s meest briljante wiskundigen, waaronder <em>Leonhard Euler</em> en <em>Joseph-Louis Lagrange, </em>een oplossing te vinden, maar slaagden niet.<br>In 1889 stelde koning <em>Oscar II van Zweden</em> een prijs beschikbaar voor de eerste die eindelijk de vergelijking kon kraken. De prijs werd gewonnen door de <em>Franse</em> wiskundige <em>Henri Poincaré</em><sup>4</sup><em>,</em> die precies aantoonde waarom iedereen had gefaald:</p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Er bestaat </em><strong>geen</strong><em> algemene, eenvoudige oplossing</em>. </p>



<figure class="wp-block-image size-full is-resized"><img decoding="async" width="260" height="356" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/11/poincare.jpg" alt="" class="wp-image-1711" style="aspect-ratio:0.7303433442205051;width:591px;height:auto" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/11/poincare.jpg 260w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/11/poincare-219x300.jpg 219w" sizes="(max-width: 260px) 100vw, 260px" /><figcaption class="wp-element-caption">Henri Poincaré (1854-1912)</figcaption></figure>



<p class="wp-block-paragraph">Poincaré ontdekte dat het drielichamensysteem chaotisch is. Zelfs de kleinste verandering in de startposities of snelheden van de lichamen, al was het maar een fractie van een millimeter, verandert later hun pad volledig. <br>Dit besef bracht de moderne <em>chaos theorie</em><sup>5</sup> en het <em>vlindereffect</em><sup>6</sup> voort.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Tegenwoordig, omdat er geen eenvoudige formule bestaat, lossen natuurkundigen het probleem praktisch op met behulp van numerieke integratie.</p>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>1</sup> Het&nbsp;<strong>drielichamenprobleem</strong>&nbsp;is een vraagstuk van de&nbsp;hemelmechanica&nbsp;dat bij gegeven beginplaatsen en beginsnelheden van drie hemellichamen (bijvoorbeeld&nbsp;zon, aarde en&nbsp;maan) vraagt om hun&nbsp;banen&nbsp;te bepalen.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>2</sup> De wiskundige formulering van het <strong>tweelichamenprobleem</strong> is eenvoudig. Men heeft van de ene kant de&nbsp;tweede bewegingswet van Newton:</p>



<figure class="wp-block-image"><img decoding="async" src="https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/a7b767e501988f58a63aceeea58b644e0738506a" alt="{\displaystyle F=m\cdot a}"/></figure>



<p class="wp-block-paragraph">met&nbsp;<em>F</em>&nbsp;de kracht,&nbsp;<em>m</em>&nbsp;de massa en&nbsp;<em>a</em>&nbsp;de versnelling, en van de andere kant de&nbsp;gravitatiewet van Newton:</p>



<figure class="wp-block-image"><img decoding="async" src="https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/3156e20e0c0ed9373b47b53e48663d2c6f014e46" alt="{\displaystyle F=G{\frac {m_{1}m_{2}}{r^{2}}}}"/></figure>



<p class="wp-block-paragraph">met&nbsp;<em>m</em><sub>1</sub>&nbsp;en&nbsp;<em>m</em><sub>2</sub>&nbsp;de aantrekkende en aangetrokken massa&#8217;s,&nbsp;<em>r</em>&nbsp;hun afstand en&nbsp;<em>G</em>&nbsp;de&nbsp;gravitatieconstante.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>3</sup> <strong>Johannes Kepler</strong>&nbsp;of&nbsp;<strong>Keppler</strong>&nbsp;(1571–1630) was een&nbsp; Duitse&nbsp;astronoom,&nbsp;astroloog,&nbsp; wis- en&nbsp;natuurkundige, in dienst van&nbsp;keizer Rudolf II, die vooral bekend werd door zijn vernieuwing van de&nbsp;hemelmechanica: hij berekende de&nbsp;planeetbewegingen&nbsp;en formuleerde daarover de&nbsp;Wetten van Kepler. Het basiswerk om tot deze inzichten te komen was verricht door zijn leermeester&nbsp;Tycho Brahe.&nbsp;Later zou&nbsp;Isaac Newton&nbsp;deze ontdekkingen door zijn algemene&nbsp;wet van de zwaartekracht&nbsp;natuurkundig verklaren.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>4</sup> <strong>Jules Henri Poincaré</strong>&nbsp;(1854-1912) was een Franse&nbsp;wiskundige, die als een van de grootsten uit het land wordt beschouwd. Hij was bovendien&nbsp;wetenschapsfilosoof. Poincaré wordt vaak beschreven als de laatste van de &#8216;universalisten&#8217;, in staat om vrijwel alle gebieden van de&nbsp;wiskunde&nbsp;te begrijpen en eraan bij te dragen.&nbsp;</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>5</sup> De&nbsp;<strong>chaostheorie</strong>&nbsp;is de populaire benaming voor het gebied binnen de&nbsp;wiskunde&nbsp; dat het gedrag van niet-lineaire&nbsp;dynamische systemen&nbsp;(Engels:&nbsp;<em>Dynamical  systems</em>&nbsp;of&nbsp;systeemtheorie) onderzoekt. De officiële naam binnen de wiskunde is&nbsp;<em>dynamische systemen</em>. Deterministische chaos betekent dat de schijnbare wanorde toch exact bepaald is en geordend tot stand komt volgens een&nbsp;algoritme&nbsp;of rekenregel zoals een&nbsp;differentiaalvergelijking&nbsp;of een&nbsp;recursie. Tot de praktische toepassingen van de chaostheorie behoort het onderzoek naar de stabiliteit van niet-lineaire systemen.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>6</sup> <strong>Vlindereffect</strong>: Edward Lorenz toonde al in de jaren 1950 aan dat gekoppelde differentiaal-vergelijkingen instabiel kunnen zijn. Dat betekent dat fouten in de numerieke berekening in de tijd steeds groter worden. Als de temperatuur bijvoorbeeld vandaag 0,1 °C verkeerd wordt gemeten, is de afwijking van de weersvoorspelling voor morgen al 0,5 °C. Over een week zitten we er 3,1 °C naast en voor twee weken is geen zinvolle voorspelling meer te doen. <br>Anekdotisch zegt men daarom wel dat de vleugelslag van een vlinder in China de doorslag kan geven tussen mooi weer of een orkaan in Texas.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/het-3-lichamen-probleem/">Het 3 lichamen probleem</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/het-3-lichamen-probleem/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>De Duivel van Laplace</title>
		<link>https://heesen.online/de-duivel-van-laplace/</link>
					<comments>https://heesen.online/de-duivel-van-laplace/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 08 Jun 2025 15:23:58 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Geschiedenis]]></category>
		<category><![CDATA[Mystiek]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[chaostheorie]]></category>
		<category><![CDATA[compatibilisme]]></category>
		<category><![CDATA[determinisme]]></category>
		<category><![CDATA[kwantummechanica]]></category>
		<category><![CDATA[Pierre-Simon Laplace]]></category>
		<category><![CDATA[vlindereffect]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=7058</guid>

					<description><![CDATA[<p>In de geschiedenis van de filosofie en de natuurwetenschappen zijn er talrijke gedachte-experimenten bedacht om fundamentele vragen te verkennen over tijd, oorzaak en gevolg, en de aard van kennis. </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/de-duivel-van-laplace/">De Duivel van Laplace</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">In de geschiedenis van de filosofie en de natuurwetenschappen zijn er talrijke gedachte-experimenten bedacht om fundamentele vragen te verkennen over tijd, oorzaak en gevolg, en de aard van kennis. Eén van de meest invloedrijke en intrigerende concepten op dit gebied is de zogenaamde <em>Duivel van Laplace</em>. <br>Deze hypothetische entiteit werd voorgesteld door de Franse wiskundige en astronoom <em>Pierre-Simon Laplace</em><sup>1</sup> in de 19e eeuw. Het concept dient als een scherpzinnig gedachte-experiment dat ons dwingt na te denken over determinisme, vrije wil en de beperkingen van menselijke kennis.</p>



<h2 class="wp-block-heading">De Oorsprong van de Duivel</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Laplace formuleerde zijn idee in zijn werk <em>Essai philosophique sur les probabilités</em> (1814). <br>In dit werk beschrijft hij een denkbeeldig wezen dat, als het op een bepaald moment alle krachten kent die op een natuurkundig systeem inwerken en alle posities van de deeltjes in dat systeem, in staat zou zijn om zowel het verleden als de toekomst met absolute precisie te berekenen. <br>Deze entiteit werd later de <em>Duivel van Laplace</em> genoemd (in het Frans: <em>l&#8217;intelligence démonsiaque de Laplace</em>).</p>



<p class="wp-block-paragraph">In Laplace’s eigen woorden:</p>



<blockquote class="wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow">
<p class="wp-block-paragraph"><em>&#8220;Een intellect dat op een zeker moment alle krachten kent die de natuur in beweging zetten, en alle posities van alle elementen waaruit de natuur is samengesteld&#8230; zou in één enkele formule de bewegingen van de grootste lichamen in het heelal en die van het kleinste atoom kunnen vatten. Voor een dergelijk intellect zou niets onzeker zijn en de toekomst zou net als het verleden voor zijn ogen zichtbaar zijn</em>.<em>&#8220;</em></p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>&#8220;Une intelligence &#8230; Rien ne serait incertain pour elle, et l&#8217;avenir comme le passé, serait présent à ses yeux.&#8221;</em></p>
</blockquote>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img decoding="async" width="800" height="938" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/laplace.jpg" alt="" class="wp-image-7059" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/laplace.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/laplace-256x300.jpg 256w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/laplace-768x900.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /><figcaption class="wp-element-caption">Pierre-Simon, markies de Laplace (1749–1827)</figcaption></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Determinisme en de Mechanische Wereldvisie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De <em>Duivel van Laplace</em> is de ultieme verbeelding van <em>determinisme</em>, een filosofische richting die stelt dat elk moment in de tijd volledig bepaald wordt door voorgaande oorzaken. In de context van de Newtoniaanse fysica betekende dit dat, als men eenmaal de beginvoorwaarden en de natuurwetten kende, in principe alles voorspelbaar was.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In deze wereldvisie is er geen plaats voor toeval of willekeur. <em>Alles</em> — van het vallen van een appel tot de keuzes van een mens — is het resultaat van een keten van oorzaken en gevolgen. Laplace’s demon belichaamt het idee dat het universum in essentie een rekenbaar en voorspelbaar mechanisme is.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Kritiek en Grenzen</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Hoewel Laplace’s demon een krachtig filosofisch idee is, heeft de moderne wetenschap enkele fundamentele problemen met dit deterministische wereldbeeld blootgelegd. De belangrijkste uitdagingen komen uit de <em>kwantummechanica</em> en de <em>chaostheorie</em>.</p>



<h3 class="wp-block-heading">a. Kwantummechanica</h3>



<p class="wp-block-paragraph">In de 20e eeuw introduceerde de kwantummechanica een element van fundamentele onvoorspelbaarheid in de natuurkunde. Volgens het onzekerheidsprincipe van <em>Heisenberg</em> is het onmogelijk om zowel de positie als de snelheid van een deeltje exact te kennen. Dit ondermijnt de voorwaarde voor alwetendheid die Laplace’s demon nodig heeft. <br>In plaats van een gedetermineerd universum, krijgen we een probabilistisch universum — één waarin alleen de kans op uitkomsten kan worden berekend.</p>



<h3 class="wp-block-heading">b. Chaostheorie</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Zelfs binnen klassieke systemen kunnen kleine verschillen in beginvoorwaarden leiden tot sterk uiteenlopende uitkomsten — een fenomeen dat bekendstaat als <em>gevoeligheid voor beginvoorwaarden</em> of het <em>vlindereffect<sup>2</sup></em>. Dit betekent dat zelfs in een deterministisch systeem, het praktisch onmogelijk kan zijn om de toekomst nauwkeurig te voorspellen.</p>



<h3 class="wp-block-heading">4. Filosofische Implicaties</h3>



<p class="wp-block-paragraph">De Duivel van Laplace roept diepgaande filosofische vragen op over de aard van vrije wil, wetenschap en kennis.</p>



<h3 class="wp-block-heading">a. Vrije wil</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Als de toekomst volledig voorspelbaar is, bestaat er dan nog zoiets als vrije wil? In het universum van Laplace lijkt alles voorbestemd. Dit leidt tot het filosofische debat tussen <em>deterministen</em> en <em>libertariërs</em><sup>3</sup>. Sommigen hebben geprobeerd vrije wil te verenigen met determinisme via het <em>compatibilisme</em><sup>4</sup>, terwijl anderen menen dat echte vrijheid slechts kan bestaan als het universum fundamenteel onbepaald is.</p>



<h3 class="wp-block-heading">b. Wetenschap en kennis</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Laplace’s demon vertegenwoordigt ook een ideaalbeeld van wetenschap als het pad naar absolute kennis. In werkelijkheid zijn wetenschappers beperkt door meetonzekerheden, rekenkracht en de inherente complexiteit van systemen. De demon is daarmee niet alleen een gedachte-experiment, maar ook een symbool van de grenzen van menselijke kennis.</p>



<h2 class="wp-block-heading">De Duivel in de 21e Eeuw</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Vandaag de dag is de <em>Duivel van Laplace</em> nog steeds relevant. In een tijdperk van big data, kunstmatige intelligentie en voorspellende algoritmen is het idee van alwetendheid via informatieverwerking aantrekkelijker dan ooit. Toch leert het gedachte-experiment ons om voorzichtig te zijn met claims over totale voorspelbaarheid.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Ook in ethiek, neurowetenschap en recht blijft het een prangende vraag naar de positie van verantwoordelijkheid onder deterministische aannames. Als het brein een fysiek systeem is dat volledig bepaald wordt door biochemische processen, wat betekent dit dan voor schuld, vrije keuze en moraal?</p>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>1</sup> <strong>Pierre-Simon, markies de Laplace</strong> (1749–1827) was een Franse polymath, een geleerde wiens werk van grote invloed is geweest op het gebied van natuurkunde, astronomie, wiskunde, techniek, statistiek en filosofie. Hij vatte het werk van zijn voorgangers samen en breidde het uit in zijn vijfdelige <em>Mécanique céleste</em> (Hemelmechanica) (1799–1825). Dit werk vertaalde de geometrische studie van de klassieke mechanica naar een studie gebaseerd op calculus, waardoor een breder scala aan problemen werd geopend. Laplace populariseerde en bevestigde ook het werk van <em>Sir Isaac Newton</em>.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Laplace werd ook benoemd in de regering van Napoleon en uit die tijd stamt de volgende anekdote: Napoleon, stelde graag lastige vragen: &#8216;<em>Meneer Laplace, ze zeggen dat u dit dikke boek over het systeem van het heelal hebt geschreven, maar dat u de Schepper ervan nooit hebt genoemd</em>.&#8217; ​​Laplace, richtte zich op en antwoordde botweg: <em>Je n&#8217;avais pas besoin de cette hypothèse-là</em>. (&#8216;Ik had die hypothese niet nodig.&#8217;)</p>



<p class="wp-block-paragraph">2 Het&nbsp;<strong>vlindereffect</strong> is de sterke gevoeligheid van systemen voor verschillen in&nbsp;beginvoorwaarden. Bij&nbsp;niet-lineaire systemen,&nbsp;met een grote gevoeligheid, kan de&nbsp;afwijking&nbsp;met elke stap&nbsp;exponentieel toenemen. De term wordt gebruikt om een aantal&nbsp;chaotische fenomenen&nbsp;te omschrijven. Het vlindereffect speelt een belangrijke rol binnen de&nbsp;chaostheorie.</p>



<p class="wp-block-paragraph">De naam is gebaseerd op&nbsp;<em>Een geluid als van onweer</em>&nbsp;(Engels: &#8216;A Sound of Thunder&#8217;), een kort verhaal geschreven door <em>Ray Bradbury</em>. De oorspronkelijke versie verscheen voor het eerst in 1952 in tijdschrift <em>Collier&#8217;s</em>. In dit verhaal rijst de protagonist ruim 65 miljoen jaar terug in de tijd. Door in dat verre verleden per ongeluk op een vlinder te staan blijkt hij bij terugkomst in het heden de tijdlijn te hebben veranderd. Deze&nbsp;metafoor&nbsp;werd in 1961 gebruikt door&nbsp;<em>Edward Lorenz</em>&nbsp;om aan te geven dat de vleugelslag van een&nbsp;vlinder&nbsp;in&nbsp;<em>Brazilië</em>&nbsp;maanden later een&nbsp;tornado&nbsp;in&nbsp;<em>Texas</em>&nbsp;zouden kunnen veroorzaken.<br>Systemen die eigenschappen van het vlindereffect hebben, en zich dus &#8216;<em>chaotisch</em>&#8216; gedragen, zijn onder meer de&nbsp;beurshandel&nbsp;en de&nbsp;atmosfeer.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>3</sup> Een <strong>libertariër</strong>&nbsp;is&nbsp;iemand die absolute vrijheid voorstaat, maar met de beperking dat men nooit de vrijheid en integriteit van andere personen mag aantasten, een aanhanger van het libertarisme.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>4</sup> Het&nbsp;<strong>compatibilisme</strong>&nbsp;is een&nbsp;filosofische&nbsp;theorie die stelt dat&nbsp;vrije wil&nbsp;en&nbsp;determinisme&nbsp;beiden tegelijkertijd waar kunnen zijn. Filosofen die compatibilisten zijn, proberen de vrije wil met het determinisme te verenigen; bijvoorbeeld: <em>David Hume, Immanuel Kant </em>en<em> Daniel Dennett</em>.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/de-duivel-van-laplace/">De Duivel van Laplace</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/de-duivel-van-laplace/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
