In het voorjaar van 1984 ging de vierenveertigjarige Margaret Atwood1 in West-Berlijn zitten voor een gehuurde Duitse typemachine. Buiten haar raam wikkelde de betonnen muur zich volledig rond de westelijke helft van de stad en isoleerde deze binnen Oost-Duits grondgebied. Boven het hoofd braken Sovjet-militaire vliegtuigen regelmatig de geluidsbarrière en lieten scherpe sonische knallen door de straten galmen.
Veel jonge West-Duitse mannen waren speciaal naar de enclave verhuisd omdat de inwoners wettelijk waren vrijgesteld van de militaire dienstplicht. Atwood bracht die maanden door met het kijken naar de stille voorzichtigheid van de verdeelde stad, waarbij zij aantekeningen maakte over de manier waarop mensen spraken en wat ze ongezegd lieten.
Toen ze, in datzelfde jaar, naar Oost-Berlijn, Polen en Tsjechoslowakije reisde, zag ze uit eerste hand de dagelijkse realiteit van staatstoezicht.
Voordat Atwood de openingspagina’s van haar manuscript typte, stelde ze een stevige grens voor zichzelf. Ze besloot dat er niets in het boek zou komen dat nog niet in de gedocumenteerde menselijke geschiedenis was voorgekomen.
Ze begon krantenartikelen te verzamelen, en in mappen te archiveren. Ze bewaarde rapporten over dalende geboortecijfers en kindersterftestatistieken van over de hele wereld. Ze knipte artikelen uit waarin Decreet 7702 in Roemenië werd beschreven, waar Nicolae Ceauşescu anticonceptie en abortus had verboden, om vrouwen te dwingen kinderen te baren voor de staat.
Haar mappen vulden zich met nieuws over het stelen van baby’s, gedwongen draagmoederschap en juridische strijd in Amerikaanse staatshuizen waar wetgevers de toegang tot abortus probeerden te beperken. Ze verzamelde rapporten waarin werd gedocumenteerd hoe snel vrouwen de verworven eigendomsrechten en financiële onafhankelijkheid weer konden verliezen. De kernvraag achter haar werk was: als iemand de juridische en lichamelijke autonomie van vrouwen zou willen intrekken, welke historische instrumenten zouden dan gebruikt worden?
Om de samenleving van Gilead op te bouwen, verzamelde Atwood echtgebeurde verhalen uit het verleden. Het kastensysteem van door kleur gecodeerde jurken kwam voort uit wetten in de Renaissance en puriteinse regelgeving. De door de staat gecontroleerde dienstmaagden zijn ontleend aan het bijbelse verslag van Rachel en Bilhah, evenals aan het fokprogramma Lebensborn3 van de nazi’s.
De openbare executies in de roman kwamen overeen met gegevens uit de heksenprocessen in Salem en de Spaanse inquisitie. De praktijk om kinderen van geëxecuteerde dissidenten af te pakken en bij hooggeplaatste gezinnen te plaatsen kwam rechtstreeks voort uit de Argentijnse Vuile Oorlog.
Atwood droeg haar concepten over de grenzen heen, zette het manuscript voort in Toronto en voltooide het begin 1985 in Tuscaloosa, Alabama. Ze noemde het voltooide boek The Handmaid’s Tale4.
Toen de roman later dat jaar in Canadese boekwinkels verscheen, vergeleken recensenten het vaak met die van George Orwell uit 1984. In de Verenigde Staten verzetten verschillende prominente critici, waaronder Mary McCarthy in The New York Times, zich tegen het uitgangspunt en noemden de opkomst van een dergelijk regime op Amerikaans grondgebied onwaarschijnlijk.
Het boek won de Canadese Governor General’s Award en de eerste Arthur C. Clarke Award, waarmee het snel in de curricula van middelbare scholen en universiteiten terechtkwam. In de daaropvolgende decennia werd het ook een van de meest besproken boeken op Noord-Amerikaanse scholen, en was herhaaldelijk het doelwit van oudergroepen vanwege de seksuele inhoud en de behandeling van religie.
Gedurende dit alles bewaarde Atwood haar originele mappen met nieuwsknipsels en deponeerde uiteindelijk die dozen in de archieven van de Thomas Fisher Rare Book Library van de Universiteit van Toronto.
In april 2016 bestelde streamingsdienst Hulu een televisieaanpassing van het boek, die in april 2017 in première ging. Rond diezelfde tijd begonnen vrouwen het fysieke kostuum van de roman op straat te dragen. In mei 2017 liep een groep vrouwen met rode mantels en witte mutsen het Capitool van Texas binnen, terwijl ze in totale stilte op de tribune stonden terwijl de wetgevers over abortusbeperkingen debatteerden.
Soortgelijke demonstraties verspreidden zich over de hele wereld. Demonstranten in identieke rode gewaden verschenen op hoorzittingen van de rechterlijke bevestiging van de Amerikaanse Senaat en marcheerden door de straten van Londen, Washington en Buenos Aires.
In september 2019 publiceerde Atwood een vervolg, The Testaments, dat de Booker Prize won.
In juni 2022, nadat het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten het grondwettelijke recht op abortus had vernietigd, steeg de belangstelling voor The Handmaid’s Tale enorm.
Zevenendertig jaar na de eerste druk op een gehuurde typemachine in Berlijn keerde de roman terug naar de nummer één plek op de nationale bestsellerlijsten. In een gesprek met interviewers bleef Atwood steeds dezelfde eenvoudige uitleg geven die ze ook al in 1985 had gegeven. Ze had de verschrikkingen in het verhaal niet uitgevonden: de menselijke geschiedenis had ze allemaal al vastgelegd.
1 Margaret Eleanor Atwood (1939- ) is een van Canada‘s belangrijkste heden-daagse schrijvers. Ze is dichteres, romanschrijfster, literair criticus, feministe en politiek activiste. Ze krijgt zowel nationale als internationale erkenning.
2 In 1967 werd door de Roemeense dictator Nicolae Ceaușescu het decreet 770 uitgevaardigd. Het decreet richtte zich tegen algehele anticonceptie, met als doel het creëren van een nieuw en groot Roemeens volk.
3 De vereniging Lebensborn e.V. (letterlijk vertaald: “Levensbron”, e.v. staat voor eingetragener Verein, “geregistreerde vereniging”) was een van staatswege opgerichte vereniging door nazi-Duitsland. De vereniging had tot doel het geboortecijfer te verhogen teneinde een zuiver, arisch ras te scheppen in overeenstemming met nationaalsocialistische rassen- en gezondheidsideologie. Lebensborn was deel van Himmlers persoonlijke staf.
4 The Handmaid’s Tale speelt in de Republiek van Gilead, waar vrouwen worden ingedeeld naar vruchtbaarheid en status. In de republiek zijn religie en staat samengesmolten. De dienstmaagden worden maandelijks, tijdens hun ovulatie, ceremonieel verkracht, in de hoop op een zwangerschap, waarna hun de baby wordt afgenomen. Het hele gebeuren wordt goedgepraat met een Bijbelcitaat. Hoofdpersonage in de roman is Offred (in het Nederlands Vanfred, dus een vrouw die genoemd is naar haar bezitter), die wordt gescheiden van haar man en kind.