<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>causaliteit Archieven - HEESEN Online</title>
	<atom:link href="https://heesen.online/tag/causaliteit/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://heesen.online/tag/causaliteit/</link>
	<description>Blogs van Jos Heesen</description>
	<lastBuildDate>Sat, 24 Oct 2026 09:50:47 +0000</lastBuildDate>
	<language>nl-NL</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>
	<item>
		<title>Causaliteit en correlatie</title>
		<link>https://heesen.online/causaliteit-en-correlatie/</link>
					<comments>https://heesen.online/causaliteit-en-correlatie/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 26 Aug 2026 13:13:55 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Geschiedenis]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[acupunctuur]]></category>
		<category><![CDATA[alternatieve geneeswijzen]]></category>
		<category><![CDATA[Austin Bradford Hill]]></category>
		<category><![CDATA[causaliteit]]></category>
		<category><![CDATA[correlatie]]></category>
		<category><![CDATA[homeopathie]]></category>
		<category><![CDATA[kinesiologie]]></category>
		<category><![CDATA[reiki]]></category>
		<category><![CDATA[Robert Koch]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=8424</guid>

					<description><![CDATA[<p>Causaliteit is een van de belangrijkste concepten in wetenschappelijk onderzoek, omdat mensen van nature vatbaar zijn voor het vinden van patronen waar die niet bestaan. We worden allemaal gemakkelijk voor de gek gehouden, en regelmatig zelfs door onszelf.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/causaliteit-en-correlatie/">Causaliteit en correlatie</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Causaliteit is een van de belangrijkste concepten in wetenschappelijk onderzoek, omdat mensen van nature vatbaar zijn voor het vinden van patronen waar die <em>niet</em> bestaan. We worden allemaal gemakkelijk voor de gek gehouden, en regelmatig zelfs door onszelf.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Het verkeerd interpreteren van een <em>correlatie</em> (twee dingen gebeuren toevallig achter elkaar) voor een <em>oorzaak</em> (het ene creëert het andere) kan leiden tot verkeerde beslissingen, nutteloze behandelingen, verspilde middelen en vaak tot aanzienlijke schade. Om te voorkomen dat we dergelijke fouten maken, vertrouwen wetenschappers al lang op gestructureerde raamwerken, protocollen en procedures om te bewijzen wanneer de ene gebeurtenis werkelijk aanleiding geeft tot de andere.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Koch&#8217;s postulaten</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Aan het einde van de 19e eeuw zocht de <em>Duitse</em> arts <em>Robert Koch</em><sup>1</sup> een manier om aan te tonen dat een <em>specifieke</em> microbe een <em>specifieke</em> ziekte veroorzaakte. Hij ontwikkelde “<em>Kochs postulaten</em>”, een checklist in vier stappen die de geneeskunde zou transformeren:</p>



<ol start="1" class="wp-block-list">
<li>De microbe moet in elk geval van de ziekte aanwezig zijn.</li>



<li>De microbe moet uit de zieke gastheer worden geïsoleerd en in een laboratorium worden gekweekt.</li>



<li>De in het laboratorium gekweekte microbe moet dezelfde ziekte veroorzaken wanneer hij wordt geïntroduceerd bij een gezonde gastheer.</li>



<li>De microbe moet opnieuw worden geïsoleerd van de nieuw geïnfecteerde gastheer.</li>
</ol>



<p class="wp-block-paragraph">Deze regels werkten in de meeste situaties prima; maar voor veel infectieziekten bleken ze grenzen te hebben. Sommige virussen kunnen bijvoorbeeld niet gemakkelijk in het laboratorium worden gekweekt, en sommige mensen dragen bacteriën bij zich zonder ooit ziek te worden. En natuurlijk zijn er veel ziekten die helemaal niet door microben worden veroorzaakt.</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img fetchpriority="high" decoding="async" width="715" height="1024" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/08/robertkoch-715x1024.jpg" alt="" class="wp-image-8449" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/08/robertkoch-715x1024.jpg 715w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/08/robertkoch-210x300.jpg 210w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/08/robertkoch-768x1099.jpg 768w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2026/08/robertkoch.jpg 800w" sizes="(max-width: 715px) 100vw, 715px" /><figcaption class="wp-element-caption">Robert Koch (1843–1910)</figcaption></figure>



<p class="wp-block-paragraph">Omdat de geneeskunde ook chronische, niet-infectieuze aandoeningen zoals hartziekten of kanker wilde aanpakken, schoot de checklist van Koch tekort. Roken veroorzaakt bijvoorbeeld longkanker, maar je kunt roken niet gemakkelijk isoleren in een laboratorium, en niet elke roker krijgt kanker.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Bradford Hill-criteria</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Om die tekorten weg te nemen, introduceerde de <em>Britse</em> epidemioloog <em>Austin Bradford Hill</em><sup>2</sup> in 1965 een bredere toolkit. Tegenwoordig bekend als de “<em>Bradford Hill-criteria</em>”. In plaats van een strikte goed of fout test, worden verschillende eenvoudige standpunten gebruikt om het bewijsmateriaal af te wegen:</p>



<ul class="wp-block-list">
<li><em>Sterkte</em>: Is de relatie krachtig?</li>



<li><em>Consistentie</em>: leveren verschillende onderzoeken hetzelfde resultaat op?</li>



<li><em>Temporaliteit</em>: heeft de oorzaak vóór het effect plaatsgevonden?</li>



<li><em>Biologische gradiënt</em>: leidt meer/langere blootstelling tot sterkere effecten?</li>



<li><em>Biologische plausibiliteit</em>: past de relatie in wat we al weten?</li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">De <em>postulaten van Koch</em> gaven ons de duidelijkheid om <em>infecties</em> te genezen, en de <em>Bradford Hill-criteria</em> stelden ons in staat <em>niet-infectieuze bedreigingen</em> voor de volksgezondheid aan te pakken. Samen hebben deze criteria ons in staat gesteld ervoor te zorgen dat de geneeskunde gebaseerd is op waarheid in plaats van op giswerk.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In het rijk van <em>alternatieve geneeswijzen</em>, speelt causaliteit een bijzonder belangrijke rol, niet in de laatste plaats omdat voorstanders vaak causaliteit claimen, terwijl de wetenschap daar, op zijn minst, niet zeker van is. Ter verduidelijking vier voorbeelden:</p>



<h2 class="wp-block-heading">Homeopathie</h2>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Voorstanders beweren</em>: het feit dat veel patiënten beter worden na het nemen van een homeopathisch middel bewijst dat homeopathie werkt.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Realiteit</em>: Er zijn veel andere, meer overtuigende verklaringen voor deze uitkomst, bijvoorbeeld placebo-effecten, of regressie naar het gemiddelde.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Toegepaste Kinesiologie<sup>3</sup></h2>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Claim van de voorstanders</em>: spierrespons bij handmatige tests duidt op tekorten aan voedingsstoffen, blootstelling aan toxines of voedselallergieën.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Realiteit</em>: Er is geen consistente relatie tussen de resultaten van spiertesten en de gezondheid. De praktijk slaagt niet voor de basisbetrouwbaarheidstests; verschillende beoefenaars krijgen verschillende resultaten van dezelfde patiënt.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Reiki<sup>4</sup></h2>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Claim van de voorstanders</em>: Genezers kanaliseren “<em>helende energie</em>” van veronderstelde bronnen naar het lichaam van de patiënt, wat de gezondheid verbetert en herstel stimuleert.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Realiteit</em>: Dergelijke energie bestaat niet/is niet meetbaar. Uit gecontroleerde onderzoeken blijkt dat Reiki niet beter presteert dan placebo. De geclaimde energie heeft geen basis in de natuurkunde of biologie.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Acupunctuur</h2>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Claim van de voorstanders</em>: Door naalden op specifieke punten langs “<em>meridianen</em>” in te brengen, komen geblokkeerde <em>qi</em> vrij en worden verschillende aandoeningen genezen.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Realiteit</em>: De meeste adequaat geblindeerde onderzoeken laten geen verschil zien tussen echte acupunctuur en placebo-acupunctuur – naalden die willekeurig of niet door de huid worden geplaatst. Het meridiaansysteem heeft geen anatomische basis.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Correlatie is geen causaliteit</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Deze voorbeelden illustreren een fundamenteel probleem bij alternatieve geneeswijzen: voorstanders verwarren correlatie met causaliteit en stellen causale mechanismen voor, die feitelijk geen basis hebben. <br>Dankzij de bovengenoemde postulaten en criteria kunnen de beweringen van alternatieve geneeswijzen gemakkelijk worden geïdentificeerd voor wat ze zijn: onbewezen speculaties die voortkomen uit wensdenken.</p>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>1</sup> <strong>Heinrich Hermann Robert Koch</strong> (1843–1910) was een Duits medicus en ontdekker van de tuberculose-bacterie. In 1862 begon hij zijn studie medicijnen aan de universiteit van Göttingen. Vier jaar later rondde hij zijn studie af. Na een kort dienstverband als legerarts tijdens de Frans-Duitse Oorlog (1870/1871) werd hij huisarts in Wollstein. Nadat hij een microscoop van zijn vrouw had gekregen als cadeau voor zijn 29ste verjaardag, bouwde hij een hoek van zijn Wollstein-Klinik om tot een laboratorium en begon er de ziekten van zijn patiënten te bestuderen. Voor de ontdekking van de bacterie die tuberculose veroorzaakt ontving hij in 1905 de Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>2</sup> <strong>Sir Austin Bradford Hill</strong> (1897–1991) was een Engelse epidemioloog die, samen met Richard Doll, het verband aantoonde tussen het roken van sigaretten en longkanker. Hill staat algemeen bekend om de &#8220;Bradford Hill&#8221;-criteria om te bezien of een waargenomen verband causaal is.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>3</sup> <strong>Kinesiologie</strong> of <strong>bewegingsleer</strong> is de wetenschap die zich bezighoudt met de motoriek van het menselijk lichaam. De kinesiologie baseert zich op onderzoek naar de biomechanica, de anatomie en de fysiologie om de motoriek van het menselijk lichaam te evalueren: hoe het lichaam beweegt, functioneert en presteert, en om bij mensen bij wie beweging, functionering en prestatie haperen deze zo veel mogelijk te herstellen, of te verbeteren voor het dagelijks functioneren zoals in recreatie, voor werk of in sport.<br>De term kinesiologie wordt ook gebruikt in de alternatieve geneeskunde voor een vorm van pseudowetenschap. Voor de toepassing in de alternatieve geneeskunde is de term toegepaste kinesiologie gebruikelijk.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><sup>4</sup> <strong>Reiki</strong> behoort tot de alternatieve geneeswijzen. In westerse reiki wordt gewerkt met de handen, waarbij het lichaam met een veronderstelde vorm van levensenergie  wordt behandeld. De term reiki bestaat uit twee Japanse karakters (kanji), te weten 霊 <em>rei</em> (&#8216;geest&#8217; of &#8216;ziel&#8217;) en 気 <em>ki</em> (&#8216;energie&#8217; of &#8216;levenskracht&#8217;). Een andere, populaire Westerse vertaling van 霊気 <em>reiki</em> is &#8220;universele levensenergie&#8221;, of simpelweg &#8220;het leven&#8221;, &#8220;de wereld&#8221; of &#8220;spirituele energie&#8221;. Bij het toepassen van <em>reiki</em> worden lichaam, geest en ziel, als het aankomt op ziekte en genezing, als een geheel gezien.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/causaliteit-en-correlatie/">Causaliteit en correlatie</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/causaliteit-en-correlatie/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Bestaat tijd?</title>
		<link>https://heesen.online/bestaat-tijd/</link>
					<comments>https://heesen.online/bestaat-tijd/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 19 Jan 2025 14:56:58 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[Aristoteles]]></category>
		<category><![CDATA[Augustinus]]></category>
		<category><![CDATA[causaliteit]]></category>
		<category><![CDATA[Immanuel Kant]]></category>
		<category><![CDATA[snaarteorie]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=6646</guid>

					<description><![CDATA[<p>Bestaat tijd? Het antwoord op deze vraag lijkt misschien voor de hand liggend: natuurlijk bestaat het! Kijk maar naar een kalender of een klok. Maar ontwikkelingen in de natuurkunde suggereren dat het niet-bestaan ​​van tijd een open mogelijkheid is, en een die we serieus moeten nemen. Hoe kan dat, en wat zou het betekenen? </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/bestaat-tijd/">Bestaat tijd?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Bestaat tijd? Het antwoord op deze vraag lijkt misschien voor de hand liggend: natuurlijk bestaat het! Kijk maar naar een kalender of een klok. Maar ontwikkelingen in de natuurkunde suggereren dat het niet-bestaan ​​van tijd een open mogelijkheid is, en een die we serieus moeten nemen. Hoe kan dat, en wat zou het betekenen? </p>



<p class="wp-block-paragraph">Het zal even duren om uit te leggen, maar maak je geen zorgen: zelfs als tijd niet bestaat, gaan onze levens gewoon door. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Een crisis in de natuurkunde </h2>



<p class="wp-block-paragraph">De natuurkunde verkeert in crisis. De afgelopen eeuw hebben we het universum verklaard met twee enorm succesvolle natuurkundige theorieën: </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>algemene relativiteit en </li>



<li>kwantummechanica. </li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Kwantummechanica beschrijft hoe dingen werken in de ongelooflijk kleine wereld van deeltjes en deeltjesinteracties. Algemene relativiteit beschrijft hoe dingen werken in de ongelooflijk grote wereld van zwaartekracht en hoe planeten, sterren, sterrenstelsels bewegen. Beide theorieën werken op zichzelf heel goed, maar er wordt gedacht dat de twee met elkaar in conflict zijn. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Hoewel de exacte aard van het conflict controversieel is, zijn wetenschappers het er over het algemeen over eens dat beide theorieën vervangen moeten worden door een nieuwe, algemenere theorie. Fysici willen een theorie van &#8220;<em>kwantumzwaartekracht</em>&#8221; produceren die de algemene relativiteitstheorie en de kwantummechanica vervangt, en tegelijkertijd het buitengewone succes van beide vasthoudt. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Zo&#8217;n theorie zou verklaren hoe het grote plaatje van de zwaartekracht werkt op de miniatuurschaal van deeltjes. </p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img decoding="async" width="500" height="500" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd.jpg" alt="" class="wp-image-2243" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd.jpg 500w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd-300x300.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd-150x150.jpg 150w" sizes="(max-width: 500px) 100vw, 500px" /></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Tijd in kwantumzwaartekracht </h2>



<p class="wp-block-paragraph">Het blijkt dat het produceren van een theorie van kwantumzwaartekracht buitengewoon moeilijk is. Een poging om het conflict tussen de twee theorieën te overwinnen is de <a href="https://heesen.online/whats-new-in-our-universe/">snaartheorie</a>. <br>De snaartheorie vervangt deeltjes door snaren die in wel 11 dimensies trillen. De snaartheorie kampt echter met een extra moeilijkheid. Snaartheorieën bieden een reeks modellen die een universum beschrijven dat in grote lijnen lijkt op het onze, maar ze doen niet echt duidelijke voorspellingen die kunnen worden getest om erachter te komen welk model het juiste is.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In de jaren 80 en 90 raakten veel natuurkundigen ontevreden over de snaartheorie en kwamen ze met een reeks nieuwe wiskundige benaderingen van kwantumzwaartekracht. Een van de meest prominente hiervan is <em>loop quantum gravity</em>, die stelt dat de structuur van ruimte en tijd bestaat uit een netwerk van extreem kleine discrete brokken, of &#8220;lussen&#8221;. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Een van de opmerkelijke aspecten van loop quantum gravity is dat het tijd volledig lijkt te elimineren. <em>Loop quantum gravity</em> is niet de enige die tijd afschaft: een aantal andere benaderingen lijken ook tijd als een fundamenteel aspect van de realiteit te elimineren. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Opkomende tijd </h2>



<p class="wp-block-paragraph">We weten dus dat we een nieuwe natuurkundige theorie nodig hebben om het universum te verklaren, en dat deze theorie mogelijk geen tijd bevat. Stel dat zo&#8217;n theorie correct blijkt te zijn. Zou daaruit volgen dat tijd niet bestaat? Het is ingewikkeld en het hangt ervan af wat we bedoelen met <em>bestaan</em>. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Theorieën over natuurkunde bevatten geen tafels, stoelen of mensen, en toch accepteren we nog steeds dat tafels, stoelen en mensen bestaan. Waarom? Omdat we aannemen dat zulke dingen bestaan ​​op een hoger niveau dan het niveau dat door de natuurkunde wordt beschreven. We zeggen bijvoorbeeld dat tafels &#8220;ontstaan&#8221; uit een onderliggende natuurkunde van deeltjes die door het universum razen. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Maar hoewel we een aardig idee hebben van hoe een tafel uit fundamentele deeltjes kan bestaan, hebben we geen idee hoe tijd uit iets fundamentelers kan worden &#8220;<em>gemaakt</em>&#8220;. Dus, tenzij we een goede theorie kunnen bedenken van hoe tijd ontstaat, is het niet duidelijk of we zomaar kunnen aannemen dat tijd bestaat. Tijd bestaat misschien op geen enkel niveau. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd en verleden of toekomst </h2>



<p class="wp-block-paragraph">Zeggen dat tijd op geen enkel niveau bestaat, is hetzelfde als zeggen dat er helemaal geen tafels zijn. Proberen te overleven in een wereld zonder tafels is misschien lastig, maar het lijkt ronduit rampzalig om te overleven in een wereld zonder tijd. Ons hele leven is opgebouwd rond tijd. We plannen voor de toekomst, in het licht van wat we weten over het verleden. We houden mensen moreel verantwoordelijk voor hun daden in het verleden. </p>



<p class="wp-block-paragraph">De ontdekking dat tijd niet bestaat, lijkt de hele wereld tot stilstand te brengen. We zouden geen reden meer hebben om uit bed te komen. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Causaliteit of tijd</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Er is een uitweg uit deze puinhoop. Hoewel de natuurkunde tijd kan elimineren, lijkt het daarentegen <a href="https://heesen.online/causaliteit/">causaliteit</a> intact te laten: in de zin dat het ene ding het andere kan veroorzaken. <br>Misschien vertelt de natuurkunde ons dat causaliteit en niet tijd het basiskenmerk is van ons universum.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img decoding="async" width="800" height="532" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/tijd.jpg" alt="" class="wp-image-6648" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/tijd.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/tijd-300x200.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/tijd-768x511.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Tijd in de Filosofie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Filosofen hebben vaak betoogd dat tijd een menselijke constructie is. In de oudheid stelde <em><a href="https://heesen.online/hoe-filosofeer-je/">Aristoteles</a></em> dat tijd onlosmakelijk verbonden is met beweging en verandering: zonder objecten die bewegen, zou tijd niet bestaan. Aan de andere kant beschouwde <em><a href="https://heesen.online/hoe-filosofeer-je/">Augustinus</a></em> tijd als een innerlijke ervaring, waarbij het verleden bestaat in onze herinnering, de toekomst in onze verwachting, en het heden slechts een vluchtig moment is.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In de moderne filosofie heeft <em><a href="https://heesen.online/das-ding-an-sich/">Immanuel Kant</a></em> betoogd dat tijd geen extern fenomeen is, maar een a priori vorm van de menselijke waarneming. Volgens Kant structuren ruimte en tijd onze ervaring van de werkelijkheid, maar bestaan ze niet onafhankelijk van ons bewustzijn. Dit roept de vraag op: als tijd een product is van de menselijke geest, kan het dan als werkelijk worden beschouwd?</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd in Psychologie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De menselijke ervaring van tijd is diep subjectief. Psychologen hebben aangetoond dat onze perceptie van tijd kan variëren afhankelijk van emoties, aandacht en leeftijd. Wanneer we ons vervelen, lijkt tijd langzamer te gaan, terwijl het bij plezierige activiteiten sneller lijkt te gaan. Dit suggereert dat tijd, zoals wij die ervaren, sterk afhankelijk is van de werking van onze hersenen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Bovendien hebben onderzoeken aangetoond dat dieren een veel beperktere tijdsperceptie hebben. Dit roept de vraag op of de menselijke ervaring van tijd een uniek kenmerk van onze neurologische structuur is, in plaats van een objectieve realiteit.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/bestaat-tijd/">Bestaat tijd?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/bestaat-tijd/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Causaliteit</title>
		<link>https://heesen.online/causaliteit/</link>
					<comments>https://heesen.online/causaliteit/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 16 Dec 2024 14:48:25 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Actueel]]></category>
		<category><![CDATA[Boekenwurm]]></category>
		<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[causaliteit]]></category>
		<category><![CDATA[correlatie]]></category>
		<category><![CDATA[kwantummechanica]]></category>
		<category><![CDATA[oorzaak en gevolg]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=6485</guid>

					<description><![CDATA[<p>Het begrip causaliteit is aardig ter discussie komen te staan nu we steeds meer begrijpen van de kwantummechanica. </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/causaliteit/">Causaliteit</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Het begrip causaliteit is aardig ter discussie komen te staan nu we steeds meer begrijpen van de kwantummechanica. Maar het begrip komt ook elders voor. Het structureert in zekere zin onze kennis en begrip van de wereld om ons heen. Hoewel het idee van oorzaak en gevolg intuïtief, en soms vanzelfsprekend, lijkt, heeft het filosofische, wetenschappelijke en praktische discussies geïnspireerd. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Fundamenteel</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Causaliteit, ook wel oorzakelijkheid genoemd, is een fundamenteel concept dat verwijst naar de relatie tussen oorzaak en gevolg. Dit begrip speelt een essentiële rol in wetenschap, filosofie, recht, psychologie en ons dagelijks denken. Het idee dat gebeurtenissen en fenomenen niet willekeurig plaatsvinden, maar voortkomen uit specifieke oorzaken, vormt de basis van ons begrip van de wereld.</p>



<p class="wp-block-paragraph">De vraag naar oorzaken doemt meestal op bij veranderingen in de verwachte loop van gebeurtenissen of als er zich plotseling een onverwacht verschijnsel voordoet. De oorzaak ligt uiteraard in het verleden en wordt moeilijker te achterhalen naarmate de waarschijnlijke oorzaak langer geleden is. <br>Er kan onderscheid gemaakt worden tussen twee categorieën:</p>



<ul class="wp-block-list">
<li>De relatie tussen oorzaak en gevolg is een natuurlijk proces (<em><strong>event causation</strong></em>), meestal te verklaren via de ons bekende natuurwetten, maar vaak ook door een toevallige samenloop van omstandigheden (bv. verstoring van evenwicht, weersomstandigheden, natuurrampen, etc.). Deze relatie speelt een belangrijke rol in de natuurwetenschappen.</li>



<li>De relatie wordt bepaald door een doelgerichte actie (<em><strong>agent causation</strong></em>) of de intentionaliteit van iets of iemand . Dit is een kenmerk van alle levende wezens die immers doelgericht handelen, soms met behulp van hulpmiddelen. Deze relatie speelt een belangrijke rol in de biologie, sociale wetenschappen en het strafrecht. Of dit een fundamentele andere vorm van causaliteit is bestaan verschillende opvattingen.</li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Het verschil tussen beide categorieën is te karakteriseren door middel van het gebruik van de woorden &#8220;doordat&#8221; en &#8220;omdat&#8221; bij een oorzakelijke verklaring van een verschijnsel: </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>&#8220;doordat&#8221; verwijst naar een oorzaak in het verleden, </li>



<li>&#8220;omdat&#8221; verwijst naar een motief of doel dat in de toekomst ligt.</li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Veel causale verbanden zijn trouwens vaak een combinatie van deze twee categorieën.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="600" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/oorzaakengevolg.jpg" alt="" class="wp-image-6487" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/oorzaakengevolg.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/oorzaakengevolg-300x225.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/oorzaakengevolg-768x576.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px" /><figcaption class="wp-element-caption">Oorzaak en gevolg</figcaption></figure>



<h2 class="wp-block-heading">In de filosofie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De discussie over causaliteit vindt zijn oorsprong in de klassieke filosofie. <br>Aristoteles onderscheidde vier soorten oorzaken: </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>de materiële oorzaak (waaruit iets bestaat), </li>



<li>de formele oorzaak (de structuur of vorm), </li>



<li>de efficiënte oorzaak (de directe oorzaak) en </li>



<li>de finale oorzaak (het doel). </li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Deze indeling diende eeuwenlang als uitgangspunt voor filosofische en wetenschappelijke analyses.</p>



<h3 class="wp-block-heading">René Descartes</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Rationalistische filosofen zoals Descartes zagen causaliteit in de logische relatie tussen premissen en conclusies. Tegenwoordig heeft dit rationalistisch standpunt vooral plaats in natuurwetenschappelijke kringen met de veronderstelling dat de <em>oorzaak</em> van een verschijnsel de <em>natuurwet</em> is volgens welke het plaatsvindt.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="266" height="325" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/10/renedescartes.jpg" alt="" class="wp-image-4606" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/10/renedescartes.jpg 266w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/10/renedescartes-246x300.jpg 246w" sizes="auto, (max-width: 266px) 100vw, 266px" /></figure>
</div>


<h3 class="wp-block-heading">Isaac Newton</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Voorbeeld: De <em>Tweede Wet</em> van <em>Newton</em> <em>F</em> = <em>m</em> * <em>a</em> (kracht = massa maal versnelling) zegt dat bij het waarnemen van <em>twee</em> van deze grootheden, in de situaties waarop deze wet van toepassing is, altijd de <em>derde</em> volgens deze formule wordt waargenomen. In deze wet is echter al sprake van een complicatie. Hier wordt slechts de <em>gelijkwaardige</em> relatie van grootheden uitgebeeld, geen oorzaak en gevolg, en de wet zegt niet dat versnelling het gevolg is van een kracht, hoewel daarover te discussiëren valt. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Ofwel het &#8220;=&#8221; teken in de vergelijking zegt &#8220;<em>is gelijk aan</em>&#8221; en niet &#8220;<em>is de oorzaak/gevolg van</em>&#8220;.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="266" height="320" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/01/newton.jpg" alt="" class="wp-image-2532" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/01/newton.jpg 266w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/01/newton-249x300.jpg 249w" sizes="auto, (max-width: 266px) 100vw, 266px" /></figure>
</div>


<h3 class="wp-block-heading">David Hume</h3>



<p class="wp-block-paragraph">In de 18e eeuw bracht de <em>Schotse </em>filosoof <em>David Hume</em> een revolutionaire wending in het debat door causaliteit te beschouwen als een <em>mentale constructie</em> in plaats van een <em>inherente eigenschap</em> van de natuur. Hume stelde dat we oorzaak-gevolgrelaties afleiden uit herhaalde observaties van gebeurtenissen, maar dat we geen <em>noodzakelijke</em> verbinding tussen oorzaak en gevolg kunnen waarnemen. Zijn sceptische kijk op causaliteit leidde tot diepgaande filosofische discussies over de grondslagen van wetenschap en kennis.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full is-resized"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="981" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/davidhume.jpg" alt="" class="wp-image-6486" style="width:276px;height:auto" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/davidhume.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/davidhume-245x300.jpg 245w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/12/davidhume-768x942.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px" /></figure>
</div>


<h3 class="wp-block-heading">Immanuel Kant</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Immanuel Kant probeerde Hume’s scepticisme te weerleggen door te betogen dat causaliteit een onmisbare categorie van het menselijk verstand is. Volgens Kant is het begrip causaliteit noodzakelijk voor het ordenen van onze ervaringen en voor het mogelijk maken van objectieve kennis.</p>



<h2 class="wp-block-heading">In de wetenschap</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In de wetenschap is causaliteit een cruciaal begrip voor het verklaren en voorspellen van fenomenen. <br>In de natuurkunde wordt causaliteit vaak geformaliseerd in de vorm van wiskundige modellen en wetmatigheden. Bijvoorbeeld, <em>Newton</em>’s wetten van beweging beschrijven hoe krachten (<em>oorzaken</em>) beweging (<em>gevolgen</em>) veroorzaken.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Daarnaast stelt de kwantummechanica het klassieke idee van causaliteit op de proef. In sommige interpretaties van kwantumtheorie lijken gebeurtenissen zonder duidelijke oorzaak plaats te vinden, wat vragen oproept over de universaliteit van causaliteit. Er is zelfs sprake van de mogelijkheid dat een verandering nu, gevolgen heeft voor een voorval eerder in de tijd (zie verderop).</p>



<h3 class="wp-block-heading">Statistiek</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Moderne wetenschappen, zoals epidemiologie en sociale wetenschappen, maken gebruik van statistiek om causale relaties te identificeren. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Bij het toetsen van een verklarende hypothese is het belangrijk dat de oorzaak en het gevolg daadwerkelijk samenhangen. Een bekend voorbeeld is het volgende:</p>



<p class="wp-block-paragraph">I<em>n de periode 1960–1980 nam het aantal geboorten in Duitsland af. In dezelfde periode nam ook het aantal ooievaars in Duitsland af. <br></em>Hypothese<em>: de ooievaarsstand neemt af, daardoor kunnen ze minder kinderen langs brengen.</em></p>



<p class="wp-block-paragraph">Er is hier wel sprake van een statistisch verband: het aantal geboorten daalt en het aantal ooievaars daalt. Maar aangezien kinderen niet door de ooievaar gebracht worden is er geen causaal verband. De hypothese moet dan ook verworpen worden. <br>Een betere hypothese zou zijn dat de pil in die periode geïntroduceerd werd zodat een betere anticonceptie mogelijk werd. Er is tenslotte wel een causaal verband tussen anticonceptie en geboorten.</p>



<h2 class="wp-block-heading">In het strafrecht</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In het recht is causaliteit van vitaal belang bij het vaststellen van aansprakelijkheid. <br>Juristen maken vaak onderscheid tussen feitelijke causaliteit en juridische causaliteit (de toerekening van verantwoordelijkheid). Een klassiek voorbeeld is de vraag of iemand die een verkeersongeluk veroorzaakt, verantwoordelijk is voor alle gevolgen, inclusief onverwachte gebeurtenissen.</p>



<h2 class="wp-block-heading">In de ethiek</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In de ethiek roept causaliteit vragen op over morele verantwoordelijkheid. Als een persoon een actie onderneemt die leidt tot schade, maar niet alle gevolgen van zijn actie kon voorzien, in hoeverre is die persoon dan verantwoordelijk? Dergelijke vragen liggen ten grondslag aan debatten over complexe onderwerpen zoals klimaatverandering en gevaren van (AI-) technologie.</p>



<h2 class="wp-block-heading">In de (AI-) technologie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In de moderne technologie speelt causaliteit een steeds grotere rol. Machine learning-algoritmen kunnen patronen herkennen, maar ze gaan vaak de mist in bij het onderscheiden van oorzakelijke relaties. Onderzoekers proberen modellen te ontwikkelen die niet alleen correlaties kunnen identificeren, maar ook causale structuren kunnen begrijpen. Dit is cruciaal voor toepassingen zoals medische diagnose en autonome voertuigen, want daar hebben foutieve aannames over causaliteit fatale gevolgen.</p>



<h2 id="verschil" class="wp-block-heading">Wat is het verschil tussen correlatie en causaliteit?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Als er sprake is van <strong>correlatie</strong> is er een <em>statistisch</em> <em>verband</em> tussen variabelen: als de ene variabele verandert, verandert de andere ook. De variabelen veranderen dus samen (covariëren), maar dat hoeft niet te komen door een (indirect) oorzakelijk verband. Dit betekent dat een verandering in de ene variabele niet per se de verandering in de andere variabele hoeft te veroorzaken.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><strong>Causaliteit</strong> betekent dat een verandering in de ene variabele de verandering in de andere variabele veroorzaakt. Er is dus een <em>oorzaak-gevolgverband</em> tussen variabelen. De twee variabelen zijn gecorreleerd én er is sprake van een causale relatie.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Een correlatie impliceert dus geen causaliteit, maar causaliteit impliceert wel altijd een correlatie.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Maar nu causaliteit en kwantummechanica&#8230;</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Causaliteit, het idee dat een oorzaak een specifiek gevolg voortbrengt, wordt door de kwantummechanica op verschillende manieren uitgedaagd. In de klassieke fysica zijn oorzaak-gevolgrelaties meestal lineair en voorspelbaar. In de kwantummechanica, echter, ontstaan er verschijnselen die deze intuïtieve causaliteitsregels verstoren. Hieronder de belangrijkste manieren waarop causaliteit in de kwantummechanica &#8220;overhoop gehaald&#8221; wordt.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Indeterminisme</h3>



<p class="wp-block-paragraph">In de klassieke fysica kunnen we, met voldoende kennis, de uitkomst van een proces precies voorspellen (determinisme). In de kwantummechanica is dit niet altijd mogelijk. <br>Het resultaat van kwantumgebeurtenissen wordt vaak beschreven in termen van waarschijnlijkheden. Bijvoorbeeld, bij het verval van een radioactief atoom kunnen we niet voorspellen <em>wanneer</em> het zal vervallen, alleen de waarschijnlijkheid dat het in een bepaalde tijdspanne gebeurt. Dus: er lijkt geen vaste oorzaak-gevolgrelatie te zijn op individueel niveau; gebeurtenissen lijken willekeurig plaats te vinden binnen de grenzen van een waarschijnlijkheidsverdeling.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Verstrengeling en niet-lokaliteit</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Bij kwantumverstrengeling raken twee of meer deeltjes zodanig verbonden dat de toestand van het ene deeltje direct correleert met de toestand van het andere, ongeacht de afstand tussen hen. Dit fenomeen werd experimenteel bevestigd, onder andere door het werk van <em>Alain Aspect</em> en latere experimenten met <em>Bell-ongelijkheden</em>. Wanneer de toestand van een verstrengeld deeltje wordt gemeten, lijkt de toestand van het andere deeltje onmiddellijk te veranderen, sneller dan de lichtsnelheid. Dit roept vragen op over de volgorde van oorzaak en gevolg en of informatie &#8220;instantaan&#8221; wordt overgedragen. Hoewel deze correlaties bestaan, zijn ze niet bruikbaar voor het overbrengen van informatie en schenden ze daarom niet strikt de relativistische causaliteit.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Superpositie en kwantumtijd</h3>



<p class="wp-block-paragraph">De kwantummechanica stelt dat deeltjes zich in een superpositie van toestanden kunnen bevinden <em>totdat</em> ze worden gemeten. Voor die meting bestaat er geen duidelijke &#8220;toestand&#8221; die als oorzaak of gevolg kan worden aangewezen. In het beroemde gedachte-experiment van <em>Schrödingers kat</em> is de kat zowel dood als levend totdat de doos wordt geopend. Er is geen enkele toestand die als oorzaak kan dienen voordat de meting plaatsvindt.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Oorzaak en gevolg in de kwantumtijd</h3>



<p class="wp-block-paragraph">In sommige kwantumexperimenten, zoals die met kwantumprocessen waarin <em>tijd-reversal-symmetrie</em> wordt getest, blijkt dat het onderscheid tussen oorzaak en gevolg vaag wordt. Kwantumsystemen kunnen zich gedragen alsof de toekomst de oorzaak is van gebeurtenissen in het verleden, wat bekend staat als retrocausaliteit. Het zogeheten &#8220;<em>Delayed Choice</em>&#8220;-experiment van <em>John Wheeler</em> laat zien dat de manier waarop een deeltje wordt waargenomen, beslissingen over zijn gedrag lijkt te beïnvloeden, zelfs als deze beslissing pas wordt genomen nadat het deeltje door een interactie is gegaan.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Multiverse-theorieën en causaliteit</h3>



<p class="wp-block-paragraph">In sommige interpretaties van de kwantummechanica, zoals de <em>veel-werelden-interpretatie</em>, splitst de werkelijkheid zich in verschillende mogelijke uitkomsten bij elke kwantumgebeurtenis. Dit roept de vraag op of causaliteit in elk afzonderlijk universum nog steeds geldt, of dat het begrip volledig afhankelijk is van de gekozen interpretatie.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Hoe gaan we hiermee om?</h3>



<p class="wp-block-paragraph">De concepten in de kwantummechanica hebben geleid tot veel discussie en interpretaties binnen de filosofie van wetenschap. Sommige fysici, zoals <em>Richard Feynman</em>, hebben betoogd dat we de paradoxen van causaliteit moeten accepteren als inherent aan de kwantumrealiteit. Anderen, zoals <em>Carlo Rovelli</em>, werken aan alternatieve modellen zoals kwantumzwaartekracht om een vollediger begrip van causaliteit te bieden.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/causaliteit/">Causaliteit</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/causaliteit/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
