De filosofische stroming stoïcisme geeft een aantal richtlijnen voor een vredig leven. Ik kan me daar vaak goed in vinden.

Het Stoïcisme

Het stoïcisme, een oude filosofie die in Griekenland opkwam en later in Rome bloeide, heeft een heropleving in populariteit ervaren en biedt praktische richtlijnen om moeilijkheden met kracht en duidelijkheid het hoofd te bieden. In plaats van te proberen alles om ons heen onder controle te houden, leert het stoïcisme ons onze gedachten, acties en emotionele reacties te beheersen.

De oorsprong van het stoïcisme

Het stoïcisme begon in Athene rond het begin van de 3e eeuw voor Christus, in een tijd van filosofische experimenten. De filosofie is bedacht door Zeno van Citium, een koopman uit Cyprus die naar Athene kwam nadat hij zijn lading bij een schipbreuk had verloren.
Op zoek naar begeleiding en betekenis studeerde hij bij verschillende filosofen voordat hij eindelijk zijn eigen aanpak ontwikkelde. Zeno begon les te zeven in de Stoa Poikile, een openbare geschilderde veranda op de Atheense markt, en de naamgever van de term “Stoïcisme.”
In tegenstelling tot veel andere filosofische scholen die les gaven aan particuliere academies, was het stoïcisme toegankelijk voor iedereen die wilde luisteren.

Het stoïcisme evolueerde in de loop van de tijd door de bijdragen van verschillende invloedrijke denkers. Cleanthes, de opvolger van Zeno, benadrukte het verband tussen de menselijke geest en de rationele orde van het universum. Chrysippus, die Cleanthes volgde, veranderde het stoïcisme in een rigoureus systeem van logica, ethiek en natuurfilosofie. Later, tijdens de Romeinse tijd, kreeg de filosofie nieuw leven. Filosofen zoals Seneca, Epictetus, en Marcus Aurelius koppelden stoïcijnse ideeën aan de Romeinse cultuur en samenleving.

Wat is stoïcisme?

Centraal in het stoïcisme staat de overtuiging dat het universum geleid wordt door logo’s, een rationele structuur of orde. Omdat mensen de rede bezitten, zijn we in staat onze plaats binnen deze orde te begrijpen. Stoïcijnen leerden dat echt geluk niet voortkomt uit rijkdom of extern succes, maar uit het leven in harmonie met de natuur. Ze identificeerden vier primaire deugden:

• wijsheid,
• moed,
• rechtvaardigheid en
• matigheid.

Deze deugden dienen als leidraad voor het denken, handelen en reageren op uitdagingen.

Van even groot belang is het stoïcijnse onderscheid tussen wat we wel en niet kunnen controleren. Onze keuzes en de manier waarop we reageren op de omstandigheden van ons leven, liggen binnen onze controle.
Externe gebeurtenissen, zoals de keuzes van anderen en de omstandigheden van ons leven zelf, zijn dat niet. Door ons alleen te concentreren op wat we kunnen beïnvloeden, en de rest met geduld te accepteren, kunnen we een vredig leven leiden.

Het stoïcisme was nooit bedoeld als een abstracte theorie. Het was en blijft een filosofie van de dagelijkse praktijk. Ze is het meest effectief wanneer deze in alle facetten van iemands leven wordt geïmplementeerd. De oorsprong ervan laat zien dat het stoïcisme niet is gecreëerd voor ijdele reflectie, maar om goed te leven, zelfs in tijden van grote nood en/of rampspoed.

Uitstelgedrag en twijfel aan zichzelf

Uitstelgedrag wordt vaak verkeerd begrepen als eenvoudige luiheid, maar is vaker geworteld in twijfel aan jezelf. We stellen taken niet uit omdat het ons niets kan schelen, maar omdat we bang zijn dat we misschien niet slagen of niet over de capaciteiten beschikken om de taak uit te voeren.
Stoïcisme bestrijdt uitstelgedrag door te leren dat onze waarde niet voortkomt uit externe resultaten, maar uit de kwaliteit van onze inspanningen en onze toewijding. Wanneer we dit perspectief internaliseren, verliest de angst veel van zijn kracht.

Nogmaals, het stoïcisme vertelt ons dat we ons uitsluitend moeten concentreren op wat binnen onze controle ligt. Twijfel aan jezelf gedijt als onze aandacht verschuift naar wat er mis kan gaan. We moeten onze aandacht richten op het huidige moment en de taak die onmiddellijk voor ons ligt.
Epictetus adviseerde: “Eis niet dat de dingen gebeuren zoals je wilt, maar wens dat ze gebeuren zoals ze doen, en je zult tevreden zijn.” Het doel is niet om succes te garanderen, maar om de uitkomsten van elke situatie te accepteren, of deze nu positief of negatief zijn.

De Zekerheid van de Dood

Dood is een van de weinige ervaringen die ieder mens ondergaat. Ongeacht onze leeftijd, cultuur, rijkdom of prestaties, het leven zal uiteindelijk tot een einde komen. Voor velen kan deze waarheid angst of vermijding opwekken. Het stoïcisme leert echter dat de zekerheid van de dood niet iets is om bang voor te zijn, maar iets dat betekenis kan geven aan hoe we leven. Door de dood te erkennen als een natuurlijk en onvermijdelijk onderdeel van het bestaan, leren we het huidige moment te waarderen en ons te concentreren op wat dan het belangrijkst is.

Marcus Aurelius, in zijn Meditaties, herinnerde zichzelf er vaak aan dat het leven kort is en dat elke dag een geschenk is. Hij schreef dat we “moesten leven alsof we het leven op elk moment konden verlaten” niet uit angst, maar als herinnering om oprecht en doelbewust te leven. Als we ons herinneren dat onze tijd beperkt is, stoppen we met het verspillen van energie aan triviale zorgen, wrok of afleiding.
Het accepteren van de dood brengt vrede, terwijl het weerstaan ervan alleen maar tot angst leidt.

Dit perspectief neemt het verdriet van het verlies niet weg, maar helpt ons het met gratie te verdragen. Het stoïcisme erkent dat verdriet een natuurlijke reactie is als iemand van wie we houden sterft. Het doel is niet om emoties te onderdrukken, maar om te voorkomen dat je erdoor verteerd raakt. Door te onthouden dat de dood de natuurlijke conclusie van ons leven is, kunnen we degenen eren die zijn overleden en blijven leven op een manier die hun belang weerspiegelt.

Hoe om te gaan met ziekte?

Ziekte is een ander universeel aspect van de menselijke ervaring. Of het nu gaat om een tijdelijke verkoudheid of een langdurige aandoening, het stoïcisme biedt een perspectief dat ons helpt ziekte onder ogen te zien met acceptatie en veerkracht in plaats van angst of frustratie. De stoïcijnen begrepen dat het lichaam kwetsbaar is voor verandering. Ze leerden dat we weliswaar niet altijd onze lichamelijke gezondheid onder controle kunnen houden, maar wel de betekenis kunnen beheersen die we aan onze ervaring geven en de houding waarmee we reageren.

Epictetus, die zelf zijn hele leven aan een chronische ziekte leed en bovendien kreupel was, herinnerde zijn studenten eraan dat het lichaam van nature kan verzwakken, mislukken of veranderen zonder onze toestemming. Stoïcisme moedigt ons aan om onderscheid te maken tussen fysieke pijn en het leed dat we eraan toevoegen door middel van zorgen of wanhoop. Door de geest te trainen om te observeren in plaats van in paniek te geraken, verminderen we de onnodige emotionele strijd.

Toch betekent dit niet dat we ziekte moeten negeren of doen alsof we ons goed voelen. Stoïcijnen geloofden in de zorg voor het lichaam en het zoeken naar medische hulp wanneer dat nodig was, terwijl ze met geduld met ziekte werden geconfronteerd. Marcus Aurelius schreef dat ontberingen een kans zijn om deugd te oefenen: “De belemmering voor actie bevordert actie. Wat in de weg staat wordt de weg.” Ziekte kan doorzettingsvermogen, nederigheid en dankbaarheid leren voor de keren dat we ons sterk voelen.

Stoïcisme: de geleerde les

Samenvattend biedt het stoïcisme een krachtige en praktische benadering voor het omgaan met de uitdagingen van het dagelijks leven. Of we nu met ziekte worden geconfronteerd, de realiteit van de dood onder ogen moeten zien of worstelen met uitstelgedrag en twijfel aan onszelf, de stoïcijnse leer begeleidt ons om terug te keren naar wat we kunnen beheersen: onze gedachten, daden en reacties.
Door te accepteren wat we niet kunnen veranderen en onze energie te richten op wat we kunnen beïnvloeden, kunnen we anders hopeloze en beangstigende situaties omzetten in kansen om als mens sterker en wijzer te worden.

Het bericht AI of Filosofie? verscheen eerst op HEESEN Online.

Hieronder geef ik een vergelijkend overzicht die drie invloedrijke hellenistische filosofen en filosofieën:

• Zeno¹ van Citium (Stoïcisme),
• Diogenes² van Sinope (Cynisme) en
• Pyrrho³ van Elis (Scepticisme).

Ze delen alle drie een focus op levenskunst, maar verschillen fundamenteel in hun mensbeeld, methode en doel.

Kernideeën in tabelvorm

Stoïcisme: beheersing en acceptatie

Grondgedachte

De wereld wordt bestuurd door een rationele orde (logos). Geluk ontstaat wanneer je leeft in overeenstemming met die orde.

Kernprincipes

• Onderscheid tussen wat je wel en niet kunt controleren
• Emoties beheersen (niet onderdrukken, maar rationeel begrijpen)
• Deugd = hoogste goed

Praktisch ideaal

• innerlijke rust (ataraxia)
• onafhankelijkheid van externe omstandigheden

Een stoïcijn zegt: “Ik kan de wereld niet beheersen, maar wel mijn reactie erop.”

Cynicisme: radicale eenvoud en vrijheid

Grondgedachte

Beschaving, bezit en sociale normen maken de mens onnatuurlijk en ongelukkig.

Kernprincipes

• Leven volgens de natuur
• Afwijzing van rijkdom, status en sociale conventies
• Scherpe kritiek op hypocrisie

Diogenes leefde letterlijk in armoede en provoceerde bewust de samenleving.

Praktisch ideaal

• absolute onafhankelijkheid (autarkeia)
• vrijheid van sociale druk

Een cynicus zegt: “Je hebt veel minder nodig dan je denkt.”

Scepticisme: twijfel als levenshouding

Grondgedachte

Zekerheid is onmogelijk; onze waarneming en redenering zijn beperkt.

Kernprincipes

• Opschorten van oordeel (epoché)
• vermijden van dogmatische overtuigingen
• gelijk gewicht geven aan tegengestelde argumenten

Praktisch ideaal

• mentale rust door niet vast te zitten aan overtuigingen

Een scepticus zegt: “Misschien, maar we kunnen het niet zeker weten.”

Belangrijkste verschillen

Houding tegenover waarheid

• Stoïcisme → waarheid bestaat en is kenbaar
• Cynicisme → waarheid ligt in eenvoudig, natuurlijk leven
• Scepticisme → waarheid is onbereikbaar of onzeker

Houding tegenover samenleving

• Stoïcisme → participeer, maar blijf innerlijk vrij
• Cynicisme → verwerp sociale normen
• Scepticisme → neem geen definitief standpunt

Strategie voor geluk

• Stoïcisme → controle van jezelf
• Cynicisme → afstand nemen van alles
• Scepticisme → stoppen met oordelen

Overeenkomsten

Ondanks verschillen delen ze:

• focus op persoonlijke levenskunst
• zoeken naar innerlijke rust
• reactie op onzekerheid in de wereld na Alexander de Grote
• praktische filosofie (niet puur theoretisch)

¹ Zeno van Citium (ca. 335 v.Chr. – ca. 262 v.Chr.), was de stichter van het stoïcisme, de overheersende filosofische school van het hellenisme en het Romeinse Rijk. Zeno leed schipbreuk op reis van Phoenicië naar Peiraeus met een lading purper. Hij ging naar Athene en bezocht een boekhandel. Daar stuitte hij op de Memorabilia van Xenophon. Hij was zo onder de indruk over de beschrijving van Socrates dat hij de boekhandelaar vroeg waar zulke filosofen te vinden waren. Op dat moment liep juist Krates van Thebe voorbij, waarop de boekhandelaar naar hem verwees. Zeno werd een leerling van Krates. 

² Diogenes van Sinope (404 v.Chr. – 323 v.Chr.) was een Griekse filosoof uit de school der cynici. Diogenes werd geboren als de zoon van een bankier in Sinope, een Griekse kolonie aan de zuidkust van de Zwarte Zee. Aanvankelijk volgde Diogenes in de voetsporen van zijn vader met een carrière in het bankwezen, na betrokkenheid bij een schandaal over valsmunterij moest hij de stad Sinope echter verlaten. Volgens een populaire legende sliep hij buiten in een Griekse amfora. Aangezien hij leefde als een hond, kreeg hij van zijn tijdsgenoten uiteindelijk ook de bijnaam ‘hond’. Zijn enige bezittingen waren een mantel, een kom om uit te eten en een nap om uit te drinken.

³ Pyrrho (Ca. 360 – 270 v.Chr.) was een Grieks filosoof uit Elis en de grondlegger van het pyrronistisch scepticisme. Er is weinig over het leven van Pyrrho bekend en de weinige bronnen zijn niet in overeenstemming. Hij vergezelde Alexander de Grote op diens reizen in het oosten.
Daar zou Pyrrho in de leer zijn gegaan bij de gymnosofisten in India en bij de Magi in Perzië. Van deze oosterse wijzen zou hij de solitaire levensstijl hebben overgenomen en bij zijn terugkeer in Griekenland koos hij dan ook voor een eenvoudig bestaan. Desondanks werd hij erg gerespecteerd door de inwoners van Elis, alsook door de Atheners, die hem uiteindelijk het burgerschap toekenden.
Het belangrijkste principe in zijn werk is het begrip Acatalepsia, wat inhoudt dat het onmogelijk is de dingen te kennen in hun eigen natuur. Tegen elke propositie kan het tegendeel met evenveel redelijkheid gesteld worden.
Uit deze gevolgtrekking concludeert hij dat we een houding van opschorting van alle oordelen moeten nastreven. Geen enkele aanname is immers beter dan een andere. Dit principe van opschorting van alle oordelen moet volgens Pyrrho niet enkel toegepast worden in het theoretische denken, maar ook in het dagelijkse leven.

Het bericht Stoïcijns, Cynisch of Sceptisch? verscheen eerst op HEESEN Online.

Een daarvan was de angst voor de dood. Epicurus vond dat de dood niets was om bang voor te zijn, en wel hierom….

Wie was Epicurus?

Epicurus werd in 341 v.Chr. geboren op het Griekse eiland Samos als zoon van de Atheners Neocles en Chaerestrata. Op achttienjarige leeftijd verhuisde hij in 323 v.Chr. naar Athene.
Alexander de Grote stierf in dat jaar, wat politieke gevolgen had voor de Atheners die op Samos woonden. De vader van Epicurus verhuisde van het eiland naar de stad Colophon, dat op de plaats van het huidige Değirmendere aan de Turkse kust lag.

Epicurus verliet Athene en voegde zich bij zijn vader, waar hij de volgende tien jaar bleef om filosofie te studeren. Daarna woonde hij enige tijd op het Griekse eiland Lesbos en op het vasteland in Lampsacus. Op beide plaatsen zette hij zijn filosofische werk voort en verzamelde hij volgelingen.
Rond 307 v.Chr. keerde hij voor de laatste keer terug naar Athene, waar hij de rest van zijn leven bleef wonen. Hij stierf op zeventigjarige leeftijd aan complicaties als gevolg van nierstenen. Een ongelooflijk pijnlijke dood, maar is interessant omdat Epicurus beweerde geen angst voor de dood te hebben, en zelfs geen angst voor pijn. Hierover straks meer.

De Tuin

In Athene stichtte Epicurus zijn beroemde school, ‘De Tuin’. De naam is afgeleid van het feit dat de school een tuin als ontmoetingsplaats gebruikte. De school lag tussen twee van de beroemdste scholen van Athene, de Stoa en de Academie, in.
De Stoa gaf zijn naam aan de filosofische stroming die bekend staat als het stoïcisme. Zeno van Citium, de grondlegger van het stoïcisme, gaf daar vanaf 300 v.Chr. les.
De Academie was een school die in 387 v.Chr. door Plato was opgericht en waar Aristoteles twintig jaar lang studeerde. Op de deur van de Academie stond een bordje met de tekst: “Laat niemand die geen kennis heeft van meetkunde hier binnenkomen.”
Op de deur van De Tuin stond het bordje: “Vreemdeling, hier doe je er goed aan te blijven; hier is ons hoogste goed genot.”

Epicurisme

Tegenwoordig gaat het woord ‘epicuristisch’ vaak samen met woorden zoals ‘geneugten’ en wordt het gebruikt om het genieten van eten en drinken te beschrijven. Als je echter De Tuin zou bezoeken, zou het eten dat je te wachten staat waarschijnlijk niet veel meer zijn dan brood en water, met misschien een stukje kaas. Epicurus en zijn volgelingen leefden heel eenvoudig. Hij dronk alleen wijn als medicijn om pijn te verzachten, en zelfs dan werd het verdund met water.
Waar komt dan deze associatie tussen epicurisme en zintuiglijke genoegens vandaan?

Roddels

De verwarring komt waarschijnlijk voort uit een combinatie van misverstanden en kwaadaardige roddels. Epicurus schokte de Atheners door zijn school open te stellen voor vrouwen en slaven. We kunnen dit vergelijken met Plato’s Academie, die in theorie openstond voor het grote publiek, maar in de praktijk was het studentenbestand beperkt tot mannen uit de hogere klasse.
Door de seksistische houding van die tijd, en het eeuwenoude plezier in wellustige roddels, speculeerden mensen over wat er zich achter de muren van De Tuin allemaal afspeelde met deze vrouwen en slaven.

De voorkeur van de kerk

Bovendien werd een groot deel van de geschiedenis van de huidige antieke wereld verzameld, beschreven en bewaard door geleerden die banden hadden met de kerk. De dominante filosofie in de tijd van Epicurus was het platonisme, en het epicurisme daagt deze filosofie uit. Vanuit christelijk perspectief is de filosofie van Plato veel aantrekkelijker dan die van Epicurus.
Dit gaat zelfs zo ver dat de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900) ooit suggereerde dat het christendom slechts platonisme voor de massa is. We kunnen dus zien dat christelijke geleerden het epicurisme waarschijnlijk niet zonder enige vooringenomenheid benaderden.

Ondanks de kwaadaardige roddels over de gang van zaken in De Tuin, prijzen critici unaniem het karakter van Epicurus. Als mens lijkt hij erg vriendelijk, aardig en geliefd te zijn geweest.

Het hedonisme van Epicurus

Hedonisme is de filosofische opvatting dat plezier het hoogste menselijke goed is. Kijk maar naar de tekst op het bord buiten De Tuin: “het hoogste goed is genot.” Simpel gezegd beoordeelt een hedonist de beste handelwijze op basis van hoeveel plezier, dan wel genot, hij verwacht ervan te zullen beleven.
Maar zoals altijd in de filosofie zijn de zaken niet zo eenvoudig! Het epicuristische idee van plezier is enigszins genuanceerd en misschien een beetje onverwacht anders.

Hierboven zagen we dat een bezoeker van De Tuin eerder brood en water kon verwachten dan wat wij (vandaag de dag) ons voorstellen bij een ‘epicuristisch feestmaal’. Voor Epicurus biedt deze eenvoudige maaltijd de mogelijkheid om te genieten. Het is niet moeilijk voor te stellen dat, als iemand absoluut uitgehongerd is, een stuk droog brood en een kopje water om het weg te spoelen als de lekkerste maaltijd ooit kan worden ervaren. Epicurus gaat echter verder dan dit. Hij zou beweren dat een uitgebreid feestmaal zeker plezierig zou zijn, maar niet plezieriger dan wat brood en kaas. De genoegens verschillen, maar het ene is niet plezieriger dan het andere.

Wat is dan plezier of genot?

De verklaring die Epicurus geeft, is dat plezier de afwezigheid van lijden is. Dus in het geval van het plezier van eten, moet dit voortkomen uit het verminderen en verdwijnen van de pijn van honger. Op dezelfde manier komt het plezier van ontspannen, voort uit het verlichten van het lijden van vermoeidheid; het plezier van een massage komt voort uit het verlichten van spierspanning, enzovoort.
Als Epicurus gelijk heeft, kan het plezier van een broodje kaas niet groter of kleiner zijn dan dat van een feestmaal. Voor epicuristen is het uiteindelijke doel van de mens het bereiken van ataraxia (de staat van ‘onbezorgdheid’).

Epicurus’ tegengif voor wanhoop

Het bereiken van een staat van ataraxia lijkt misschien een hele opgave. De meesten van ons denken waarschijnlijk dat alle mensen altijd wel iets hebben om zich zorgen over te maken, simpelweg omdat ze mens zijn. Epicurus had wat hij dacht dat het antwoord was. Hij noemde het de tetrapharmakos.

Er bestond al een echt medicijn met die naam. In het Oudgrieks verwijst tetra naar ‘vier’ en pharmakon betekent ‘medicijnen, gif of een toverspreuk’ (waar we het woord ‘farmacie’ van hebben afgeleid).
Het oorspronkelijke medicijn bevatte vier ingrediënten: was, pek, hars en dierlijk vet.

De tetrapharmakos van Epicurus was eveneens een viervoudig medicijn. Het waren vier dingen die zullen helpen ataraxia te bereiken.

De ‘vier dingen’ zijn de vier doctrines van het epicurisme. Deze zijn:

• Vrees God niet.
• Maak je geen zorgen over de dood.
• Wat goed is, is gemakkelijk te verkrijgen.
• Wat verschrikkelijk is, is gemakkelijk te verdragen.

Het is duidelijk dat deze vier dingen mensen bezighouden en kwellen. Epicurus probeert die verontrustende zorgen weg te nemen, zodat iemand ataraxia of een staat van onbezorgdheid kan bereiken.

Vrees God niet

De Griekse goden werden gezien als superkrachtige wezens die mensen vreselijk kwaad konden doen. Daarom deden veel mensen hun uiterste best om de goden gunstig te stemmen en te voorkomen dat ze hen zouden beledigen. De zorg dat een bovennatuurlijk wezen aanstoot zou kunnen nemen aan iets wat je wel of niet hebt gedaan, is zeker verontrustend. Een dergelijke zorg is een belemmering voor het bereiken van ataraxia, de staat van onbezorgdheid.

Het argument van Epicurus is eenvoudig. Hij is het ermee eens dat de goden machtige bovennatuurlijke wezens zijn, onverwoestbaar en vrijwel onkwetsbaar. Ze bestaan ook op een hoger niveau dan gewone mensen en bevinden zich in een staat van gelukzaligheid.
Dit alles in aanmerking genomen, is het twijfelachtig of de goden ook maar de minste interesse zouden hebben in de activiteiten van ons, sterfelijke wezens. We kunnen ons de situatie vanuit ons eigen perspectief voorstellen, als we neerkijken op de activiteiten van bijvoorbeeld een mier. Het kleine insect rent rond en probeert iets te doen dat alleen het dier zelf weet. Misschien is het op zoek naar voedsel om mee terug te nemen naar zijn nest of naar een geschikte locatie voor een nieuw nest.
Het punt is dat het ons niet echt iets kan schelen – het leven van individuele mieren, hun zorgen en bekommernissen, zijn voor ons triviaal. Hetzelfde geldt voor de goden in relatie tot de mens.

Epicurus stelde dat goden niet gevreesd moesten worden, maar gebruikt moesten worden als rolmodel om ons gedrag te sturen. Hij zei dat mensen moesten proberen het geluk van de goden na te streven binnen de grenzen van het menselijk bestaan.

Maak je geen zorgen over de dood

Epicurus dacht dat de dood niets voorstelde. We hebben gezien dat epicuristen geloven dat het grootste goed voor mensen is om een staat van ataraxia te bereiken en door niets te worden gestoord. Angst voor de dood moet worden beschouwd als een van de meest verontrustende angsten die door alle mensen gedeeld worden. Epicurus vond echter dat deze angst niet echt logisch was en dat de dood niet iets was waar we ons zorgen over moesten maken. Dit komt omdat de dood iets is dat we nooit echt ervaren (want dan zijn we dood), en na de dood kan er geen lijden meer zijn. De afwezigheid van lijden is voor Epicurus ‘het goede’.

Laten we deze ideeën eens nader bekijken.

De dood staat ons allemaal te wachten

Ten eerste, aangezien alle mensen sterfelijk zijn, is de dood iets dat ons allemaal te wachten staat. In tegenstelling tot ervaringen die we moeten doorstaan omdat we leven, is de dood echter niet iets dat we daadwerkelijk zullen ervaren. Wanneer de tijd daar is, zullen we van een staat van leven naar de dood overgaan. Omdat we moeten leven om iets te ervaren en we niet leven wanneer we dood zijn, zullen we het daadwerkelijke moment van de dood niet ervaren. De ervaring van de dood is dus iets dat ons nooit zal ‘overkomen’ en waar we dus ook niet bang voor hoeven te zijn.

Na de dood is er geen lijden

Ten tweede zullen we, als we eenmaal dood zijn, helemaal niets meer ervaren. Dit betekent dat we ook geen lijden kunnen ervaren. De doden hebben geen honger of voelen zich niet moe, hun lichamen doen geen pijn en ze maken zich nooit zorgen over de toekomst. Als het goede de afwezigheid van lijden is, dan moet het slechte de aanwezigheid van lijden zijn. Aangezien er na de dood geen lijden is, kan het niet slecht zijn en hoeft het niet gevreesd te worden.

Wat goed is, is gemakkelijk te verkrijgen

We hebben al gezien wat Epicurus met de derde leerstelling zou kunnen bedoelen. Een eenvoudige maaltijd is gemakkelijk te verkrijgen en geeft evenveel plezier als een groot feestmaal (dat veel moeilijker te organiseren zou zijn). Voor epicuristen is ‘het goede’ plezier, en plezier is de afwezigheid van pijn; daarom is alles wat pijn en lijden verlicht ‘goed’. Omdat een mens alleen de eenvoudigste dingen nodig heeft die hun werk doen – en eenvoudige dingen zijn eenvoudig te verkrijgen – en dat is goed.

Wat verschrikkelijk is, is gemakkelijk te verdragen

Hoewel Epicurus’ gedachten over de goden, de dood en het goede voor sommigen aannemelijk lijken, is zijn bewering dat wat verschrikkelijk is, gemakkelijk te verdragen is, veel moeilijker te verkopen. Er zijn inderdaad maar weinig filosofen die het hier met Epicurus eens zijn. Hoe bedoelt hij dit?

Epicurus verdeelde fysieke pijn in twee soorten: zware en lichte chronische pijn. Vervolgens beweerde hij dat zware pijn gemakkelijk te verdragen is omdat deze meestal niet lang duurt.
Chronische pijn daarentegen duurt langer, maar is veel minder intens en daarom ook gemakkelijk te verdragen. Het punt is niet dat pijn onaangenaam is, maar dat de gedachte aan toekomstige pijn iemand niet al te zeer zou moeten verontrusten, omdat beide soorten pijn gemakkelijk te verdragen zijn, ongeacht welke soort er komt.

Deze kijk op pijn lijkt ongeloofwaardig. We moeten echter toegeven dat Epicurus geen onbekende was met pijn. Hij stierf op zeventigjarige leeftijd aan complicaties veroorzaakt door stenen die zijn urinewegen blokkeerden. De pijn die deze aandoening veroorzaakte, moet hevig zijn geweest.

In een brief aan een vriend vertelt Epicurus over de pijn die hij ondervindt doordat hij niet kan plassen en aan hevige dysenterie² lijdt. Hij zegt echter ook dat zijn herinneringen aan eerdere filosofische overpeinzingen al zijn lijden compenseren! Diogenes Laërtius³ vermeldt deze brief in zijn Levens en meningen van beroemde filosofen, en de meningen over de authenticiteit ervan zijn verdeeld; als de brief echter echt is, dan is Epicurus’ uithoudingsvermogen ondanks de vreselijke pijn werkelijk opmerkelijk.

Epicurus’ quotes

• Wie rijk wil zijn, moet niet zijn vermogen vermeerderen maar zijn hebzucht verminderen.
• Wanneer genoeg te weinig is, is niets genoeg.
• Als u een mens gelukkig wilt maken, voeg dan niet iets toe aan zijn rijkdommen, maar neem iets weg van zijn verlangens.
• De dood kan ons wat we beleefd hebben niet ontnemen, zij kan ons alleen de toekomst ontnemen, die niet bestaat.
• Het is onmogelijk om de meest wezenlijke angsten weg te nemen, als men niet weet wat de aard van het heelal is, en nog bang opziet tegen iets dat in de mythen thuishoort. Zonder natuurwetenschap is het daarom niet mogelijk om puur te genieten.

¹ Een Hedonist is iemand die genot ziet als het hoogste levensdoel.

² Dysenterie is een zware vorm van diarree.

³ Diogenes Laërtius was een Griekstalig biograaf, vermoedelijk uit het begin van de 3e eeuw. Hij is de schrijver van een uitgebreide biografie van Griekse filosofen. De naam ‘Laërtius’ zou eventueel ontleend kunnen zijn aan zijn vermoedelijke geboortedorp Laërte in Cilicië, maar kan ook afgeleid zijn van de Romeinse familie ‘de Laërtii’. Over zijn leven zijn verder geen bijzonderheden bekend.
Men weet zeker dat hij leefde na Sextus Empiricus (200), naar wie hij in zijn werk verwijst, en voor  Stephanus van Byzantium (500), die Diogenes citeert.
Ook over zijn eigen filosofische opvattingen is niets bekend. Sommigen nemen aan dat hij een christen  was, maar anderen menen dat hij eerder een epicureëer was, vanwege de uitgebreide en van enige empathie getuigende behandeling van het hoofdstuk over Epicurus in zijn biografie van Griekse filosofen.  

Het bericht Wie is bang voor de dood? verscheen eerst op HEESEN Online.

Wat ligt er niet in onze macht:

• wat ons overkomt,
• invloeden van buitenaf,
• maar ook ons lichaam,
• onze bezittingen,
• onze reputatie

Kortom alles wat we niet zelf doen of in de hand hebben. Het zijn zaken waarvan we veronderstellen dat ze ons onvervreemdbaar eigendom zijn, maar die in feite elk moment van ons weggenomen kunnen worden.

Wat ligt er dan wel in onze macht:

• onze gedachten,
• de houding die we aannemen tegenover wat ons overkomt,
• ons handelen (maar niet het effect van ons handelen).

Kortom alles wat we wel zelf doen, of zelf in de hand hebben.

Je zou Epictetus een pessimist kunnen noemen, omdat we naar zijn idee een speelbal van de gebeurtenissen zijn; je zou hem ook een optimist kunnen noemen, omdat we volgens hem in elk geval meester over onze gedachten zijn.
Wellicht neemt hij een extreem standpunt in, zowel wat onze onvrijheid, als wat onze vrijheid betreft, maar iedereen zal het erover eens zijn dat er enerzijds in ons leven belangrijke dingen gebeuren waarop we geen invloed kunnen uitoefenen, en dat het anderzijds verschil maakt hoe je tegen die dingen aankijkt.

Slaaf

Epictetus’ kijk op de wereld snap je beter als je weet dat hij heel bekend was met een gevoel van onmacht tegenover het lot, doordat hij zijn leven in slavernij begonnen was.
Achteraf bezien is het bijzonder dat van de drie boegbeelden van het Romeinse stoïcisme er één schrijver en staatsman – Seneca – was, één keizer van een wereldrijk – Marcus Aurelius – en één slaaf.

Biografie

Er is niet veel over zijn leven bekend. Hij werd rond 50 als zoon van een slavin geboren in Hierapolis in Phrygië, in het zuidwesten van het huidige Turkije. Hij diende in Rome bij Epaphroditus, die secretaris van keizer Nero was.
Epictetus was kreupel¹, mogelijk vanaf zijn geboorte, mogelijk door mishandeling door zijn meester. Ondanks zijn slavernij was hij in staat in Rome lessen bij de stoïcijnse filosoof Musonius Rufus te volgen. Na zijn vrijlating – en na de verbanning uit Rome (het lot van alle filosofen) door keizer Domitianus – vestigde hij zich in Nicopolis, in het noordwesten van Griekenland, en begon daar zijn eigen school voor filosofie.
Zelf heeft hij niets geschreven, maar een van zijn leerlingen, Flavius Arrianus, stelde zijn lessen op schrift. Uit deze Colleges stelde Arrianus vervolgens een uittreksel samen, dat als het Handboekje of Zakboekje  beroemd werd. Epictetus bleef tot op hoge leeftijd lesgeven; zijn precieze sterfjaar is niet bekend. 

Rijkdom

‘Slaaf!’ Dat bijt Epictetus zijn leerlingen toe, telkens wanneer ze blijk geven van gehechtheid aan zaken die buiten hun macht liggen. Hij laat het niet bij de nuchtere vaststelling dat het geen zin heeft je om zulke dingen druk te maken, hij gaat zelfs zover ze als neutraal te bestempelen.
Rijkdom, aanzien, gezondheid – of armoede, slavernij, ziekte en dood – zijn niet goed of slecht, maar per definitie neutraal. Neutraal omdat ze bestuurd worden door de natuur, het grote geheel, de kracht die maakt dat alles is zoals het is. Die natuur is volgens de stoïcijnen redelijk, want wat er gebeurt, gebeurt niet zomaar, maar volgens vaste, begrijpelijke wetten. Het wordt door de stoïcijnen ook vaak als rede (Logos), kosmos of God (Zeus) verwoord.

Neutraal

Er is nog een reden waarom we de dingen die buiten onze macht liggen neutraal moeten noemen: ze hoeven niet te bepalen hoe we ons voelen. Je kunt arm of ziek en toch gelukkig zijn, daar hamert Epictetus steeds op.
Ben je slaaf? Ben je kreupel? Dat is jammer, maar geen reden om te klagen. Een wijs man (ofwel een stoïcijn) leeft in overeenstemming met de natuur. Die natuur bepaalt kennelijk dat er ook slaven en kreupelen moeten zijn – toevallig is dat de rol die jij hebt gekregen, speel die dan zo goed mogelijk.
Maak er wat van! Met die instelling komt een filosoof aan zijn apatheia, zijn gelijkmoedigheid. 
In ons huidige taalgebruik heeft het begrip apathie helaas steeds meer een negatieve bijsmaak gekregen.

Indrukken

Goed en slecht reserveert Epictetus voor de dingen die wel in onze macht liggen.
We moeten de gedachten en emoties die in ons opkomen – Epictetus noemt ze ‘indrukken’ – voortdurend tegen het licht houden. ‘Verdomme, het begint te regenen’ is voor een filosoof ontegenzeglijk een slechte reactie. ‘Interessant! Het was de hele dag droog en net nu ik naar buiten moet, begint het te gieten’ is een goede reactie, volledig in harmonie met de wisselvalligheid van het weer. Een echte filosoof – een stoïcijn – loopt ook liever in de zon dan in de regen, maar is er altijd op ingesteld dat de dingen minder aangenaam kunnen verlopen, dus hij zeurt daar niet over. Wensen dat de zon altijd schijnt is simpelweg niet redelijk, en wie in illusies leeft vraagt erom ongelukkig te worden.

Goed is dus een geesteshouding die overeenstemt met de natuur; slecht is streven naar wat je niet kunt afdwingen of proberen te vermijden wat onafwendbaar is.

Afhankelijkheid

We moeten handelen in harmonie met de natuur, dus ook met onze eigen natuur. We hoeven van Epictetus niet van elk streven af te zien. Streven is menselijk; het gaat er alleen om op de juiste manier te streven. Het hic et nunc, het hier en nu, vormt zijn eigen permanente beloning.

Hier en nu

“Hic et nunc” is een Latijnse uitdrukking die “hier en nu” betekent. Het wordt vaak gebruikt om de nadruk te leggen op het belang van het leven in het huidige moment. De uitdrukking is populair geworden als een motto van het stoïcisme, een filosofische stroming die de nadruk legt op de beheersing van emoties, zelfbeheersing en het leven in overeenstemming met de natuurlijke wetten.
Het idee achter “hic et nunc” is dat het leven zich in het heden afspeelt en dat we ons daarop moeten concentreren, in plaats van te veel bezig te zijn met het verleden of de toekomst.

1 Die kreupelheid en hoe daarmee om te gaan heeft hij als volgt verwoordt:

“Ziekte is een hinderpaal voor het lichaam, maar is het niet voor de geest, als ge dat zelf niet wilt. Kreupelheid is een belemmering voor de benen, maar niet voor de geest. Zeg dit nu bij alles wat u ten deel valt, want dan zult ge vinden dat een gebeurtenis wel een hinderpaal kan zijn voor iets anders, maar niet voor uzelf.”

Het bericht Stoïcijns als Epictetus verscheen eerst op HEESEN Online.

Vrij van lijden

De basis van de stoïcijnse ethiek, ontleend aan de cynici, is dat het goede ligt in de toestand van de ziel zelf; in wijsheid en zelfbeheersing. De stoïcijnse ethiek benadrukte de regel: “Volg waar de rede naartoe leidt“. Men moet er daarom naar streven om vrij te zijn van hartstochten, in gedachten houdend dat de oude betekenis van ‘hartstocht’ eigenlijk ‘angst’ of ‘lijden’ was. Dus ‘passief’ reageren op externe gebeurtenissen, wat enigszins verschilt van het moderne gebruik van het woord.
Er werd onderscheid gemaakt tussen

• pathos wat normaal gesproken wordt vertaald als hartstocht,
• propathos of instinctieve reactie (bijvoorbeeld bleek worden en trillen bij confrontatie met fysiek gevaar) en
• eupathos, wat het kenmerk is van de stoïcijnse wijze (sophos). De eupatheia zijn gevoelens die voortkomen uit een juist oordeel, net zoals hartstochten voortkomen uit een onjuist oordeel.

Het idee was om vrij te zijn van lijden door middel van apatheia (letterlijk: ‘zonder hartstocht’) of gemoedsrust, waarbij gemoedsrust werd opgevat in de oude zin: objectief zijn of een ‘duidelijk oordeel’ hebben en de gelijkmoedigheid in het gezicht behouden. van de hoogte- en dieptepunten van het leven.

Voor de stoïcijnen betekende rede het gebruik van logica en het begrijpen van de processen van de natuur – de logos of universele rede, inherent aan alle dingen. Dit betekent leven in harmonie met de goddelijke orde van het universum, met erkenning van de gemeenschappelijke rede en essentiële waarde van alle mensen.

Deugden

De vier kardinale deugden (aretai) van de stoïcijnse filosofie zijn een classificatie die is afgeleid van de leer van Plato (Republiek IV. 426–435):

• Moed
• Matigheid
• Gerechtigheid
• Wijsheid

Het zijn de meest essentiële waarden in de stoïcijnse filosofie. ‘Als je op een bepaald moment in je leven,’ schreef Marcus Aurelius, ‘iets beters tegenkomt dan gerechtigheid, waarheid, zelfbeheersing en moed, dan moet dat inderdaad iets buitengewoons zijn.’ Dat was bijna twintig eeuwen geleden. We hebben sindsdien veel dingen ontdekt – auto’s, internet, behandelingen voor ziekten waar je eerst dood aan ging – maar hebben we iets beters gevonden?

• …dan moedig zijn
• …dan gematigdheid en nuchterheid
• …dan te doen wat goed is
• …dan waarheid en begrip?

Ik denk dat het antwoord Nee moet zijn en het is onwaarschijnlijk dat we dat ooit zullen vinden. Alles waarmee we in het leven worden geconfronteerd, is een kans om op te reageren met deze vier eigenschappen:

Moed

Over Moed zei Seneca dat hij eigenlijk medelijden had met mensen die nog nooit ongeluk hebben meegemaakt. ‘Je bent door het leven gegaan zonder tegenstander,’ zei hij, ‘niemand kan ooit weten waartoe je in staat bent, zelfs jij niet.’

De wereld wil weten in welke categorie ze je moeten plaatsen, en daarom stuurt ze af en toe moeilijke situaties jouw kant op. Beschouw deze niet als ongemakken of als tragedies, maar als kansen, als vragen naar antwoorden. Ben ik moedig? Ga ik dit probleem onder ogen zien of ga ik ervoor wegrennen?
Zal ik opstaan of worden omgerold?

Laat uw acties u eraan herinneren waarom moed het allerbelangrijkste is.

Matigheid

Natuurlijk is het leven niet zo eenvoudig om te zeggen dat moed het enige is dat telt. Hoewel iedereen zal toegeven dat moed essentieel is, zijn we ons ook allemaal goed bewust van mensen wier moed in roekeloosheid verandert en waarmee ze zichzelf en anderen in gevaar brengen.

Dit is waar Aristoteles in beeld komt. Aristoteles gebruikte moed feitelijk als het belangrijkste voorbeeld in zijn beroemde metafoor van de ‘Gulden middenweg’. Aan de ene kant van het spectrum, zei hij, was er lafheid – dat is een gebrek aan moed. Aan de andere kant was er roekeloosheid – te veel moed.
Wat nodig was, wat we toen nodig hadden, was een gulden middenweg. De juiste hoeveelheid.

Dat is waar Matigheid of gematigdheid over gaat: niets buitensporigs doen. Het juiste doen, in de juiste hoeveelheid, op de juiste manier. Omdat ‘we zijn wat we herhaaldelijk doen’, zei Aristoteles ook, ‘is uitmuntendheid daarom geen handeling, maar een gewoonte’.

Zoals Epictetus later zou zeggen: “het vermogen wordt bevestigd en groeit in de bijbehorende acties, lopen door lopen, en rennen door rennen… dus als je iets wilt doen, maak er dan een gewoonte van.” Dus als we gelukkig willen zijn, als we succesvol willen zijn, als we geweldig willen zijn, moeten we het vermogen ontwikkelen om er dagelijkse gewoonten van te maken.

Dit is geweldig nieuws. Omdat het betekent dat indrukwekkende resultaten of enorme veranderingen mogelijk zijn zonder enorme inspanningen of magische formules. Kleine aanpassingen, goede systemen, de juiste processen: dat is wat er nodig is.

Gerechtigheid

Dapper zijn. Het vinden van de juiste balans. Dit zijn kerndeugden van de stoïcijnen, maar in hun ernst verbleken ze in vergelijking met wat de stoïcijnen het meest aanbaden: het goede doen.

Er is geen stoïcijnse deugd die belangrijker is dan rechtvaardigheid, omdat deze alle andere deugden beïnvloedt. Marcus Aurelius zelf zei dat gerechtigheid ‘de bron is van alle andere deugden’. Door de geschiedenis heen hebben stoïcijnen aangedrongen en gepleit voor gerechtigheid, vaak met groot persoonlijk risico en met grote moed, om grote dingen te doen en de mensen en ideeën waarvan ze hielden te verdedigen.

• Cato gaf zijn leven toen hij probeerde de Romeinse Republiek te herstellen.
• En Thrasea en Agrippinus gaven het hunne in hun verzet tegen de tirannie van Nero.
• George Washington en Thomas Jefferson vormden een nieuwe natie – een natie die, hoe onvolmaakt ook, zou proberen te strijden voor democratie en gerechtigheid – grotendeels geïnspireerd door de filosofie van Cato en die andere stoïcijnen.
• Thomas Wentworth Higginson, een vertaler van Epictetus, leidde een zwart regiment troepen in de Amerikaanse Burgeroorlog.
• Beatrice Webb, die meehielp aan de oprichting van de London School of Economics en die het idee van collectieve onderhandelingen voor het eerst conceptualiseerde, herlas regelmatig Marcus Aurelius.

Talloze andere activisten en politici hebben zich tot het stoïcisme gewend om hen te wapenen tegen de moeilijkheid van het vechten voor idealen die er toe deden, om hen te leiden naar wat goed was in een wereld waarin zoveel verkeerd is. Een stoïcijn moet diep geloven dat een individu een verschil kan maken. Succesvol activisme en politiek manoeuvreren vereisen begrip en strategie, maar ook realisme… en hoop. Het vereist wijsheid, acceptatie en ook een weigering om de status quo te accepteren.

Het was James Baldwin die deze spanning het meest briljant vastlegde in Notes of a Native Son:

Het begon erop te lijken dat je voor altijd twee ideeën in gedachten zou moeten houden die tegengesteld leken te zijn. Het eerste idee was acceptatie, de acceptatie, totaal zonder wrok, van het leven zoals het is, en van de mensen zoals ze zijn: in het licht van dit idee spreekt het voor zich dat onrecht alledaags is. Maar dit betekende niet dat men zelfgenoegzaam kon zijn, want het tweede idee was van gelijke macht: dat men deze onrechtvaardigheden in zijn eigen leven nooit als alledaags mag accepteren, maar dat men ze met alle kracht moet bestrijden.

Een stoïcijn ziet de wereld helder… maar ziet ook duidelijk wat de wereld kan zijn. En dan zijn ze dapper en strategisch genoeg om het te helpen verwezenlijken.

Oefening

Filosofie voor een stoïcijn is niet slechts een reeks overtuigingen of ethische beweringen; het is een manier van leven die voortdurende oefening en training impliceert (of “askēsis“).
Stoïcijnse filosofische en spirituele praktijken omvatten logica, socratische dialoog en zelfdialoog, contemplatie van de dood, de betekenis van de sterfelijkheid, het trainen van de aandacht om in het huidige moment te blijven (vergelijkbaar met mindfulness en sommige vormen van boeddhistische meditatie), en dagelijkse reflectie op alledaagse problemen en mogelijke problemen, bijvoorbeeld door het bijhouden van een dagboek. Filosofie is voor een stoïcijn een actief proces van voortdurende oefening en zelfherinnering.

In zijn Meditaties definieert Marcus Aurelius verschillende van dergelijke praktijken. In Boek II.I bijvoorbeeld:

“Zeg tegen jezelf in de vroege ochtend: ik zal vandaag ondankbare, gewelddadige, verraderlijke, jaloerse, liefdeloze mannen ontmoeten. Alle onwetendheid over echt goed en kwaad… Ik kan door geen van hen geschaad worden, want niemand zal dat doen. Noch kan ik boos zijn op mijn bloedverwant of hem haten; want we zijn in de wereld gekomen om samen te werken…“

Stoïcijnen stonden ook bekend om hun troostende redevoeringen, die deel uitmaakten van de consolatio-literaire traditie. Drie van dergelijke vertroostingen van Seneca zijn bewaard gebleven.

Marcus Aurelius, Meditaties, schrijft in Boek 7.48:

Een mooie weerspiegeling van Plato. Iemand die over mensen wil praten, zou naar alle aardse dingen moeten kijken alsof ze van een bepaald punt ver daarboven zijn, naar kuddes, legers en landbouw, huwelijken en echtscheidingen, geboorten en sterfgevallen, het rumoer van rechtbanken, verlaten woestenijen, vreemde volkeren van welke aard dan ook, festivals, klaagzangen en markten, deze vermenging van alles en een geordende combinatie van tegenstellingen.

Het bericht Stoïcijnse ethiek verscheen eerst op HEESEN Online.

Citaten van Seneca

Over Seneca

Lucius Annaeus Seneca (circa 5 v.C. – 65 n.C. was een Romeinse filosoof van het stoïcisme, staatsman en toneelschrijver. Vaak wordt hij kortweg Seneca genoemd, soms Seneca de Jongere. Over het exacte geboortejaar van Seneca bestaat onduidelijkheid. De meeste bronnen geven waarden die variëren tussen 5 v. Chr en 1 v. Chr.

Seneca werd in Cordoba, Spanje geboren als de tweede zoon van Helvia en Marcus (Lucius) Annaeus Seneca. Zijn vader was een rijke rhetor die ook wel Seneca de Oudere genoemd wordt. De oudere broer van Seneca, Gallio, was proconsul in Achaia (waar hij in 52 de apostel Paulus ontmoette). Op ongeveer 30-jarige leeftijd vestigde Seneca zich als advocaat en verwierf zo een aanzienlijk vermogen. Daarnaast wijdde hij zich aan de letterkunde, de studie van de filosofie en de natuurwetenschappen [wat toen nog geen duidelijk gescheiden onderzoeksgebieden waren].

Na een periode als advocaat deed de politiek zijn intrede, hij werd quaestor en verwierf een zetel in de senaat.

In het jaar 65 werd Seneca beschuldigd van betrokkenheid bij een plot dat tot de moord op Nero moest leiden. Nero gebood hem zichzelf te doden, zonder een vorm van proces. Tacitus heeft beschreven hoe Seneca, in aanwezigheid van vrienden en zijn vrouw Pompeia Paulina, geheel stoïcijns een einde aan zijn leven maakte.

De citaten

• Tegenslag is de beste gelegenheid om te tonen dan men karakter heeft.
• Wie zijn heden verprutst, is de slaaf van zijn toekomst.
• Wijsheid is een beetje minder treuren om het verleden, een beetje minder hopen op de toekomst, en een beetje meer het heden liefhebben.
• Vergissen is menselijk, in die vergissing volharden is idioot.
• Wie met zichzelf kan lachen is nooit belachelijk.
• Niet willen is de reden, niet kunnen het voorwendsel.
• Wie niet boos kan worden is een dwaas, wie het niet wil is wijs.
• Een weg wordt lang door voorschriften, kort en efficiënt is hij door voorbeelden.
• Onze verbeelding geeft ons meer zorgen dan de werkelijkheid.
• Wie een weldaad bewijst moet er over zwijgen; er van vertellen moet hij, die haar ontvangt.
• Niet nodig hebben staat gelijk aan bezitten.

Citaten van Epictetus

Over Epictetus

Epictetus, was een stoïcijns filosoof uit de 1e eeuw na Chr. en leefde van 50 tot ca. 130 na Chr. Samen met andere Romeinse filosofen als Seneca en Marcus Aurelius behoorde Epictetus tot de leidende figuren in de stoïsche filosofie in de eerste eeuwen na Christus.

De ethische opvattingen van Epictetus zijn opmerkelijk consistent en zijn onderwijsmethodes zeer effectief. Hij hield zich vooral bezig met integriteit, zelfdiscipline en persoonlijke vrijheid. Die laatste bepleitte hij door van zijn studenten te eisen dat zij twee centrale ideeën grondig onderzochten:

• de eigenschap die hij “wilsbesluit” (prohairesis) noemde
• en het juiste gebruik van indrukken.

Epictetus onderwees dat filosofie niet slechts een theoretische discipline is, maar een levenswijze. Hij geloofde dat alle externe gebeurtenissen door het lot worden bepaald en mensen daar dus geen invloed op hebben. Daarom zouden we alles wat gebeurt kalm en nuchter moeten accepteren. Maar eenieder is wel verantwoordelijk voor zijn eigen daden, die we door strenge zelfdiscipline zouden moeten onderzoeken en beheersen.

De citaten

• Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen maken over dingen waar je geen invloed op hebt.
• Geef me de moed te accepteren wat niet in mijn vermogen ligt, de kracht om alles te doen wat in mijn vermogen ligt en de wijsheid tussen die twee onderscheid te maken. (Dit wordt ook aan Franciscus van Assisi toegeschreven)
• Mensen raken niet van streek door de gebeurtenissen, maar door de manier waarop ze tegen die gebeurtenissen aankijken.
• Wat de mens in verwarring brengt zijn geen feiten, maar de dogmatische meningen over de feiten.
• Wil niet dat de dingen zich voordoen zoals je wil, maar beperk je ertoe de dingen te willen zoals ze zich voordoen. Dat is het geheim van het geluk.
• Het is het werk van een onopgevoed mens anderen de schuld te geven wanneer hij zelf de oorzaak van het onheil is; zichzelf verwijten maken is het werk van iemand wiens opvoeding een aanvang genomen heeft; wie noch zichzelf, noch een ander iets verwijt, diens opvoeding is voltooid.
• Wanneer u een rol op u neemt die boven uw macht ligt, dan zult u deze niet alleen slecht spelen, maar gaat u bovendien voorbij aan de rol die u wel had kunnen vervullen.
• Laat er vooral stilte zijn of zeg alleen het noodzakelijke en met weinig woorden.
• Verschans u in tevredenheid want dat is een onneembare vesting.

Citaten van Marcus Aurelius

Over Marcus Aurelius

Marcus Aurelius is geboren op 20 april 121. Hij trouwde in 145 met de dochter van de latere keizer Pius. Zestien jaar later, in 161, werd hij zelf keizer. Zijn regeertijd wordt gekenmerkt door twee thema’s. Ten eerste de toenemende dreiging van “barbaarse” volkeren in het noorden, en een grote betrokkenheid met zijn onderdanen, met name de armen. Zijn legioenen slaagden erin om de aanvallen van de Parthesiers (166) en de Germanen (167) af te slaan. Tussen deze oorlogen in voerde hij hervormingen door. In 176 ging hij opnieuw naar de noordelijke grens van het Keizerrijk met de bedoeling deze te verleggen naar de Vistula rivier.

Hij overleed in 180 als gevolg van de pest in het huidige Wenen, nog voordat hij aan zijn invasie kon beginnen. Hij toonde in zijn regeertijd een grote betrokkenheid met de armen in het Rijk en richtte scholen, weeshuizen en ziekenhuizen op. Daarentegen was hij meedogenloos bij de vervolging van de Christenen, die hij als een grote bedreiging van het Rijk zag, vooral doordat ze weigerden de staatsgodsdienst aan te nemen.

De citaten

• Het leven van een mens is wat zijn gedachten ervan maken.
• Zoals een molensteen alle soorten graan kan vermalen, zo moet een sterke ziel in staat zijn alle gebeurtenissen te accepteren.
• De aanleiding van woede is vaak veel minder erg dan haar gevolgen.
• Je hebt macht over je geest, niet over de gebeurtenissen buiten jou. Besef dit en je zult kracht vinden.
• Wanneer je wakker wordt, denk aan wat een kostbaar voorrecht het is om te leven; om te ademen, om na te denken, om te genieten, om lief te hebben.
• Verlies is niets dan verandering.
• Beperk jezelf tot het heden.
• Bedenk dat het niet de omstandigheden zijn die uw geest in beslag nemen. Het is alleen onze denkwijze erover die verwarring brengt.

Het bericht Stoïcijnse Citaten verscheen eerst op HEESEN Online.

Nu klopt het wel dat het in het stoïcisme gaat over hoe we met onze emoties om moeten gaan. Maar in tegenstelling tot de hedendaagse invulling streven stoïcijnen helemaal niet naar onverstoorbaar zijn. In het stoïcisme gaat het niet om het onderdrukken van je emoties en al helemaal niet over je niet laten kennen.

Het gaat – zoals de filosoof Pigliucci dat zo mooi verwoord – om het bijsturen van je emoties. En dan met name negatieve (in de ogen van de stoïcijnen: verkeerde) emoties. Denk aan emoties als woede en verdriet. Met een ongelukkig leven als resultaat.
Je kunt bijsturen naar de juiste emoties als je begint in te zien waar je wel of geen invloed op hebt. Verdrietig zijn over zaken waar je geen invloed op hebt, is onzinnig. Ook is het onzin om hier veel energie aan te besteden. Waarom zou je je inspannen voor iets waarop je toch geen invloed hebt? Je kunt je beter richten op datgene waar je wel invloed op hebt.

Dit bijsturen van (verkeerde) emoties is niet negatief, eerder het omgekeerde. Je bent op zoek naar de juiste, positieve emoties.

Het stoïcisme gaat dus niet over het onderdrukken of verschuilen van emoties. Emoties zijn menselijk en het uiten daarvan ook. Wat het stoïcisme wel leert is dat we de baas moeten zijn van onze emoties.

Stoïcijnse lessen

De oorspronkelijke “oude” stoïcijn, Zeno van Citium, was niet zo zeer bezig met het in praktijk brengen van zijn leer, het Stoïcisme of de Stoa. De praktijk kwam veel meer aan de orde bij de “nieuwe” stoïcijnen. De drie belangrijkste zijn Seneca, Epictetus en Marcus Aurelius.
De ‘leer’ van deze drie stoïcijnen is in grote lijnen gelijk, maar verschilt onderling wel in details. Het bijzondere aan deze drie is dat ze perfect weergeven dat er niet één type filosoof binnen het stoïcisme is, maar dat ze zich bevinden in alle lagen van de bevolking. Van slaven (Epictetus), staatsmannen (Seneca) tot de machtigste man uit de Romeinse tijd (Marcus Aurelius).
Het maakt dus niet uit wie of wat je bent, het stoïcisme is toepasbaar voor iedereen.

Les 1

De belangrijkste les van het Stoïcisme is dat er geen ‘goed’ of ‘fout’ is, omdat alles slechts waarneming is. Het label goed of fout dat aan die waarneming wordt gehangen, komt door de interpretatie van de waarnemer. Wat de een ‘goed’ vindt, kan de ander wel ‘fout’ vinden, want interpretatie heeft te maken met levensvisie, achtergrond, ideeën, positie of houding van de waarnemer.
Dus: niets is uit zichzelf goed of fout, maar het zijn onze gedachtes en interpretaties die het zo maken.

Les 2

De stoïcijn zal er altijd voor kiezen om alles als een mogelijkheid of een kans te zien. Ook, of juist, tegenslagen. Bij een tegenslag spelen er twee zaken:

• laat je humeur niet bederven, maar zie de tegenslag als iets goeds, een uitdaging of een kans;
• vind een ‘workaround’ voor de tegenslag.

Word je ontslagen? Dat is een kans om iets anders toe zoeken.
Is je huwelijk ten einde? Dat is een kans om je leven een tweede start te geven.
Word je ziek? Dat is – in het uiterste geval – een kans om je filosofie en gemoedstoestand te testen en te verbeteren.

Epictetus zei het zo: “Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen te maken over dingen waar je geen invloed op hebt.”

En in wezen is de uitspraak/gebed van Franciscus van Assisi (1181-1226) daarmee vergelijkbaar:

“Geef me de moed om te veranderen wat ik kan veranderen.
Geef me de wijsheid om te accepteren wat ik niet kan veranderen. 
Geef me het inzicht om het verschil tussen beiden te zien.”

Het bericht Stoïcijnse praktijk verscheen eerst op HEESEN Online.

• Hoe moeten we ons gedragen in moeilijke omstandigheden?
• Wat is belangrijk in het leven, en wat niet?
• Wat zorgt voor geluk, en hoe kunnen we ons gelukkig voelen?

Eén van de meest invloedrijke praktische filosofieën is het stoïcisme. Origineel opgericht door Zeno van Citium rond 300 v.Chr., groeide het stoïcisme uit tot een van de belangrijkste filosofische stromingen in het Romeinse rijk.

De stoïcijnen waren een diverse groep: van keizer Marcus Aurelius, de machtigste man op aarde, tot Epictetus, geboren als een slaaf. De andere bekende stoïcijn is Seneca, een rijk en succesvol staatsman die later in zijn leven leraar van keizer Nero werd.

Om meteen maar de grootste misvatting van het stoïcisme weg te nemen: het heeft weinig te maken met stoïcijns zijn. Het stoïcisme gaat niet over het onderdrukken of verschuilen van emoties. Emoties zijn menselijk en het uiten daarvan ook. Wat het stoïcisme wel leert is dat we de baas moeten zijn van onze emoties.

Maar wat kenmerkt het stoïcisme nou? Allereerst, en dit kan niet vaak genoeg gezegd worden, gaat het stoïcisme over de praktijk. Het is geen filosofie voor de professoren; het gaat om de mens in zijn omgeving.

Eigenlijk heeft het stoïcisme maar enkele vaste onderwerpen die steeds weer naar voren komen.

• Dat de wereld niet te voorspellen is
• Dat veranderingen altijd dichtbij zijn
• Dat het leven kort is
• Dat we weinig invloed hebben op de toekomst
• Hoe we, in deze omstandigheden, ons het beste kunnen gedragen
• Hoe we in controle en vastberaden kunnen zijn.

Maar wat bovenal naar voren komt, is dat onze ontevredenheid en ongelukkigheid veelal ontstaat omdat we ons op de verkeerde dingen richten. Dat wil zeggen, we richten ons voornamelijk op ‘externe zaken’ waar we geen invloed op hebben, en niet genoeg op onze ‘interne zaken’ waar we wel invloed op hebben.
Denk hierbij aan dingen zoals onze houding, emoties, en meningen, maar ook het ontwikkelen van de juiste karaktereigenschappen (of deugden).

Wie waren de Stoïcijnen?

Het stoïcisme bestaat grofweg uit twee periodes: de oude Stoa en de jonge Stoa. De oude Stoa is het stoïcisme van het oude Griekenland met filosofen zoals Zeno van Citium, Cleanthes, en Chrysippos. Deze groep kun je zien als de oprichters van het Stoïcisme die wat dogmatischer en minder ‘praktisch’ waren dan de stoïcijnen die nu vooral nog bekend zijn.

De jonge Stoa is over het algemeen wat meer bekend, met name de drie belangrijkste individuen uit deze periode: Seneca, Epictetus, en Marcus Aurelius. De ‘leer’ van deze drie stoïcijnen is in grote lijnen gelijk, maar verschilt onderling wel in de details.
Het bijzondere aan deze drie individuen is dat ze perfect weergeven dat er niet één type filosoof binnen het stoïcisme is, maar dat ze zich bevonden in verschillende lagen van de bevolking. Van slaven, staatsmannen tot de machtigste man uit de oudheid. Het maakt dus niet uit welke positie je hebt in het leven – hoe belangrijk of onbelangrijk je misschien dan ook bent – het stoïcisme is toepasbaar voor iedereen.

Seneca was één van de rijkste personen uit zijn tijd, een bekend redenaar, en leraar en adviseur van keizer Nero. Hij liet zien dat het mogelijk is om midden in het leven te staan, succesvol te zijn, en toch een stoïcijnse insteek te hebben en een goed mens (proberen) te zijn.

Epictetus werd geboren als slaaf en diende zijn meester voor vele jaren. Hij probeerde zijn rol op een zo’n goed mogelijke manier uit te voeren en, als teken van dank, werd hij later vrij gezet. Hierna richtte zijn eigen filosofische school op.

Marcus Aurelius, vaak bestempeld als de keizer-filosoof, was keizer van het Romeinse Rijk en de laatste van de ‘vijf goede keizers’.
De machtigste man op aarde combineert zijn functie met het uitoefenen van een filosofie?
Een praktische filosofie over hoe je jezelf het beste kunt gedragen, wat je aandacht verdient en wat niet. Is dat mogelijk? Marcus Aurelius laat overduidelijk zien dat het antwoord ‘ja’ is.

Ook in de periode na de Griekse en Romeinse tijd werden mensen beïnvloed door de stoïcijnse gedachtegang. Frederik de Grote, Montaigne, George Washington, Erasmus, Adam Smith, en John Stuart Mill werden alle geïnspireerd door het stoïcisme.

Door de eeuwen heen is het stoïcisme dan ook een toevluchtsoort geweest voor leiders, andersdenkenden, en – in het algemeen – mensen die zich in moeilijke situaties bevonden. Hierin blinkt deze praktische filosofie uit.
Je kunt het stoïcisme dan ook zien als een onderdeel in de menselijke gereedschaps-kist. Het biedt houvast, hulp, en (waar nodig) helpt het ons het leven te verdagen. Het is dan ook geen wonder dat de stoïcijnse filosofie over de jaren heen op steeds weer oplevingen heeft gehad.

Wat zijn de belangrijkste lessen van het stoïcisme?

Misschien wel dé belangrijkste les van het stoïcisme is dat er niet zoiets bestaat als ‘goed’ of ‘slecht’. Alles in het leven is slechts een waarneming. Deze waarnemingen worden gevormd door een individu, en zullen dus ook verschillen per persoon. Iemand met een andere levensvisie, achtergrond, ideeën, of houding zal dan ook een andere interpretatie van dezelfde waarneming hebben.

De realisatie dat een waarneming gevormd wordt binnenin jezelf kan een enorme opluchting zijn. Als jij namelijk iets waarneemt en concludeert dat het slecht is, kun je met hetzelfde gemak ook bepalen dat het goed is.

Stel je voor dat je op je werk ontslagen wordt. Is dit slecht of goed?
De stoïcijn zal zeggen: ‘geen van beiden’. Wat er gebeurt is neutraal, maar jouw gedachten en houding tegenover deze neutrale gebeurtenis maakt het goed of slecht. Als je ontslagen wordt kun je ervoor kiezen om dit als slecht te bestempelen.
Je kunt er ook voor kiezen om dit als iets goeds te zien. Misschien biedt dit je nu de kans om toch voor jezelf te beginnen, of eindelijk die carrièreswitch te maken.
Dus: niets is uit zichzelf goed of slecht, maar het zijn onze gedachtes en interpretaties die het zo maken.

De stoïcijn zal er dan ook voor kiezen om alles als een mogelijkheid of een kans te zien. Word je ontslagen? Dat is een kans om iets anders toe zoeken.
Is je huwelijk ten einde? Dat is een kans om je leven een tweede start te geven.
Word je ziek? Dat is – in het uiterste geval – een kans om je filosofie en gemoeds-toestand te testen en te verbeteren.

Kortom, het zijn de interpretaties van waarnemingen en gedachtes hierover dat iets goed of slecht maakt. Dus waarom zou je er niet voor kiezen om dingen van een positieve kant te bekijken? Of het als een kans te zien?

Wel of geen controle of invloed

Als waarnemingen en interpretaties de ene kant zijn, dan vormen acties en daden de andere. Een ander belangrijk onderdeel van het stoïcisme is dan ook het onderscheid maken tussen zaken waar je geen controle op hebt, en zaken waar je wel controle op hebt. Dit lijkt simpel, en dat is het eigenlijk ook, maar in de praktijk is het niet altijd even gemakkelijk.

Neem bijvoorbeeld het opkomen van de zon. Hebben we hier invloed op? Kunnen we op een of andere manier de zon eerder laten opkomen, of ervoor zorgen dat de zon niet op komt?
Nee. Over het opkomen van de zon hebben wij geen invloed. Dus waarom zouden we er ons druk om maken?

Een praktisch voorbeeld: ervaar je frustraties in het verkeer? Mensen die je afsnijden, fietsers die niet stoppen voor zebrapaden, voetgangers met een zelfmoordneiging? Kun je deze mensen – voordat ze iets doen – stoppen of tegenhouden?
Realistisch gezien niet. Dus als je een van deze bovenstaande dingen tegenkomt in het verkeer waarom zou je je er druk om maken? Je hebt er namelijk toch geen invloed op.

Idealiter zou het onderscheiden van de zaken waar je wel controle op hebt en waar je geen controle op hebt, ervoor zorgen dat je je focust op de dingen waar je wel invloed op hebt. Dit voorkomt frustratie, en het zorgt ervoor dat je acties en je doelen geïnternaliseerd worden. Dat wil zeggen dat het behalen van deze doelen dan niet aan anderen ligt, maar enkel aan jezelf.

Volgens de stoïcijnen zijn de zaken waar we wel invloed op hebben dingen zoals onze houding, onze reacties, onze gedachten en onze standpunten. Waar we géén invloed op hebben zijn anderen, ons lichaam, onze gezondheid, en alle materiële dingen.

(Sommige stoïcijnen onderscheiden de gebieden van invloed niet in twee, maar in drie:

1) Zaken waar je wel invloed op hebt,
2) Zaken waar je beperkt invloed op hebt – zoals het spelen van een sport, je kunt immers zelf bepalen hoe goed je je best gaat doen.
3) Zaken waar je totaal geen invloed op hebt.)

De stoïcijnen bedoelden hiermee overigens niet dat we passief moeten zijn. Het accepteren van omstandigheden waar je geen invloed op hebt is één ding.
Passief en mak hierop reageren is iets anders. Als er dingen zijn waar we geen invloed op hebben dan moeten we dat we accepteren. Maar dit betekent niet dat we onze plannen niet kunnen aanpassen, dat we niet kunnen veranderen of improviseren.
Als je een wandeling wil gaan maken maar het regent, dan kun je passief op de bank gaan zitten. Je kunt natuurlijk ook een paraplu en regenkleding pakken en alsnog gaan. Of je verandert je plannen, en gaat iets anders (maar dan binnen) doen. Acceptatie van omstandigheden waar je geen invloed op hebt staat niet gelijk aan passief zijn.

Het opdelen van deze gebieden van invloed is trouwens niet iets puur stoïcijns. Viktor Frankl, overlever van de Holocaust, schreef iets gelijkwaardigs.
Tijdens zijn gevangenschap in een concentratiekamp kwam hij tot de ontdekking dat er één ding is wat nooit van een mens afgepakt kan worden. Dat is de beslissing hoe je op je omstandigheden reageert.
Nu is ons dagelijks leven – gelukkig – geen concentratiekamp, maar toch komen we dingen tegen komen waar we boos of gefrustreerd van worden. Bedenk dan ook dat hoewel alles tegen kan zitten, niemand kan bepalen hoe jij op zaken reageert. Dat kan je namelijk alleen zelf. De keuze is dus aan jou: word je boos en gefrustreerd door wat er gebeurt, of sta je vanaf nu met een meer positieve en stoïcijnse blik in het leven?

Kortom, richt je op de zaken waar je wel direct invloed op hebt en stel je onverschillig op voor de rest.

Het bericht De Nieuwe Stoa verscheen eerst op HEESEN Online.

Zeno

Over de Griekse filosoof Zeno heb ik nog niet veel verteld. Bij deze dan aan de hand van Wikipedia:

Zeno van Citium (Cyprus, ca. 335 v.Chr.- Athene ca. 262 v.Chr.), was de stichter van het stoïcisme, de overheersende filosofische school van het late hellenisme en het Romeinse Rijk.

Citium op Cyprus telde een groot aantal inwoners van Fenicische afkomst, mogelijk was Zeno daar ook een van. Hij studeerde in Athene als leerling van de Cynicus Crates en de platonisten Xenocrates en Polemon. Hij werd ook geïnspireerd door Socrates, omdat deze ook aandacht had voor het concrete. Er is niet zo veel bekend over zijn leven, behalve dat hij met de Cynici een voorkeur voor schokkend gedrag deelde en geen gemakkelijk leermeester was. Zeno hield niet van grote groepen mensen, en gaf de voorkeur aan eenvoud boven rijkdom. Hij stichtte een school, maar kon zijn schulden niet betalen en werd door de Atheners als slaaf verkocht. Een vriend kocht hem weer vrij.

Zeno wilde een filosofie ontwikkelen, het Stoïcisme, voor de concrete, materiële en lichamelijke mens. Alles gebeurt volgens strikte natuurwetten, toeval bestaat niet. Het Stoïcisme legde de nadruk op het in alle rust aanvaarden van wat het universum -dat een goddelijk wezen met een eigen wil en ziel is- in petto had.

Het woord stoa, waarvan stoicijns is afgeleid, betekent zuilengang en staat voor de stoa poikilè (beschilderde zuilengang); een zuilengang aan de noordkant van de Agora van Athene, alwaar Zeno zijn onderwijs gaf.

De stoïsche filosofie presenteert zichzelf als de aangewezen weg om de mens gelukkig te maken.
Alles wat gebeurt in de wereld is volgens de Stoa van tevoren onverbiddelijk bepaald, maar de vrijheid en autonomie van de mens zit hem erin dat hij vrij is in zijn oordeel hierop. Dit oordeel is bepalend voor het menselijk geluk. Inzicht in de noodzakelijkheid van alles, en dat dit zo goed is, aan de ene kant, en aan de andere kant het inzicht dat hetgeen men als persoonlijke rampen ziet, ons niet echt kan raken, als we maar goed onderscheiden wat er echt aan de hand is.

Er zit evenwel ook een moreel aspect aan vast. Een stoïcijn wordt geacht ook zijn sociale plichten te vervullen. Dit wordt gezien als een natuurlijk bestanddeel van het leven in de menselijke gemeenschap. Want ook het leven in overeenstemming met de natuur wordt als doel geformuleerd door de Stoa.

Citaten van Zeno

De natuur heeft ons twee oren gegeven en slechts één tong opdat we meer zouden luisteren dan praten.

Door te zwijgen verneem ik de gebreken van anderen en verberg ik de mijne.

Wanneer men niet durft zeggen wat men meent, eindigt men met niet meer te menen wat men zegt.

Het bewogene beweegt niet op de plaats waar het is, noch op de plaats waar het niet is. De vliegende pijl rust.

Citaten van Epictetus

Ten eerste een aantal treffende en aan hem toegewezen quotes/citaten:

Geef me de moed te accepteren wat niet in mijn vermogen ligt, de kracht om alles te doen wat wel in mijn vermogen ligt en de wijsheid tussen die twee onderscheid te maken.

Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen maken over dingen waar je geen invloed op hebt.

Mensen raken niet van streek door de gebeurtenissen, maar door de manier waarop ze tegen die gebeurtenissen aankijken.

Wil niet dat de dingen zich voordoen zoals je wilt, maar beperk je ertoe de dingen te willen zoals ze zich voordoen. Dat is het geheim van het geluk.

Het is het werk van een onopgevoed mens anderen de schuld te geven wanneer hij zelf de oorzaak van het onheil is; zichzelf verwijten maken is het werk van iemand wiens opvoeding een aanvang genomen heeft; wie noch zichzelf, noch een ander iets verwijt, diens opvoeding is voltooid.

Laat er vooral stilte zijn of zeg alleen het noodzakelijke en met weinig woorden.

Verschans u in tevredenheid want dat is een onneembare vesting.

Wat wil het zeggen, wanneer wij iets van ons noemen? Evenveel, als wanneer wij een bed in een herberg van ons noemen.

Het bericht Zeno en Epictetus verscheen eerst op HEESEN Online.

Voor degenen onder ons die leven in de echte wereld, is er één tak van de filosofie die speciaal voor hen is gecreëerd: het stoïcisme. Het is een filosofie die is ontworpen om ons veerkrachtiger, gelukkiger, deugdzamer en wijzer te maken – en als gevolg daarvan betere mensen, betere ouders en betere professionals te zijn.

Voor de gemiddelde persoon is deze levendige, actiegerichte en paradigma-veranderende manier van leven een synoniem geworden voor ‘emotieloosheid’. Gegeven dat feit alleen al, klinkt ‘stoïcijnse filosofie’ op het eerste gezicht als het laatste waar iemand iets over zou willen horen, laat staan dat hij er dringend behoefte aan zou hebben in het dagelijks leven.

Het is moeilijk om een woord te vinden dat een groter onrecht is aangedaan dan ‘Stoïcijns’.
In zijn rechtmatige betekenis is het stoïcisme een hulpmiddel bij het nastreven van zelfbeheersing, doorzettingsvermogen en wijsheid: iets dat je gebruikt om een geweldig leven te leiden, in plaats van een esoterisch veld van academisch onderzoek. Zeker, veel grote geesten uit de geschiedenis begrepen het stoïcisme niet alleen voor wat het werkelijk is, ze zochten het ook op: George Washington, Walt Whitman, Frederik de Grote, Eugène Delacroix, Adam Smith, Immanuel Kant, Thomas Jefferson, Matthew Arnold, Ambrose Bierce, Theodore Roosevelt, William Alexander Percy, Ralph Waldo Emerson. Ze lazen, bestudeerden, citeerden of bewonderden allemaal de stoïcijnen.

Stoïcisme

Het stoïcisme is een school in de hellenistische filosofie, opgericht door Zeno van Citium in Athene.
Het is een filosofie van persoonlijke ethiek, geïnspireerd door haar logicasysteem en haar visie op de natuurlijke wereld. Volgens de leringen ervan wordt de weg naar eudaimonia (geluk of gelukzaligheid) gevonden in het accepteren van het moment zoals het zich aandient, en zich niet te laten beheersen door het verlangen naar plezier of door de angst voor pijn.

Oorsprong

De naam “Stoïcisme” is afgeleid van de Stoa Poikile of “geschilderde veranda“, een colonnade versierd met mythische en historische gevechtsscènes, aan de noordkant van de Agora in Athene. De geschilderde veranda, gebouwd in de 5e eeuw voor Christus – de ruïnes ervan zijn nog steeds zichtbaar – is de plek waar Zeno en zijn discipelen bijeenkwamen voor discussie. Hoewel zijn volgelingen oorspronkelijk Zenoniërs werden genoemd, is het de ultieme eer voor Zeno’s nederigheid dat de filosofische school die hij stichtte, in tegenstelling tot bijna elke school en religie ervoor of daarna, uiteindelijk niet zijn naam droeg.

Zeno’s kennismaking met filosofie

Volgens een oude bron was Zeno op zakenreis voor zijn vader, een koopman, toen de boot waarop hij zat schipbreuk leed. Volgens het verhaal was Zeno aangespoeld aan de kust bij Athene en toen hij de stad binnenkwam, stopte hij om rond te snuffelen bij een boekenstalletje. Daar begon hij Xenophons Memorabilia van Socrates te lezen en was zo onder de indruk van de figuur van Socrates dat hij de boekhandelaar vroeg of er nog mannen zoals hij in Athene te vinden waren. Op dat moment liep de cynische filosoof Crates voorbij en de boekhandelaar zei ‘volg die man’.
Zo maakte Zeno kennis met de filosofie.

Zeno besloot zelf geen cynicus te worden en keek naar andere filosofen in Athene. Hij studeerde vervolgens bij Stilpo van Megara, misschien wel tien jaar. Stilpo was, net als Zeno, geneigd tot een cynische ethiek, maar als lid van de Megarische school, had die ook een sterke interesse in logica, iets dat later een belangrijk onderdeel van de stoïcijnse filosofie zou worden.

De oude biografie van Stilpo vermeldt talloze ruzies met Zeno’s vorige leraar Crates. Eén passage beschrijft dat Crates met geweld probeert Zeno van Stilpo te verwijderen in een poging hem terug te geven aan de Cynici. Er wordt ons ook verteld dat Zeno tijd doorbracht in de Academie, luisterend naar de lezingen van zowel Xenocrates als Polemo. Er is gesuggereerd dat Zeno’s eigen pantheïstische opvatting van de natuur werd beïnvloed door Polemo en in het bijzonder door zijn interpretatie van Plato’s
Timeus. Het was uit deze mix van invloeden – cynische ethiek, Megariaanse logica en platonische natuurkunde – dat Zeno langzaam zijn eigen kenmerkende filosofische standpunt smeedde.

Leer

De Stoïcijnen staan vooral bekend om hun leer dat ‘deugd het enige goede is’ voor mensen, en dat externe zaken – zoals gezondheid, rijkdom en plezier – op zichzelf niet goed of slecht zijn (adiaphora), maar waarde hebben als ‘materiële zaken’ waarmee de deugd kan handelen.
Naast de aristotelische ethiek vormt de stoïcijnse traditie een van de belangrijkste fundamentele benaderingen van de deugdethiek. De stoïcijnen waren ook van mening dat bepaalde destructieve emoties het gevolg waren van beoordelingsfouten, en zij waren van mening dat mensen moesten streven naar het handhaven van een wil (prohairesis genoemd) die ‘in overeenstemming is met de natuur‘.
Daarom dachten de stoïcijnen dat de beste indicatie van de filosofie van een individu niet was wat iemand zei, maar hoe iemand zich gedroeg. Om een goed leven te kunnen leiden, moest je de regels van de natuurlijke orde begrijpen, omdat ze dachten dat alles in de natuur geworteld was.

Het stoïcisme onderwijst de ontwikkeling van zelfbeheersing en standvastigheid als middel om destructieve emoties te overwinnen; de filosofie stelt dat door een heldere en onbevooroordeelde denker te worden, iemand de universele reden (logos) kan begrijpen.
Het belangrijkste aspect van het stoïcisme betreft het verbeteren van het ethische en morele welzijn van het individu: “Deugd bestaat uit een wil die in overeenstemming is met de natuur“. Dit principe is ook van toepassing op het gebied van interpersoonlijke relaties; “vrij te zijn van woede, afgunst en jaloezie” en zelfs slaven te accepteren als “gelijken, omdat alle mensen gelijkelijk producten van de natuur zijn“.

Veel stoïcijnen – zoals Seneca en Epictetus – benadrukten dat, omdat ‘deugd voldoende is voor geluk‘, een wijze (iemand is die wijsheid heeft verworven en een ‘goed mens‘ is) emotioneel veerkrachtig zou zijn in geval van tegenslag. Dit geloof is vergelijkbaar met de betekenis van de uitdrukking “stoïcijnse kalmte“.

Seneca’s stoïcijnse troost

Seneca werd in 41 na Christus beschuldigd van overspel met Julia Livilla, de zus van keizer Caligula. Hij werd kort daarna verbannen naar Corsica, waar hij drie brieven met “troost” schreef.

De Consolatione ad Marciam is een werk van Seneca, geschreven rond 40 na Christus. Seneca was hoogstwaarschijnlijk gemotiveerd om deze troostbrief aan Marcia te schrijven om haar gunst te winnen. Marcia was de dochter van een vooraanstaand historicus, Aulus Cremutius Cordus, en de enorme rijkdom en invloed van haar familie inspireerde Seneca hoogstwaarschijnlijk tot het schrijven van deze troostbrief. In het essay houdt hij vast aan filosofische abstracties met stoïcijnse voorschriften over leven en dood. Voor een brief die troost moet bieden, mist hij met name empathie voor Marcia’s individuele verdriet en verlies.
Marcia rouwde meer dan drie jaar actief om de dood van haar zoon Metilius. In De Consolatione ad Marciam probeert Seneca haar ervan te overtuigen dat het lot van haar zoon, hoe tragisch ook, geen verrassing had mogen zijn. Ze kende toch veel andere moeders die hun zoons hadden verloren; waarom zou ze verwachten dat haar eigen zoon haar zou overleven?
De erkenning, en zelfs de verwachting, van de slechtst mogelijke uitkomst is een grondbeginsel van Seneca’s stoïcijnse filosofie. Terwijl Seneca sympathiseerde met Marcia, herinnerde hij haar eraan dat ‘we geboren zijn in een wereld van dingen die allemaal voorbestemd zijn om te sterven’, en dat als ze kon accepteren dat niemand garanties heeft voor een rechtvaardig leven (dat wil zeggen, een leven waarin zonen altijd hun moeders overleven), dan kon ze eindelijk een einde maken aan haar rouw en de rest van haar leven in vrede leven.

In de De Consolatione ad Helviam Matrim (gedateerd ongeveer 42/43 n.Chr.) troost Seneca zijn moeder: hij voelt geen verdriet, daarom moet ze niet rouwen om zijn afwezigheid. Hij noemt zijn ballingschap louter een ‘verandering van plaats’ en verzekert haar dat zijn ballingschap hem geen gevoelens van schande heeft bezorgd. Seneca noemt het sterke karakter van zijn moeder een deugd die haar in staat zal stellen zijn afwezigheid te verdragen.
Seneca’s ogenschijnlijk positieve kijk op zijn eigen ballingschap volgt zijn stoïcijnse filosofische leerstelling dat men niet van streek moet raken door oncontroleerbare gebeurtenissen. Dit citaat uit De Consolatione ad Helviam toont Seneca’s beschrijving van zijn leven als draaglijk en zelfs geestelijk plezierig.

“Ik ben vrolijk en opgewekt, alsof ik onder de beste omstandigheden ben. En inderdaad, nu zijn zij de beste, aangezien mijn geest, verstoken van alle andere zorgen, ruimte heeft voor zijn eigen activiteiten, en zich ofwel verheugt in gemakkelijkere studies, ofwel opstaat, verlangend naar de waarheid, naar de overweging van zowel de eigen aard als die van het universum…“

Seneca schreef De Consolatione ad Polybium rond 43/44 na Christus. Deze Consolatio richt zich tot Polybius, de literaire secretaris van keizer Claudius, om hem te troosten over de dood van zijn broer. Het essay bevat de stoïcijnse filosofie van Seneca, met bijzondere aandacht voor de onontkoombare realiteit van de dood.
Hoewel het essay over een zeer persoonlijke kwestie gaat, lijkt het essay zelf niet bijzonder empathisch voor het unieke geval van Polybius, maar eerder een breder essay over verdriet en rouw. In feite komt de lezer nooit de naam van de overleden broer van Polybius te weten.
Seneca moedigt Polybius aan om zichzelf af te leiden van verdriet vanwege zijn drukke werkschema. Er vindt in de brief een toonwisseling van het troosten van Polybius naar het vleien van keizer Claudius plaats. Sommigen zeggen dat deze toonwisseling duidt op de betrokkenheid van een andere auteur.

Het wordt echter algemeen aanvaard dat deze toonverandering niets meer was dan de wanhopige poging van Seneca om aan ballingschap te ontsnappen en terug te keren uit Corsica.

Opkomst, ondergang en wederopstanding

Het stoïcisme bloeide in de hele Romeinse en Griekse wereld tot de 3e eeuw na Christus, en onder zijn aanhangers bevond zich keizer Marcus Aurelius. Het kende een achteruitgang nadat het christendom in de 4e eeuw na Christus de staatsreligie werd. Sindsdien heeft het een opleving gekend, met name in de Renaissance (neostoïcisme) en in de hedendaagse tijd (modern stoïcisme).

Het bericht Misinterpretatie van Stoicisme verscheen eerst op HEESEN Online.