Mensen wenden zich, tot voor kort, vaak tot de filosofie om antwoorden te zoeken op de uitdagingen waar men voor komt te staan. Maar dat is veranderd: vandaag de dag went men zich tot AI (Gemini, Claude, ChatGPT e.d.).
De filosofische stroming stoïcisme geeft een aantal richtlijnen voor een vredig leven. Ik kan me daar vaak goed in vinden.
Het Stoïcisme
Het stoïcisme, een oude filosofie die in Griekenland opkwam en later in Rome bloeide, heeft een heropleving in populariteit ervaren en biedt praktische richtlijnen om moeilijkheden met kracht en duidelijkheid het hoofd te bieden. In plaats van te proberen alles om ons heen onder controle te houden, leert het stoïcisme ons onze gedachten, acties en emotionele reacties te beheersen.
De oorsprong van het stoïcisme
Het stoïcisme begon in Athene rond het begin van de 3e eeuw voor Christus, in een tijd van filosofische experimenten. De filosofie is bedacht door Zeno van Citium, een koopman uit Cyprus die naar Athene kwam nadat hij zijn lading bij een schipbreuk had verloren.
Op zoek naar begeleiding en betekenis studeerde hij bij verschillende filosofen voordat hij eindelijk zijn eigen aanpak ontwikkelde. Zeno begon les te zeven in de Stoa Poikile, een openbare geschilderde veranda op de Atheense markt, en de naamgever van de term “Stoïcisme.”
In tegenstelling tot veel andere filosofische scholen die les gaven aan particuliere academies, was het stoïcisme toegankelijk voor iedereen die wilde luisteren.
Het stoïcisme evolueerde in de loop van de tijd door de bijdragen van verschillende invloedrijke denkers. Cleanthes, de opvolger van Zeno, benadrukte het verband tussen de menselijke geest en de rationele orde van het universum. Chrysippus, die Cleanthes volgde, veranderde het stoïcisme in een rigoureus systeem van logica, ethiek en natuurfilosofie. Later, tijdens de Romeinse tijd, kreeg de filosofie nieuw leven. Filosofen zoals Seneca, Epictetus, en Marcus Aurelius koppelden stoïcijnse ideeën aan de Romeinse cultuur en samenleving.
Wat is stoïcisme?
Centraal in het stoïcisme staat de overtuiging dat het universum geleid wordt door logo’s, een rationele structuur of orde. Omdat mensen de rede bezitten, zijn we in staat onze plaats binnen deze orde te begrijpen. Stoïcijnen leerden dat echt geluk niet voortkomt uit rijkdom of extern succes, maar uit het leven in harmonie met de natuur. Ze identificeerden vier primaire deugden:
- wijsheid,
- moed,
- rechtvaardigheid en
- matigheid.
Deze deugden dienen als leidraad voor het denken, handelen en reageren op uitdagingen.
Van even groot belang is het stoïcijnse onderscheid tussen wat we wel en niet kunnen controleren. Onze keuzes en de manier waarop we reageren op de omstandigheden van ons leven, liggen binnen onze controle.
Externe gebeurtenissen, zoals de keuzes van anderen en de omstandigheden van ons leven zelf, zijn dat niet. Door ons alleen te concentreren op wat we kunnen beïnvloeden, en de rest met geduld te accepteren, kunnen we een vredig leven leiden.
Het stoïcisme was nooit bedoeld als een abstracte theorie. Het was en blijft een filosofie van de dagelijkse praktijk. Ze is het meest effectief wanneer deze in alle facetten van iemands leven wordt geïmplementeerd. De oorsprong ervan laat zien dat het stoïcisme niet is gecreëerd voor ijdele reflectie, maar om goed te leven, zelfs in tijden van grote nood en/of rampspoed.
Uitstelgedrag en twijfel aan zichzelf
Uitstelgedrag wordt vaak verkeerd begrepen als eenvoudige luiheid, maar is vaker geworteld in twijfel aan jezelf. We stellen taken niet uit omdat het ons niets kan schelen, maar omdat we bang zijn dat we misschien niet slagen of niet over de capaciteiten beschikken om de taak uit te voeren.
Stoïcisme bestrijdt uitstelgedrag door te leren dat onze waarde niet voortkomt uit externe resultaten, maar uit de kwaliteit van onze inspanningen en onze toewijding. Wanneer we dit perspectief internaliseren, verliest de angst veel van zijn kracht.
Nogmaals, het stoïcisme vertelt ons dat we ons uitsluitend moeten concentreren op wat binnen onze controle ligt. Twijfel aan jezelf gedijt als onze aandacht verschuift naar wat er mis kan gaan. We moeten onze aandacht richten op het huidige moment en de taak die onmiddellijk voor ons ligt.
Epictetus adviseerde: “Eis niet dat de dingen gebeuren zoals je wilt, maar wens dat ze gebeuren zoals ze doen, en je zult tevreden zijn.” Het doel is niet om succes te garanderen, maar om de uitkomsten van elke situatie te accepteren, of deze nu positief of negatief zijn.
De Zekerheid van de Dood
Dood is een van de weinige ervaringen die ieder mens ondergaat. Ongeacht onze leeftijd, cultuur, rijkdom of prestaties, het leven zal uiteindelijk tot een einde komen. Voor velen kan deze waarheid angst of vermijding opwekken. Het stoïcisme leert echter dat de zekerheid van de dood niet iets is om bang voor te zijn, maar iets dat betekenis kan geven aan hoe we leven. Door de dood te erkennen als een natuurlijk en onvermijdelijk onderdeel van het bestaan, leren we het huidige moment te waarderen en ons te concentreren op wat dan het belangrijkst is.
Marcus Aurelius, in zijn Meditaties, herinnerde zichzelf er vaak aan dat het leven kort is en dat elke dag een geschenk is. Hij schreef dat we “moesten leven alsof we het leven op elk moment konden verlaten” niet uit angst, maar als herinnering om oprecht en doelbewust te leven. Als we ons herinneren dat onze tijd beperkt is, stoppen we met het verspillen van energie aan triviale zorgen, wrok of afleiding.
Het accepteren van de dood brengt vrede, terwijl het weerstaan ervan alleen maar tot angst leidt.
Dit perspectief neemt het verdriet van het verlies niet weg, maar helpt ons het met gratie te verdragen. Het stoïcisme erkent dat verdriet een natuurlijke reactie is als iemand van wie we houden sterft. Het doel is niet om emoties te onderdrukken, maar om te voorkomen dat je erdoor verteerd raakt. Door te onthouden dat de dood de natuurlijke conclusie van ons leven is, kunnen we degenen eren die zijn overleden en blijven leven op een manier die hun belang weerspiegelt.
Hoe om te gaan met ziekte?
Ziekte is een ander universeel aspect van de menselijke ervaring. Of het nu gaat om een tijdelijke verkoudheid of een langdurige aandoening, het stoïcisme biedt een perspectief dat ons helpt ziekte onder ogen te zien met acceptatie en veerkracht in plaats van angst of frustratie. De stoïcijnen begrepen dat het lichaam kwetsbaar is voor verandering. Ze leerden dat we weliswaar niet altijd onze lichamelijke gezondheid onder controle kunnen houden, maar wel de betekenis kunnen beheersen die we aan onze ervaring geven en de houding waarmee we reageren.
Epictetus, die zelf zijn hele leven aan een chronische ziekte leed en bovendien kreupel was, herinnerde zijn studenten eraan dat het lichaam van nature kan verzwakken, mislukken of veranderen zonder onze toestemming. Stoïcisme moedigt ons aan om onderscheid te maken tussen fysieke pijn en het leed dat we eraan toevoegen door middel van zorgen of wanhoop. Door de geest te trainen om te observeren in plaats van in paniek te geraken, verminderen we de onnodige emotionele strijd.
Toch betekent dit niet dat we ziekte moeten negeren of doen alsof we ons goed voelen. Stoïcijnen geloofden in de zorg voor het lichaam en het zoeken naar medische hulp wanneer dat nodig was, terwijl ze met geduld met ziekte werden geconfronteerd. Marcus Aurelius schreef dat ontberingen een kans zijn om deugd te oefenen: “De belemmering voor actie bevordert actie. Wat in de weg staat wordt de weg.” Ziekte kan doorzettingsvermogen, nederigheid en dankbaarheid leren voor de keren dat we ons sterk voelen.
Stoïcisme: de geleerde les
Samenvattend biedt het stoïcisme een krachtige en praktische benadering voor het omgaan met de uitdagingen van het dagelijks leven. Of we nu met ziekte worden geconfronteerd, de realiteit van de dood onder ogen moeten zien of worstelen met uitstelgedrag en twijfel aan onszelf, de stoïcijnse leer begeleidt ons om terug te keren naar wat we kunnen beheersen: onze gedachten, daden en reacties.
Door te accepteren wat we niet kunnen veranderen en onze energie te richten op wat we kunnen beïnvloeden, kunnen we anders hopeloze en beangstigende situaties omzetten in kansen om als mens sterker en wijzer te worden.
