<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>tijd Archieven - HEESEN Online</title>
	<atom:link href="https://heesen.online/tag/tijd/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://heesen.online/tag/tijd/</link>
	<description>Blogs van Jos Heesen</description>
	<lastBuildDate>Thu, 15 Oct 2026 08:02:09 +0000</lastBuildDate>
	<language>nl-NL</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>
	<item>
		<title>Het begrip &#8220;tijd&#8221; in de filosofie</title>
		<link>https://heesen.online/het-begrip-tijd-in-de-filosofie/</link>
					<comments>https://heesen.online/het-begrip-tijd-in-de-filosofie/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 15 Oct 2026 08:01:25 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Actueel]]></category>
		<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Kosmologie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=8682</guid>

					<description><![CDATA[<p>Tijd is iets waar we elke dag mee te maken hebben. Meestal karakteriseren we tijd als verdeeld tussen verleden, heden en toekomst. De voortgang van de tijd wordt belichaamd in onze ervaring. De toekomst wordt het heden en het heden wordt het verleden.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/het-begrip-tijd-in-de-filosofie/">Het begrip &#8220;tijd&#8221; in de filosofie</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Tijd is iets waar we elke dag mee te maken hebben. Meestal karakteriseren we tijd als verdeeld tussen verleden, heden en toekomst. De voortgang van de tijd wordt belichaamd in onze ervaring. De toekomst wordt het heden en het heden wordt het verleden. In feite is het onmogelijk om over beweging en dynamiek te praten zonder het concept van tijd en de voortgang ervan. <br>Hoewel onze perceptie van tijd vergelijkbaar is met onze perceptie van ruimte, is tijd filosofisch een veel lastiger onderwerp.</p>



<h2 class="wp-block-heading">De Aard van de Tijd</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Wat is tijd? Het blijft iets mysterieus. Aan de ene kant is de tijd alomtegenwoordig en in zekere zin almachtig (in tegenstelling tot het bekende <em>Arabische</em> gezegde: “<em>Alles ter wereld vreest de tijd, maar de tijd vreest de piramides</em>”).<br>Aan de andere kant, hoewel we allemaal intuïtief begrijpen wat het is, lijkt het bijna onmogelijk om een precieze definitie van het concept &#8220;tijd&#8221; te geven.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is verandering</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Eén manier om tijd te beschouwen is als “<em>verandering</em>.” Maar dan komen we direct bij de keerzijde van de medaille. Verandering is ondenkbaar zonder tijd, maar tijd is ook ondenkbaar zonder verandering. De denkbeeldige onderbreking/stilstaan van de tijd is meteen een volledige bevriezing van het leven en het universum.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Tijd is dus de gemeenschappelijke noemer van onze wereld, van onze werkelijkheid. We ervaren het op verschillende manieren: soms beschouwen we het verleden als iets verlorens en betreuren het; soms proberen we het heden verstandig te gebruiken, zodat onze toekomst beter zal zijn; en soms wachten we reikhalzend op wat er dan gaat gebeuren.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Eerste noties van tijd in de filosofie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Een van de eerste filosofen die begon na te denken over de aard van de tijd was <em>Plato</em>. De tijd typeert hij in zijn verhandeling <em>Timaeus</em> als een kenmerk van een onvolmaakte dynamische wereld, waar geen goed is, maar alleen het verlangen om dit te bezitten. De tijd onthult momenten van onvolledigheid en minderwaardigheid. <br>De eeuwigheid is daarentegen een kenmerk van de statische en volmaakte wereld van de goden.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is beweging</h3>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Aristoteles</em> ontwikkelde dit begrip van tijd verder en definieerde het als een “<em>bewegingsmaatstaf</em>”. Deze interpretatie werd vastgelegd in zijn natuurkunde en legde de basis voor het natuurwetenschappelijke begrip van tijd. Hij stelt de vraag naar het bewijs van het bestaan van tijd en reproduceert hier een dialectische benadering: het verleden bestaat niet meer, de toekomst bestaat nog niet, en het heden is het moment van de eenheid van zijn en niet-zijn.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Deze dialectische benadering bracht Aristoteles ertoe het verband tussen tijd en beweging te bestuderen. Hij toonde aan dat tijd, hoewel niet identiek aan beweging, toch onlosmakelijk verbonden is met beweging. Aristoteles definieert tijd als “<em>het aantal bewegingen in relatie tot het verleden en de toekomst</em>” en als een “<em>maatstaf voor beweging en rust</em>.”</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is perceptie</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Later, aan het begin van de middeleeuwen, ontwikkelde <em>Augustinus</em> het begrip subjectieve tijd. Hij beschreef tijd als een mentaal fenomeen van veranderende percepties. Augustinus onderscheidt drie delen van de tijd: heden, verleden en toekomst.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Newton en Einstein</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De afgelopen honderd jaar heeft er een echte revolutie plaatsgevonden in het wetenschappelijk begrip van tijd. Tot het begin van de 20e eeuw werden de natuurkunde en het alledaagse bewustzijn gedomineerd door <em>Isaac Newton</em>s postulaat van absolute wiskundige tijd.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is universeel</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Volgens hem stroomt de tijd met dezelfde snelheid door het hele universum en is hij op geen enkele manier afhankelijk van fysieke of andere processen die daarin plaatsvinden.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Als het bijvoorbeeld zes uur &#8217;s avonds is in het goede oude <em>Engeland</em> dan is het tijd om thee te drinken. Dit betekent dat het ergens in de <em>Andromeda-nevel</em>, duizenden lichtjaren verwijderd, het ook zes uur &#8217;s avonds is! Dit begrip van tijd past goed bij onze dagelijkse ervaring; het is intuïtief.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Daarom was de speciale relativiteitstheorie, ontwikkeld in 1905 door <em>Albert Einstein</em>, een ware schok voor de wetenschappelijke wereld. We zullen een paar belangrijke punten benadrukken.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Ten eerste bestaat tijd volgens deze theorie niet op zichzelf, maar vormt het één geheel met ruimte (vandaar de uitdrukkingen “<em>ruimte-tijd</em>” en “<em>ruimte-tijd continuüm</em>”).</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is relatief</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Ten tweede is tijd, net als andere fysieke grootheden, relatief, en dus hangt de snelheid af van het referentiepunt. Dat wil zeggen dat bij een object dat beweegt (bijvoorbeeld in een ruimteschip) de klok langzamer zal lopen dan bij een stilstaand object. Dergelijke zogenaamde relativistische effecten manifesteren zich echter alleen significant meetbaar bij snelheden die dicht bij de lichtsnelheid in een vacuüm liggen (ongeveer 300.000 kilometer per seconde). In Einsteins theorie is dat ook de maximaal haalbare snelheid.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Vandaar bijvoorbeeld de bekende tweelingparadox: wanneer een van de tweeling-broers op een schip de ruimte in gaat en daar een paar jaar doorbrengt, vliegend met bijna lichtsnelheid, zal hij na thuiskomst zien dat er op aarde hele decennia zijn verstreken!</p>



<p class="wp-block-paragraph">Maar Einsteins weerlegging van Newtons theorieën over tijd hield daar niet op. <br>De wet van Newton van de universele zwaartekracht gaat uit van een oneindige voortplantingssnelheid van de zwaartekracht. Op basis van Einsteins postulaat over de grens van de lichtsnelheid, is dit echter onmogelijk. Daarom moest Einstein zijn eigen zwaartekrachttheorie ontwikkelen, waardoor zijn speciale relativiteitstheorie uitgroeide tot de algemene relativiteitstheorie.</p>



<figure class="wp-block-image size-full is-resized"><img fetchpriority="high" decoding="async" width="500" height="500" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd.jpg" alt="" class="wp-image-2243" style="width:580px;height:auto" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd.jpg 500w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd-300x300.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd-150x150.jpg 150w" sizes="(max-width: 500px) 100vw, 500px" /></figure>



<h3 class="wp-block-heading">Geleefde tijd vs Kloktijd</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Wat de tijd betreft, zijn de conclusies van de algemene relativiteitstheorie misschien nog indrukwekkender dan die van de speciale theorie. Tijd, zo blijkt, is niet alleen onlosmakelijk verbonden met de ruimte, maar ook met de materie! <br>In het bijzonder kan de zwaartekracht van fysieke lichamen de tijd weer vertragen, en als de zwaartekracht sterk genoeg is, kan deze deze de tijd zelfs stoppen! Dit laatste fenomeen is kenmerkend voor zogenaamde “<em>zwarte gaten</em>”. Dat zijn kosmische objecten die de laatste fase vormen van de evolutie van massieve sterren. <br>Interessant is ook Einsteins debat met <em>Henri Bergson</em> over de aard van de tijd. Bergson dacht dat Einsteins opvatting van tijd onvolledig was en maakte een onderscheid tussen “<em>geleefde tijd</em>” (de subjectieve ervaring van duur) en “<em>kloktijd</em>” (die van Einstein)</p>



<h2 class="wp-block-heading">Immanuel Kants Theorie van de Tijd</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In de wereld van de filosofie had <em>Immanuel Kant</em> een behoorlijk groot probleem als het gaat om het begrip van tijd. Hij geloofde dat tijd niet iets was dat op zichzelf bestond, maar eerder een kenmerk van de geest. <br>Zie het zo dat je hersenen de wereld om je heen niet op een volkomen nauwkeurige manier weerspiegelt; maar in plaats daarvan organiseren ze alles in verschillende categorieën, zodat je kunt begrijpen wat je ziet. En een van die categorieën is tijd. Dus voor Kant is tijd niet iets concreets dat er gewoon is; in plaats daarvan zag hij het als een “<em>lege vorm</em>”, wat in eerste instantie misschien raar en niet intuïtief klinkt.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is subjectief</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Ergens in je hersenen is een “<em>tijdwaarnemings</em>”-mechanisme dat ons helpt dingen te zien gebeuren op een specifieke tijdlijn. Zonder dit mechanisme zouden we de gebeurtenissen misschien niet kunnen begrijpen, omdat dan alles in één keer zou gebeuren.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Maar misschien denk je: “<em>Oké, dus Kant dacht dat we tijd creëren met onze geest, wat maakt dat uit?</em>” Welnu, er is nog iets dat hij geloofde: als we aan tijd (en ook aan ruimte) denken, observeren we niet alleen passief de wereld om ons heen, we zijn er ook actief mee bezig via onze gedachten en ervaringen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Anders gezegd: stel je voor dat je bij een concert bent. De muziek speelt op het podium en je ervaart dat elk nummer de een na de ander gebeurt. Maar stel dat je beste vriend ook bij het concert was, maar in een ander gedeelte zat dan jij. In dat geval zouden hij een totaal andere ervaring hebben, omdat hij dankzij zijn unieke perspectief alles anders zou horen en zien. Dit is een beetje hoe Kant tijd ziet, iedereen ervaart dingen iets anders op basis van hoe zijn geest informatie verwerkt.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Dus hoewel Newton de tijd misschien meer als een objectieve universele natuurwet had benaderd, zag Kant het meer als iets dat voortdurend werd gevormd door onze eigen gedachten en daden.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Verleden, heden, toekomst</h2>



<h3 class="wp-block-heading">Verleden</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Laten we beginnen met het verleden. Voor sommige filosofen (zoals <em>Hegel</em>) is het verleden iets dat al is gebeurd en niet kan worden veranderd. Het is als een boek dat al geschreven is. Je kunt niet teruggaan en wissen of herschrijven wat erin is gebeurd.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Anderen (zoals <em>Nietzsche</em>) zagen de zaken een beetje anders: ze geloofden dat het verleden niet in steen gebeiteld is; in plaats daarvan verandert de manier waarop we het ons herinneren afhankelijk is van onze huidige situatie en perspectief.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Heden</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Voor het heden wordt het lastig: sommige moderne filosofen denken dat tijd helemaal niet bestaat! In plaats daarvan geloven ze dat alles in één keer gebeurt (een beetje zoals frame voor frame naar een film kijken), maar onze hersenen verwerken alles alsof het een continue proces is.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Weer anderen zien het heden als een belangrijk moment voor het nemen van beslissingen die onze toekomst vorm zullen geven.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Toekomst</h3>



<p class="wp-block-paragraph">De toekomst is als kijken in een kristallen bol; Ook al weet niemand wat er daarna zal gebeuren, elke actie die zowel in het echte leven als in fictie wordt ondernomen, maakt de weg vrij voor een onbekende toekomst.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Sommige filosofen (zoals <em>Heidegger</em>) dachten dat de toekomst iets was dat we een beetje konden bereiken “<em>door keuzes te maken in het heden</em>&#8220;, zoals vandaag naar iets grijpen dat ons morgen zal helpen. Anderen hebben een meer fatalistische visie, waarin de toekomst vooraf al bepaald is, en we allemaal gewoon onderweg zijn.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Dus, wat is tijd in de filosofie?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Als het om filosofie gaat, is de tijd vanuit alle invalshoeken verkend: verleden, heden, toekomst en alles daartussenin! Maar via al deze verschillende denkrichtingen zijn er een paar belangrijke dingen die we zeker kunnen zeggen over wat tijd eigenlijk is (en niet is).</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is hulpmiddel</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Ten eerste zijn de meeste filosofen het erover eens dat tijd niet een soort universele kracht is. Het is niet zoals zwaartekracht of elektriciteit, want je kunt het niet op dezelfde manier meten als afstand of snelheid. <br>Tijd bestaat niet onafhankelijk; in plaats daarvan lijkt het meer op een hulpmiddel dat we gebruiken om de wereld om ons heen te begrijpen.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is illusie</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Sommige filosofen denken dat tijd een illusie kan zijn, een beetje zoals hoe een luchtspiegeling in de woestijn echt lijkt te zijn, ook al is die er niet echt. In plaats daarvan geloven ze dat alles altijd tegelijk gebeurt, ook al lijkt het ons niet zo.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Tijd is sociale constructie</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Andere filosofen zien tijd als een essentieel onderdeel van de menselijke ervaring. iets dat onze herinneringen vormt en ons met elkaar verbindt. Denk er eens over na: hoe zouden we onszelf als samenleving organiseren zonder gedeelde ideeën over wat tijd betekent (zoals “dag” of “jaar”)? <br>Op deze manier is tijd dus zowel een persoonlijke als een sociale constructie.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/het-begrip-tijd-in-de-filosofie/">Het begrip &#8220;tijd&#8221; in de filosofie</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/het-begrip-tijd-in-de-filosofie/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Heeft tijd 3 dimensies?</title>
		<link>https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/</link>
					<comments>https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 23 Jun 2025 16:01:09 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Actueel]]></category>
		<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[bosonen]]></category>
		<category><![CDATA[Gunther Kletetschka]]></category>
		<category><![CDATA[leptonen]]></category>
		<category><![CDATA[Plancktijd]]></category>
		<category><![CDATA[quarks]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=7097</guid>

					<description><![CDATA[<p>Dit vond ik op de Scientias website en heb ik een beetje aangepast. Het klinkt als een waanzinnige doorbraak, vergelijkbaar met Einsteins Algemene Relativiteitstheorie:</p>
<p>"Tijd is niet gewoon een lijn die van verleden naar toekomst loopt, maar heeft drie dimensies, net zoals de ruimte om ons heen. Dat beweert althans de natuurkundige Gunther Kletetschka met een nieuw theoretisch model. Het mooiste is: we kunnen het binnenkort testen.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/">Heeft tijd 3 dimensies?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph"><strong>Dit vond ik op de <a href="https://scientias.nl">Scientias</a> website en heb ik een beetje aangepast. Het klinkt als een waanzinnige doorbraak, vergelijkbaar met Einsteins Algemene Relativiteitstheorie:</strong></p>



<p class="wp-block-paragraph">&#8220;Tijd is niet gewoon een lijn die van verleden naar toekomst loopt, maar heeft drie dimensies, net zoals de ruimte om ons heen. Dat beweert althans de natuurkundige <em>Gunther Kletetschka</em> met een nieuw theoretisch model. Het mooiste is: we kunnen het binnenkort testen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In het <a href="https://www.worldscientific.com/doi/epdf/10.1142/S2424942425500045" target="_blank" rel="noreferrer noopener">model van Kletetschka</a> draait alles om tijd. <br>In plaats van één enkele tijddimensie, zoals we gewend zijn, zou tijd er drie (3) hebben. Ruimte (met zijn lengte, breedte en hoogte) wordt in deze theorie eigenlijk een soort bijproduct van die driedimensionale tijd.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-large"><img decoding="async" width="700" height="1024" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1-700x1024.jpg" alt="" class="wp-image-7098" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1-700x1024.jpg 700w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1-205x300.jpg 205w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1-768x1124.jpg 768w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim1.jpg 800w" sizes="(max-width: 700px) 100vw, 700px" /></figure>
</div>

<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full is-resized"><img decoding="async" width="800" height="136" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim2.jpg" alt="" class="wp-image-7099" style="width:682px;height:auto" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim2.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim2-300x51.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dim2-768x131.jpg 768w" sizes="(max-width: 800px) 100vw, 800px" /><figcaption class="wp-element-caption">De intro van het originele artikel</figcaption></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Hoe dan?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De drie tijddimensies hebben elk hun eigen taak. </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>De <strong>eerste</strong> houdt zich bezig met de piepkleine wereld van de kwantummechanica, op schalen zo klein als de Plancktijd (de kleinst meetbare tijdseenheid). </li>



<li>De <strong>tweede</strong> dimensie slaat een brug tussen die kwantumwereld en de klassieke natuurkunde die we in het dagelijks leven zien. </li>



<li>En de <strong>derde</strong> dimensie stuurt de grote kosmische processen, zoals de vorming van sterrenstelsels en de uitdijing van het heelal.</li>
</ul>



<h2 class="wp-block-heading">Drie families van deeltjes?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Een van de mysteries die dit model aanpakt, is het bestaan van precies drie families van elementaire deeltjes: de <em>quarks</em>, de <em>leptonen</em> en de <em>bosonen</em>. Waarom drie en niet twee of vier? <br>In <em>Kletetschka</em>’s theorie komt dat aantal vanzelf uit de wiskunde van de driedimensionale tijd. Uit zijn berekeningen ontstaan drie generaties deeltjes, met massa’s in verhoudingen die we ook echt meten. <br>Dat maakt het een stuk logischer dan zomaar aannemen dat er drie families zijn, zonder echte reden.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Zwakke krachten en kwantumzwaartekracht</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Ook andere puzzels krijgen een oplossing. Neem de <em>zwakke kernkracht</em>, een van de vier fundamentele krachten in de natuur. Die gedraagt zich anders voor links- en rechtsdraaiende deeltjes, een fenomeen dat <em>pariteitsschending</em> heet. In dit model volgt dat gedrag direct uit de structuur van de driedimensionale tijd, zonder extra ingewikkelde verklaringen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">En dan is er <em>kwantumzwaartekracht</em>, de heilige graal die <em>kwantummechanica</em> en <em>zwaartekracht</em> moet verenigen. Normaal lopen natuurkundigen hier tegen wiskundige chaos aan, zoals oneindige waarden die nergens op slaan. Maar dankzij de drie tijddimensies blijven die problemen uit, zonder dat er extra trucs nodig zijn.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Testen met experimenten</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Dit is geen theorie die alleen op papier mooi klinkt. Ze doet voorspellingen die we kunnen checken. Zo zouden er nieuwe trillingen (resonanties) moeten opduiken bij energieën van 2,3 en 4,1 TeV, en die zijn te meten met de <em>High-Luminosity Large Hadron Collider</em>, een upgrade van de grootste deeltjesversneller op aarde die ten vroegste in 2028 klaar zal zijn. Ook geeft het model exacte massa’s voor neutrino’s, haast ongrijpbare deeltjes die overal doorheen vliegen, namelijk 0,058, 0,0086 en 0,0023 elektronvolt. Dat kunnen we in de toekomst testen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Gravitatiegolven, die rimpelingen in de ruimtetijd, zouden volgens deze theorie bewegen met vrijwel exact de lichtsnelheid; het verschil is kleiner dan 1,5 delen per biljoen biljoen. Dat is minuscuul, maar met detectoren zoals <em>LIGO</em> en de aankomende <em>LISA-ruimtemissie</em> kunnen we het misschien waarnemen. En voor donkere energie, die het heelal versneld laat uitdijen, voorspelt het model een specifieke evolutie. De <em>Euclid-telescoop</em>, die in 2023 gelanceerd werd, kan dat in de toekomst onderzoeken.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Einstein past er ook nog bij</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Geen zorgen, dit model gooit niet alles overboord wat we al weten. Als je twee van de drie tijddimensies heel klein maakt, komt <em>Einsteins algemene relativiteitstheorie</em> gewoon tevoorschijn. Dat is een goed teken, want we weten dat die theorie klopt voor grote schalen zoals planeten en sterren.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="800" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic.jpg" alt="" class="wp-image-7100" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic-300x300.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic-150x150.jpg 150w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic-768x768.jpg 768w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/06/tijd3dimpic-120x120.jpg 120w" sizes="auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px" /><figcaption class="wp-element-caption">Zo ziet AI tijd in 3 dimensies</figcaption></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Geen gedoe met extra dimensies</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Veel andere theorieën, zoals <em>snaartheorie</em>, voegen extra ruimtelijke dimensies of exotische deeltjes toe. Dit model niet. De drie tijddimensies komen voort uit fundamentele symmetrieën in de wiskunde, zonder dat er rare aannames bij komen kijken. Dat maakt het elegant en overzichtelijk.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd als basis van alles</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In deze theorie is tijd niet zomaar een achtergrond, maar de basis van het universum. Massa en energie zijn dan eigenlijk gevolgen van hoe die tijd kromt en beweegt. Het is een omkering van hoe we normaal denken, maar het werkt wiskundig én het levert voorspellingen op die we kunnen testen.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Wat nu?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Of dit echt dé verklaring is voor hoe het universum werkt, weten we pas als de experimenten klaar zijn. Deeltjesversnellers, gravitatiegolfdetectoren en telescopen zoals Euclid gaan de komende jaren op zoek naar bewijs. Als het klopt, krijgen we een heel nieuwe kijk op tijd en de werkelijkheid. En zo niet? Dan hebben we weer wat geleerd over hoe alles <strong><em>niét</em></strong> werkt.&#8221;</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/">Heeft tijd 3 dimensies?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/heeft-tijd-3-dimensies/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Bestaat tijd?</title>
		<link>https://heesen.online/bestaat-tijd/</link>
					<comments>https://heesen.online/bestaat-tijd/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 19 Jan 2025 14:56:58 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[Aristoteles]]></category>
		<category><![CDATA[Augustinus]]></category>
		<category><![CDATA[causaliteit]]></category>
		<category><![CDATA[Immanuel Kant]]></category>
		<category><![CDATA[snaarteorie]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=6646</guid>

					<description><![CDATA[<p>Bestaat tijd? Het antwoord op deze vraag lijkt misschien voor de hand liggend: natuurlijk bestaat het! Kijk maar naar een kalender of een klok. Maar ontwikkelingen in de natuurkunde suggereren dat het niet-bestaan ​​van tijd een open mogelijkheid is, en een die we serieus moeten nemen. Hoe kan dat, en wat zou het betekenen? </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/bestaat-tijd/">Bestaat tijd?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Bestaat tijd? Het antwoord op deze vraag lijkt misschien voor de hand liggend: natuurlijk bestaat het! Kijk maar naar een kalender of een klok. Maar ontwikkelingen in de natuurkunde suggereren dat het niet-bestaan ​​van tijd een open mogelijkheid is, en een die we serieus moeten nemen. Hoe kan dat, en wat zou het betekenen? </p>



<p class="wp-block-paragraph">Het zal even duren om uit te leggen, maar maak je geen zorgen: zelfs als tijd niet bestaat, gaan onze levens gewoon door. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Een crisis in de natuurkunde </h2>



<p class="wp-block-paragraph">De natuurkunde verkeert in crisis. De afgelopen eeuw hebben we het universum verklaard met twee enorm succesvolle natuurkundige theorieën: </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>algemene relativiteit en </li>



<li>kwantummechanica. </li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Kwantummechanica beschrijft hoe dingen werken in de ongelooflijk kleine wereld van deeltjes en deeltjesinteracties. Algemene relativiteit beschrijft hoe dingen werken in de ongelooflijk grote wereld van zwaartekracht en hoe planeten, sterren, sterrenstelsels bewegen. Beide theorieën werken op zichzelf heel goed, maar er wordt gedacht dat de twee met elkaar in conflict zijn. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Hoewel de exacte aard van het conflict controversieel is, zijn wetenschappers het er over het algemeen over eens dat beide theorieën vervangen moeten worden door een nieuwe, algemenere theorie. Fysici willen een theorie van &#8220;<em>kwantumzwaartekracht</em>&#8221; produceren die de algemene relativiteitstheorie en de kwantummechanica vervangt, en tegelijkertijd het buitengewone succes van beide vasthoudt. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Zo&#8217;n theorie zou verklaren hoe het grote plaatje van de zwaartekracht werkt op de miniatuurschaal van deeltjes. </p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="500" height="500" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd.jpg" alt="" class="wp-image-2243" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd.jpg 500w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd-300x300.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2021/12/krommeruimtetijd-150x150.jpg 150w" sizes="auto, (max-width: 500px) 100vw, 500px" /></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Tijd in kwantumzwaartekracht </h2>



<p class="wp-block-paragraph">Het blijkt dat het produceren van een theorie van kwantumzwaartekracht buitengewoon moeilijk is. Een poging om het conflict tussen de twee theorieën te overwinnen is de <a href="https://heesen.online/whats-new-in-our-universe/">snaartheorie</a>. <br>De snaartheorie vervangt deeltjes door snaren die in wel 11 dimensies trillen. De snaartheorie kampt echter met een extra moeilijkheid. Snaartheorieën bieden een reeks modellen die een universum beschrijven dat in grote lijnen lijkt op het onze, maar ze doen niet echt duidelijke voorspellingen die kunnen worden getest om erachter te komen welk model het juiste is.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In de jaren 80 en 90 raakten veel natuurkundigen ontevreden over de snaartheorie en kwamen ze met een reeks nieuwe wiskundige benaderingen van kwantumzwaartekracht. Een van de meest prominente hiervan is <em>loop quantum gravity</em>, die stelt dat de structuur van ruimte en tijd bestaat uit een netwerk van extreem kleine discrete brokken, of &#8220;lussen&#8221;. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Een van de opmerkelijke aspecten van loop quantum gravity is dat het tijd volledig lijkt te elimineren. <em>Loop quantum gravity</em> is niet de enige die tijd afschaft: een aantal andere benaderingen lijken ook tijd als een fundamenteel aspect van de realiteit te elimineren. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Opkomende tijd </h2>



<p class="wp-block-paragraph">We weten dus dat we een nieuwe natuurkundige theorie nodig hebben om het universum te verklaren, en dat deze theorie mogelijk geen tijd bevat. Stel dat zo&#8217;n theorie correct blijkt te zijn. Zou daaruit volgen dat tijd niet bestaat? Het is ingewikkeld en het hangt ervan af wat we bedoelen met <em>bestaan</em>. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Theorieën over natuurkunde bevatten geen tafels, stoelen of mensen, en toch accepteren we nog steeds dat tafels, stoelen en mensen bestaan. Waarom? Omdat we aannemen dat zulke dingen bestaan ​​op een hoger niveau dan het niveau dat door de natuurkunde wordt beschreven. We zeggen bijvoorbeeld dat tafels &#8220;ontstaan&#8221; uit een onderliggende natuurkunde van deeltjes die door het universum razen. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Maar hoewel we een aardig idee hebben van hoe een tafel uit fundamentele deeltjes kan bestaan, hebben we geen idee hoe tijd uit iets fundamentelers kan worden &#8220;<em>gemaakt</em>&#8220;. Dus, tenzij we een goede theorie kunnen bedenken van hoe tijd ontstaat, is het niet duidelijk of we zomaar kunnen aannemen dat tijd bestaat. Tijd bestaat misschien op geen enkel niveau. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd en verleden of toekomst </h2>



<p class="wp-block-paragraph">Zeggen dat tijd op geen enkel niveau bestaat, is hetzelfde als zeggen dat er helemaal geen tafels zijn. Proberen te overleven in een wereld zonder tafels is misschien lastig, maar het lijkt ronduit rampzalig om te overleven in een wereld zonder tijd. Ons hele leven is opgebouwd rond tijd. We plannen voor de toekomst, in het licht van wat we weten over het verleden. We houden mensen moreel verantwoordelijk voor hun daden in het verleden. </p>



<p class="wp-block-paragraph">De ontdekking dat tijd niet bestaat, lijkt de hele wereld tot stilstand te brengen. We zouden geen reden meer hebben om uit bed te komen. </p>



<h2 class="wp-block-heading">Causaliteit of tijd</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Er is een uitweg uit deze puinhoop. Hoewel de natuurkunde tijd kan elimineren, lijkt het daarentegen <a href="https://heesen.online/causaliteit/">causaliteit</a> intact te laten: in de zin dat het ene ding het andere kan veroorzaken. <br>Misschien vertelt de natuurkunde ons dat causaliteit en niet tijd het basiskenmerk is van ons universum.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="800" height="532" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/tijd.jpg" alt="" class="wp-image-6648" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/tijd.jpg 800w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/tijd-300x200.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2025/01/tijd-768x511.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 800px) 100vw, 800px" /></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Tijd in de Filosofie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Filosofen hebben vaak betoogd dat tijd een menselijke constructie is. In de oudheid stelde <em><a href="https://heesen.online/hoe-filosofeer-je/">Aristoteles</a></em> dat tijd onlosmakelijk verbonden is met beweging en verandering: zonder objecten die bewegen, zou tijd niet bestaan. Aan de andere kant beschouwde <em><a href="https://heesen.online/hoe-filosofeer-je/">Augustinus</a></em> tijd als een innerlijke ervaring, waarbij het verleden bestaat in onze herinnering, de toekomst in onze verwachting, en het heden slechts een vluchtig moment is.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In de moderne filosofie heeft <em><a href="https://heesen.online/das-ding-an-sich/">Immanuel Kant</a></em> betoogd dat tijd geen extern fenomeen is, maar een a priori vorm van de menselijke waarneming. Volgens Kant structuren ruimte en tijd onze ervaring van de werkelijkheid, maar bestaan ze niet onafhankelijk van ons bewustzijn. Dit roept de vraag op: als tijd een product is van de menselijke geest, kan het dan als werkelijk worden beschouwd?</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd in Psychologie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De menselijke ervaring van tijd is diep subjectief. Psychologen hebben aangetoond dat onze perceptie van tijd kan variëren afhankelijk van emoties, aandacht en leeftijd. Wanneer we ons vervelen, lijkt tijd langzamer te gaan, terwijl het bij plezierige activiteiten sneller lijkt te gaan. Dit suggereert dat tijd, zoals wij die ervaren, sterk afhankelijk is van de werking van onze hersenen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Bovendien hebben onderzoeken aangetoond dat dieren een veel beperktere tijdsperceptie hebben. Dit roept de vraag op of de menselijke ervaring van tijd een uniek kenmerk van onze neurologische structuur is, in plaats van een objectieve realiteit.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/bestaat-tijd/">Bestaat tijd?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/bestaat-tijd/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Het debat over Tijd</title>
		<link>https://heesen.online/het-debat-over-tijd/</link>
					<comments>https://heesen.online/het-debat-over-tijd/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 31 Dec 2024 08:16:15 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Geschiedenis]]></category>
		<category><![CDATA[Mystiek]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Albert Einstein]]></category>
		<category><![CDATA[Henri Bergson]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=6258</guid>

					<description><![CDATA[<p>Het debat tussen Albert Einstein en Henri Bergson over het concept van tijd is een van de beroemdste filosofische en wetenschappelijke discussies van de 20e eeuw. Dit debat vond plaats in 1922 en had diepgaande implicaties voor zowel de natuurkunde als de filosofie.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/het-debat-over-tijd/">Het debat over Tijd</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Het debat tussen <em>Albert Einstein</em> en <em>Henri Bergson</em> over het concept van tijd is een van de beroemdste filosofische en wetenschappelijke discussies van de 20e eeuw. Dit debat vond plaats in 1922 en had diepgaande implicaties voor zowel de natuurkunde als de filosofie.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Op die avond van 6 april 1922, tijdens een lezing in Parijs, botsten de filosoof Henri Bergson en de natuurkundige Albert Einstein over de aard van de tijd in een van de grote intellectuele debatten van de 20e eeuw. Einstein, toen 43 jaar oud, was uit Berlijn gehaald om bij de <em>Société Française de Philosophie</em> te spreken over zijn relativiteitstheorie, die de wereld had geboeid en geschokt. Voor de Duitse natuurkundige was de tijd gemeten door klokken niet langer absoluut: zijn werk toonde aan dat gelijktijdige gebeurtenissen gelijktijdig waren in slechts één referentiekader. Als gevolg daarvan had hij, volgens een redactioneel artikel in de <em>New York Times</em>, ‘<em>ruimte en tijd vernietigd</em>’ – en was hij een internationale beroemdheid geworden. Vanaf het moment dat hij in Parijs aankwam, werd hij door fotografen achtervolgd. De collegezaal zat die avond in april bomvol.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Achtergrond van het Debat</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Albert Einstein had met zijn speciale en algemene relativiteitstheorieën laten zien dat tijd relatief is en afhankelijk van de snelheid van de waarnemer en de zwaartekracht. Volgens Einstein is tijd een fysiek verschijnsel dat objectief kan worden gemeten, los van menselijke subjectieve ervaringen. Voor hem was tijd dus een kwantitatieve, wiskundige grootheid die vaststaat in natuurwetten.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Henri Bergson, daarentegen, was een Franse filosoof die tijd zag als een fundamenteel subjectieve ervaring. In zijn boek <em>&#8220;Time and Free Will&#8221;</em> beschreef Bergson het verschil tussen &#8220;<em>wetenschappelijke tijd</em>&#8221; en &#8220;<em>duree</em>&#8221; (frans voor duur, verstrijken): de eerste is meetbaar en objectief, terwijl de laatste de menselijke ervaring van tijd omvat, zoals die doorleefd wordt. Hij vond dat wetenschap het concept van tijd niet volledig kon verklaren zonder ook rekening te houden met de innerlijke, subjectieve ervaring van tijd.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Het Centrale Punt van het Debat</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Bergson begon die avond met het uitspreken van zijn bewondering voor Einsteins werk – hij had geen bezwaar tegen de meeste ideeën van de natuurkundige. Bergson nam het echter op tegen de filosofische betekenis van Einsteins concepten en hij drong er bij de natuurkundige op aan dat de geleefde ervaring van tijd belangrijk was en dat deze ervaring over het hoofd was gezien in de relativiteitstheorie. <br>Hoewel Einstein gedwongen werd om Frans te spreken, een taal die hij slecht beheerste, had hij maar een minuut nodig om te reageren. Hij vatte zijn begrip van wat Bergson had gezegd samen en wuifde de ideeën van de filosoof weg als irrelevant voor de natuurkunde. Einstein geloofde dat de wetenschap de autoriteit was op het gebied van objectieve tijd en dat de filosofie geen voorrecht had om zich ermee te bemoeien. Om zijn weerlegging af te sluiten, verklaarde hij: ‘<em>Er is geen tijd van de filosoof; er is alleen een psychologische tijd die verschilt van de tijd van de natuurkundige</em>.’ </p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="810" height="464" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/11/einsteinbergson.jpg" alt="" class="wp-image-6259" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/11/einsteinbergson.jpg 810w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/11/einsteinbergson-300x172.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2024/11/einsteinbergson-768x440.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 810px) 100vw, 810px" /><figcaption class="wp-element-caption"><em>Albert Einstein in het College de France, met Henri Bergson tussen zijn toehoorders (rechts naast de man met de witte baard). Parijs, 1922.  © </em><a href="https://www.europeana.eu/en/item/09312/928713" target="_blank" rel="noreferrer noopener"><em>Leo Baeck Institute</em></a><em>, New York</em></figcaption></figure>
</div>


<p class="wp-block-paragraph">Bergson was het daar niet mee eens en stelde dat tijd meer is dan alleen een fysische grootheid. Hij betoogde dat Einsteins opvatting over tijd incompleet was, omdat deze geen rekening hield met de subjectieve aspecten van tijd zoals die door mensen wordt beleefd. <br>Volgens Bergson kan wetenschappelijke tijd geen rekening houden met de rijke, innerlijke ervaring van het &#8220;<em>verstrijken van tijd</em>,&#8221; iets wat volgens hem essentieel is voor het menselijk bestaan.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Implicaties en Invloed</h3>



<p class="wp-block-paragraph">Het debat had verstrekkende gevolgen. Bergson’s ideeën vonden weerklank in filosofische kringen en inspireerden denkers zoals <em>Gilles Deleuze</em>, terwijl Einsteins opvatting de weg vrijmaakte voor de moderne natuurkunde en technologie. Ook filosofen zoals <em>Martin Heidegger</em> en <em>Maurice Merleau-Ponty</em> onderzochten later de rol van subjectieve tijdservaring, geïnspireerd door Bergson.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Het debat toont ook de spanning tussen wetenschap en filosofie in de benadering van abstracte concepten zoals tijd. Einstein bleef zijn hele leven vasthouden aan een strikt objectieve kijk op tijd, terwijl Bergson’s ideeën het belang onderstrepen van de menselijke ervaring in het begrip van tijd.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/het-debat-over-tijd/">Het debat over Tijd</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/het-debat-over-tijd/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Entropie en de richting van de tijd</title>
		<link>https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/</link>
					<comments>https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 11 Nov 2024 14:24:36 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Kosmologie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[entropie]]></category>
		<category><![CDATA[oerknal]]></category>
		<category><![CDATA[thermodynamica]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=6280</guid>

					<description><![CDATA[<p>De concepten van entropie en tijd zijn fundamenteel voor het begrip van fysische verschijnselen.<br />
Entropie, een maat voor wanorde of de mate van verspreiding van energie in een systeem, wordt vaak geassocieerd met de tweede wet van de thermodynamica, die stelt dat in een geïsoleerd systeem de totale entropie niet kan afnemen. De 'pijl van de tijd' daarentegen, verwijst naar de richting waarin tijd beweegt, van verleden naar toekomst. Deze richting lijkt nauw verbonden met het gedrag van entropie. Hoe zit het met dit verband?</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/">Entropie en de richting van de tijd</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<h2 class="wp-block-heading">Inleiding</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De concepten van entropie en tijd zijn fundamenteel voor het begrip van fysische verschijnselen. <br>Entropie, een maat voor wanorde of de mate van verspreiding van energie in een systeem, wordt vaak geassocieerd met de tweede wet van de thermodynamica, die stelt dat in een geïsoleerd systeem de totale entropie niet kan afnemen. De &#8216;<em>pijl van de tijd</em>&#8216; daarentegen, verwijst naar de richting waarin tijd beweegt, van verleden naar toekomst. Deze richting lijkt nauw verbonden met het gedrag van entropie. Hoe zit het met dit verband?</p>



<h2 class="wp-block-heading">Entropie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Entropie is oorspronkelijk geïntroduceerd in de 19e eeuw door de natuurkundige <em>Rudolf Clausius</em>. Hij definieerde het als een maatstaf voor de energie in een thermodynamisch systeem die niet beschikbaar is voor arbeid. In termen van thermodynamica verwijst de tweede wet naar de tendens dat in een gesloten systeem de entropie altijd toeneemt of op zijn minst constant blijft. Dit betekent dat, in de afwezigheid van enige externe invloed, systemen zich spontaan van een geordende naar een wanordelijke toestand zullen ontwikkelen.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Ludwig Boltzmann</em>, een andere pionier in de thermodynamica, ontwikkelde een statistische interpretatie van entropie die de basis vormde voor het begrip dat we vandaag kennen. Hij stelde dat entropie gerelateerd is aan het aantal mogelijke microtoestanden waarin een systeem kan verkeren. Hoe groter het aantal microtoestanden (dus hoe wanordelijker het systeem), hoe hoger de entropie.</p>



<h2 class="wp-block-heading">De Tweede Wet van de Thermodynamica en de Tijdspijl</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De tweede wet van de thermodynamica is nauw verbonden met het idee van de &#8216;<em>thermodynamische pijl van de tijd</em>.&#8217; In de natuurkunde wordt de richting van de tijd vaak gedefinieerd als de richting waarin entropie toeneemt. In een gesloten systeem dat begint in een geordende toestand, zoals een bak met gasmoleculen in één kant van de kamer, zullen deze moleculen zich spontaan verspreiden totdat ze een gelijkmatige verspreiding over de kamer bereiken. Deze verspreiding is onomkeerbaar zonder externe invloed en laat zien hoe tijd asymmetrisch werkt: het is moeilijk, zo niet onmogelijk, om een systeem vanzelf naar een lagere entropie-toestand te laten terugkeren.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Deze observatie leidt tot een fundamentele vraag: als de wetten van de fysica (met name in de klassieke mechanica en kwantummechanica) symmetrisch zijn in de tijd, waarom ervaren wij tijd dan als asymmetrisch, altijd bewegend van verleden naar toekomst? Entropie biedt een verklaring door aan te geven dat tijd vooruit lijkt te gaan omdat entropie toeneemt. Dit biedt echter niet per se een volledige verklaring voor waarom de tijd zo ervaren wordt; het stelt slechts dat entropie een maat kan zijn voor de richting waarin wij de tijd ervaren.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="960" height="427" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl.jpg" alt="" class="wp-image-2858" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl.jpg 960w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl-300x133.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl-768x342.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px" /></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">De Relatie Tussen Entropie en Tijd in de Kosmologie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">De kosmologie biedt een bredere context voor het verband tussen entropie en de richting van de tijd. De oerknal, die het ontstaan van het universum markeert, creëerde een toestand van zeer lage entropie, waarin materie en energie aanvankelijk geordend waren. Vanaf dat moment begon het universum uit te zetten en namen de entropie en wanorde toe. Dit proces lijkt een natuurlijke verklaring te geven voor de richting van de tijd op kosmische schaal: tijd beweegt van een toestand van lage entropie (de vroege fase van het universum) naar een toestand van hogere entropie (de huidige fase en de toekomst).</p>



<p class="wp-block-paragraph">Volgens deze kosmologische kijk kan de tijdspijl worden verklaard door de richting van toenemende entropie. Als het universum ooit zou stoppen met uitdijen en beginnen in te krimpen, zoals sommige kosmologische modellen suggereren, zou het mogelijk zijn dat de entropie weer zou gaan afnemen. Dit zou de tijdspijl omdraaien, wat fascinerende theoretische vragen oproept over de mogelijkheid van &#8217;teruglopende tijd&#8217;.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Kwantummechanica en Tijdssymmetrie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In de kwantummechanica, waar systemen worden beschreven door golfvergelijkingen, zijn de wetten in principe symmetrisch in de tijd. Dit betekent dat voor elke kwantumtoestand die van verleden naar toekomst evolueert, een symmetrische evolutie mogelijk is die van toekomst naar verleden gaat. <br>Echter, in de praktijk zien we deze tijdssymmetrie niet terug. <br>Eén mogelijke verklaring hiervoor ligt in de waarneming en decoherentie binnen kwantummechanica. Wanneer een systeem in contact komt met zijn omgeving (bijvoorbeeld door een meting), zal de entropie toenemen en een specifieke richting geven aan de tijdsontwikkeling.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Hieruit volgt dat de toename van entropie niet alleen een statistisch gevolg is van de natuurkundige wetten, maar ook een onvermijdelijke uitkomst wanneer macroscopische objecten met hun omgeving interageren. <br>Dit suggereert dat entropie een belangrijk concept is bij het verbinden van de microscopische kwantumwereld met onze macroscopische tijdservaring.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/">Entropie en de richting van de tijd</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/entropie-en-de-richting-van-de-tijd/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Wat is tijd?</title>
		<link>https://heesen.online/wat-is-tijd-2/</link>
					<comments>https://heesen.online/wat-is-tijd-2/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 16 Feb 2024 14:40:39 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Kosmologie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[Albert Einstein]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<category><![CDATA[tijddilatatie]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=4853</guid>

					<description><![CDATA[<p>Tot 1904 begreep iedereen het concept van tijd verkeerd. De boeddhisten dachten dat het cyclisch was, en de christenen geloofden dat het voorbestemd was. Ook de oude Indiërs dachten dat het cyclisch was. </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/wat-is-tijd-2/">Wat is tijd?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Tot 1904 begreep iedereen het concept van tijd verkeerd. De boeddhisten dachten dat het cyclisch was, en de christenen geloofden dat het voorbestemd was. Ook de oude Indiërs dachten dat het cyclisch was. Isaac Newton geloofde dat tijd een perfecte en alomtegenwoordige grootheid in het hele universum was, bedoeld om een regelmatige hartslag aan alle verschijnselen te geven.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Hoe dan ook, er is veel bewijs dat ze allemaal ongelijk hadden. In de speciale en algemene relativiteitstheorie wordt een tijdstheorie gegeven, die meer dan een eeuw geleden werd ontwikkeld door de jonge octrooibediende Einstein. Die leefde toen, hoe ironisch, in het deel van Zwitserland dat wereldwijd bekend is voor het maken van de beste uurwerken in Europa. <br>Einstein realiseerde zich dat een horloge geen abstracte grootheid, &#8217;tijd&#8217;, meet, maar beweging.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="266" height="332" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/01/einstein.jpg" alt="" class="wp-image-2531" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/01/einstein.jpg 266w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/01/einstein-240x300.jpg 240w" sizes="auto, (max-width: 266px) 100vw, 266px" /><figcaption class="wp-element-caption">Albert Einstein (1879-1955)</figcaption></figure>
</div>


<p class="wp-block-paragraph">Beweging is natuurlijk de combinatie van tijd en afstand. Probeer de tijd te meten zonder beweging, dat is onmogelijk. Elk horloge heeft bewegende delen, net als zonnewijzers en zandlopers.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Wanneer je dit feit combineert met het idee van Einstein dat lichtsnelheid een constante is in elk punt van de ruimte, raakt tijd verweven met ruimte en afstand<sup>1</sup>.</p>



<p class="wp-block-paragraph">We weten allemaal intuïtief dat de schijnbare afmetingen van een object geen duidelijke beschrijving van zijn identiteit zijn. We weten bijvoorbeeld dat onze vriendin die ver in de verte loopt een absolute eigenschap van grootte heeft, die ongeveer onveranderlijk is, zodat haar schijnbare kleinheid slechts een illusie moet zijn.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Einstein besefte dat tijd niet anders is. De tijd op een horloge hangt af van wie ernaar kijkt, als je met voldoende snelheid beweegt, lijkt het horloge in slow motion te werken, hij noemde dit tijddilatatie.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Nu tijd in dezelfde categorie valt als schijnbare grootte, is het volledig afhankelijk van wie er kijkt en waar vandaan. Een verbazingwekkend feit! Onze hersenen kunnen dit eigenlijk niet zo verwerken als in het geval van de schijnbare grootte; zoals gezegd, als je een vriend in de verte ziet, weet je dat ze niet echt klein zijn, maar als je een ster ziet, weet je niet dat het licht dat je ziet bijvoorbeeld al heel oud is.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Het feit dat tijd relatief is, betekent dat we een nieuwe intrinsieke eigenschap voor objecten nodig hebben, een soort &#8220;<em>maat der dingen</em>&#8220;. Uit zijn theorie leidde Einstein af dat het licht en energie moest zijn.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Alle objecten hebben hun energie verdeeld tussen massa en kinetische/potentiële energie, ofwel Einsteins beroemde E = mc<sup>2</sup>. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Neem nu een foton (een lichtdeeltje) &#8211; het is een van de twee deeltjes in het universum zonder massa! Dat wil zeggen, al zijn energie moet dus de hele tijd in beweging zijn, en dat is precies wat we waarnemen &#8211; fotonen stoppen nooit en bewegen met een constante snelheid! <br>Het andere gevolg is dat fotonen technisch gezien geen tijd zien. Door met de snelheid van het licht te bewegen, houdt de tijd zoals wij die kennen voor hen op te bestaan, maar helaas kunnen wij hun snelheid niet bereiken om te zien wat zij waarnemen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Hoe dan ook, de koppeling van ruimte en tijd is een mooi, subtiel punt dat Einstein maakte.</p>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



<p class="wp-block-paragraph">1 De door Albert Einstein in z’n Speciale Relativiteitstheorie (1905) voorspelde tijddilatatie – het effect dat klokken in een zwaartekrachtsveld langzamer gaan lopen dan verder weg van het veld – is al vaak gemeten en bewezen in experimenten. Onder andere door klokken in ruimtevaartuigen of vliegtuigen te vergelijken met klokken op aarde. Maar <em>James Chin-Wen Chou</em> (National Institute of Standards and Technology in Boulder, Colorado) en collegae wilden het effect letterlijk <em>down-to-earth</em> meten en dus maten ze in 2010 het tijdsverschil tussen twee klokken die slechts 33 cm van elkaar verwijderd waren. <br>En jawel hoor, ze slaagden erin om in het laboratorium met twee aluminium-atoomklokken een tijdverschil te meten van 4 delen per 100 miljoen x miljard. <br>Oftewel de ‘bovenste’ klok liep 0.000 000 000 000 000 04 keer sneller dan de ‘onderste’ klok. <br>Gemeten over een periode van 79 jaar: iemand die zo lang op een keukentrapje zou staan zou 90 miljoenste van een seconde sneller in de tijd zijn gegaan dan iemand een tikkie lager. Kortom, ga niet te vaak op een keukentrapje staan, want de tijd gaat dan sneller. </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/wat-is-tijd-2/">Wat is tijd?</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/wat-is-tijd-2/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>ChatGPT over Tijd</title>
		<link>https://heesen.online/chatgpt-over-tijd/</link>
					<comments>https://heesen.online/chatgpt-over-tijd/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 27 Jul 2023 11:24:47 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Actueel]]></category>
		<category><![CDATA[Boekenwurm]]></category>
		<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Gedichten/Poetry]]></category>
		<category><![CDATA[Mystiek]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[ChatGPT]]></category>
		<category><![CDATA[Haiku]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=4294</guid>

					<description><![CDATA[<p>De laatste dagen ben ik wat aan het experimenteren met AI en specifieker, met ChatGPT.<br />
Ik stelde wat vragen over het begrip Tijd.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/chatgpt-over-tijd/">ChatGPT over Tijd</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">De laatste dagen ben ik wat aan het experimenteren met AI en specifieker, met ChatGPT. Ik stelde wat vragen over het begrip Tijd (in het Engels, hieronder vertaald):</p>



<h2 class="wp-block-heading">Wat is tijd?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">ChatGPT: &#8220;Tijd is een fundamenteel concept dat verwijst naar de voortgang van gebeurtenissen uit het verleden, het heden en de toekomst. Het is een manier om de volgorde en duur van gebeurtenissen te meten en te kwantificeren, waardoor we de volgorde waarin dingen gebeuren begrijpen.<br>In de natuurkunde wordt tijd vaak beschouwd als een van de vier dimensies van ruimtetijd, samen met drie dimensies van ruimte. Tijd wordt gezien als een coördinaat die helpt bij het lokaliseren van gebeurtenissen in het universum. Volgens de relativiteitstheorie is tijd niet absoluut, maar relatief ten opzichte van het referentiekader van een waarnemer en kan het worden beïnvloed door factoren als zwaartekracht en beweging.<br>In het dagelijks leven ervaren we tijd als een continue stroom, met gebeurtenissen die zich in een bepaalde volgorde en met specifieke tussenpozen voordoen. We gebruiken verschillende meeteenheden, zoals seconden, minuten, uren, dagen, maanden en jaren, om tijd te kwantificeren en te organiseren.<br>De aard van tijd is al eeuwenlang een onderwerp van filosofisch en wetenschappelijk onderzoek, en het blijft een complex en fascinerend concept dat nog steeds wordt bestudeerd en onderzocht.&#8221;</p>



<h2 class="wp-block-heading">Is tijd cyclisch?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">ChatGPT: &#8220;De cyclische aard van tijd is een onderwerp waarover door filosofen en wetenschappers door de geschiedenis heen is gedebatteerd. Hoewel sommige religieuze en culturele overtuigingen cyclische tijdmodellen voorstellen, heeft modern wetenschappelijk inzicht de neiging om tijd te zien als een lineaire en niet-herhalende progressie.<br>In de context van de natuurkunde is het heersende model dat tijd niet cyclisch is, maar eerder in één richting stroomt, gewoonlijk de &#8216;pijl van de tijd&#8217; genoemd. Dit concept wordt ondersteund door verschillende verschijnselen, zoals de onomkeerbare aard van entropie (de mate van wanorde in een systeem) en de uitdijing van het universum.</p>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="960" height="427" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl.jpg" alt="" class="wp-image-2858" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl.jpg 960w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl-300x133.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2022/04/tijdpijl-768x342.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 960px) 100vw, 960px" /></figure>



<p class="wp-block-paragraph"><br>Volgens de oerknaltheorie begon het heelal met een singulariteit en breidde het zich sindsdien uit. Als deze uitbreiding voor onbepaalde tijd doorgaat, suggereert dit dat de tijd ook vooruit zal blijven gaan zonder eerdere toestanden te herhalen.<br>Het is echter belangrijk op te merken dat ons begrip van de aard van tijd nog steeds een actief onderzoeksgebied is en dat er alternatieve theorieën en modellen zijn die cyclische of multiversum-concepten voorstellen. Sommige speculatieve theorieën, zoals bepaalde interpretaties van snaartheorie of kwantumkosmologie, stellen de mogelijkheid voor van cyclische of zich herhalende universums, waar de tijd cyclisch gedrag zou kunnen vertonen.<br>Over het algemeen, hoewel de cyclische aard van tijd in verschillende contexten is overwogen, suggereert het heersende wetenschappelijke inzicht dat tijd een lineaire en niet-herhalende progressie is.&#8221;</p>



<h2 class="wp-block-heading">Wie weet waar de tijd heen gaat?</h2>



<p class="wp-block-paragraph">ChatGPT: &#8220;De vraag waar de tijd naartoe gaat is een filosofische vraag die geen definitief wetenschappelijk antwoord heeft. Tijd is een abstract concept dat ons helpt de voortgang van gebeurtenissen te begrijpen, maar het is geen fysieke entiteit die kan worden gelokaliseerd of getraceerd.<br>In onze ervaring lijkt de tijd vooruit te stromen, met gebeurtenissen die zich in een bepaalde volgorde voordoen. We nemen het verstrijken van de tijd waar op basis van veranderingen en bewegingen in de wereld om ons heen en in onze eigen subjectieve ervaringen. De onderliggende aard van tijd en zijn &#8216;bestemming&#8217; blijven echter mysterieus.<br>Verschillende filosofische en metafysische perspectieven bieden verschillende interpretaties van tijd. Sommigen stellen dat tijd een illusie is of een constructie van menselijke perceptie, terwijl anderen suggereren dat tijd een inherent kenmerk van het universum is. De vraag waar de tijd naartoe gaat, of het überhaupt ergens heen gaat, blijft een onderwerp van speculatie en contemplatie.<br>Het is vermeldenswaard dat wetenschappelijke theorieën en modellen, zoals die in de natuurkunde en kosmologie, kaders bieden om het gedrag en de eigenschappen van tijd te begrijpen, maar ze gaan niet in op de uiteindelijke aard van tijd of de bestemming ervan.<br>Samengevat, de vraag waar de tijd naartoe gaat, staat open voor interpretatie en blijft een filosofisch onderzoek zonder definitief antwoord.&#8221;</p>



<p class="wp-block-paragraph">Na deze filosofische kennis over het begrip tijd dat ChatGPT heeft weten te vergaren, was mijn volgende vraag van een geheel andere orde en dat onvertaald moet blijven:</p>



<h2 class="wp-block-heading">Geef een haiku over de aard van tijd</h2>



<p class="wp-block-paragraph">ChatGPT:</p>



<p class="has-text-align-center wp-block-paragraph">&#8220;Ebbing sands of time, </p>



<p class="has-text-align-center wp-block-paragraph">Moments slip through our fingers,</p>



<p class="has-text-align-center wp-block-paragraph">Life&#8217;s fleeting embrace.&#8221;</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/chatgpt-over-tijd/">ChatGPT over Tijd</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/chatgpt-over-tijd/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Tijd kan niet bestaan</title>
		<link>https://heesen.online/tijd-kan-niet-bestaan/</link>
					<comments>https://heesen.online/tijd-kan-niet-bestaan/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 22 Mar 2023 17:40:51 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[Kurt Gödel]]></category>
		<category><![CDATA[Nagarjuna]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=3542</guid>

					<description><![CDATA[<p>Voor de 70e verjaardag van Albert Einstein, gaf zijn vriend en wandelgenoot Kurt Gödel de natuurkundige een ongewoon geschenk: het wiskundig bewijs, geworteld in Einsteins eigen relativiteitstheorie, dat tijd niet kon bestaan.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/tijd-kan-niet-bestaan/">Tijd kan niet bestaan</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Voor de 70e verjaardag van <em>Albert Einstein</em>, gaf zijn vriend en wandelgenoot <em>Kurt Gödel</em> de natuurkundige een ongewoon geschenk: het wiskundig bewijs, geworteld in Einsteins eigen relativiteitstheorie, dat tijd niet kon bestaan (Gödels vrouw had voor Einstein een verjaardagstrui gebreid, maar besloot die niet te geven). Het cadeau van Gödel was een 20e-eeuwse variant van een metafysische conclusie waartoe bepaalde filosofen al eerder waren gekomen: een van de meest intuïtief voor de hand liggende aspecten van onze  ervaring, de tijd zelf, zou wel eens een logische onmogelijkheid kunnen zijn.</p>



<p class="wp-block-paragraph">De oude Grieken hadden hun versies van dat argument, net als een groot aantal grote boeddhistische filosofen. Onder hen <em>Nāgārjuna</em>, die in het derde-eeuwse India schreef, maar ook de 13e-eeuwse zendichter <em>Dōgen</em> en de 14e-eeuwse Tibetaanse geleerde-yogi <em>Longchenpa</em>. </p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full is-resized"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/nagajuna.jpg" alt="" class="wp-image-3543" width="400" height="528" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/nagajuna.jpg 260w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/nagajuna-227x300.jpg 227w" sizes="auto, (max-width: 400px) 100vw, 400px" /><figcaption class="wp-element-caption">Nagarjuna</figcaption></figure>
</div>


<p class="wp-block-paragraph">In de westerse filosofie raakte<em> Immanuel Kant</em> de kwestie aan, en in 1908 legde <em>J.M.E. Mc Taggart</em> zijn kaarten op tafel met <em>The Unreality of Time</em>. </p>



<p class="wp-block-paragraph">Sindsdien zijn er talloze filosofen, logici en natuurkundigen geweest die met het probleem tijd worstelden. Zoals <em>Julien Barbour</em>, die <em>The End of Time</em> schreef en <em>Carlo Rovelli</em>, die de filosofie van de al genoemde <em>Nāgārjuna</em> nuttig vond voor zijn eigen tijdloze kwantumzwaartekracht.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd is niet voor iedereen hezelfde</h2>



<p class="wp-block-paragraph">“<em>Het lijkt onwaarschijnlijk</em>”, schrijft <em>Kristie Miller</em>, mededirecteur van het <em>Centre for Time</em> aan de <em>Universiteit van Sydney</em>, “<em>dat wanneer McTaggart, Gödel, Barbour en Dzogchen-beoefenaars zeggen dat er geen tijd is, ze het zelfde </em>ding<em> ontkennen</em>.”</p>



<p class="wp-block-paragraph">Om het landschap van tijd en niet-tijd te helpen begrijpen, schreef Miller &#8216;<em>A Taxonomy of Views about Time in Buddhist and Western Philosophy</em>&#8216;, een boekhoofdstuk dat geduldig ontrafelt en verduidelijkt wat welke filosofen hebben betoogd over wat voor soort tijd wel of niet doet bestaat.</p>



<h2 class="wp-block-heading">De hardnekkige benadering van Tijd</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Miller begint met wat zij beschouwt als de meest &#8216;hardnekkige&#8217; en veeleisende reeks mogelijke vereisten. De<em> hardnekkige benadering</em> stelt dat tijd alleen kan bestaan als:</p>



<ul class="wp-block-list">
<li>hij asymmetrisch stroomt (vooruitgaan en achteruitgaan in de tijd moet fundamenteel verschillend zijn), en </li>



<li>moet kunnen worden beschreven in termen van objectief verleden, heden en toekomst die niet kunnen worden teruggebracht tot een reeks relationele verklaringen (dat het ene gebeurde voor, tijdens of na het andere).</li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Niet elke tijdsfilosoof is van mening dat al deze kenmerken nodig zijn om tijd te laten bestaan: Miller groepeert velen in &#8216;middenweg&#8217;-benaderingen, die zeggen dat hoewel tijd een asymmetrische stroom moet hebben waarin oorzaken altijd of bijna altijd aan hun gevolgen voorafgaan, het is goed als je de voortgang alleen relationeel kunt beschrijven.</p>



<h2 class="wp-block-heading">De niet-veeleisende benadering van Tijd</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Ten slotte zijn er wat Miller &#8216;niet veeleisende&#8217; definities van tijd noemt, die stellen dat tijd alleen een relationele beschrijving vereist. Zelfs bij deze lage lat beweren sommige filosofen nog steeds dat er geen tijd kan zijn.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Voor Miller kunnen filosofen die zich inzetten voor elk niveau van vereisten vervolgens worden aangeduid als </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>&#8220;realisten&#8221; die zeggen dat de tijd zoals we die waarnemen in staat is om aan die reeks vereisten te voldoen, of</li>



<li>&#8220;fouttheoretici&#8221; die zeggen dat tijd daarin tekortschiet. </li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Waar je op uitloopt is een matrix van zes categorieën waarin je verschillende tijdsfilosofieën kunt plaatsen. Ze haalt voorbeelden aan van boeddhistische en westerse denkers wier ideeën in elke categorie terechtkomen.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full is-resized"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/godel.jpg" alt="" class="wp-image-3544" width="369" height="489" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/godel.jpg 266w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/godel-227x300.jpg 227w" sizes="auto, (max-width: 369px) 100vw, 369px" /><figcaption class="wp-element-caption">Kurt Gödel (1906=1978)</figcaption></figure>
</div>


<p class="wp-block-paragraph">In de taxonomie van Miller is </p>



<ul class="wp-block-list">
<li>Gödel een hardnekkige foutentheoreticus, die zegt dat tijd objectief en asymmetrisch zou moeten zijn (maar dat is het niet); </li>



<li>Longchenpa een hardnekkige realist, die vier smaken van tijd onderscheidt (opgehouden, niet-dralend, nog-niet-komend en tijdloos) en voor wie tijd logischerwijs kan bestaan;</li>



<li>Nāgārjuna moeilijker vast te pinnen: volgens de één verwerpt hij hardnekkige opvattingen over tijd, voor de ander lijkt hij een niet veeleisende foutentheoreticus, die zegt dat alle voorstellen voor de aard van tijd afhangen van het feit of er ultieme waarheden zijn &#8211; die niet bestaan. </li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Tijd mag dan misschien een illusie zijn, maar je moet nog steeds niet te laat op een afspraak verschijnen.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/tijd-kan-niet-bestaan/">Tijd kan niet bestaan</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/tijd-kan-niet-bestaan/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Tijd volgens filosofen</title>
		<link>https://heesen.online/tijd-volgens-filosofen/</link>
					<comments>https://heesen.online/tijd-volgens-filosofen/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Fri, 17 Mar 2023 14:02:38 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Filosofie]]></category>
		<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[Wis- en Natuurkunde]]></category>
		<category><![CDATA[Martin Heidegger]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=3529</guid>

					<description><![CDATA[<p>Sommige filosofen beweren dat tijd een illusie is omdat het een subjectieve ervaring is die door onze eigen geest wordt gecreëerd. Ze beweren dat tijd geen objectieve realiteit is die onafhankelijk bestaat van onze perceptie ervan.<br />
Heidegger bijvoorbeeld schreef uitgebreid over het onderwerp tijd en zijn relatie met het zijn.</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/tijd-volgens-filosofen/">Tijd volgens filosofen</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Sommige filosofen beweren dat tijd een illusie is omdat het een subjectieve ervaring is die door onze eigen geest wordt gecreëerd. Ze beweren dat tijd geen objectieve realiteit is die onafhankelijk bestaat van onze perceptie ervan.</p>



<p class="wp-block-paragraph"><em>Heidegger</em> bijvoorbeeld schreef uitgebreid over het onderwerp tijd en zijn relatie met het zijn. Hij voerde aan dat tijd een essentieel onderdeel is van onze ervaring van zijn, en dat het niet alleen een lineaire opeenvolging van gebeurtenissen is, maar eerder een dynamisch ontvouwingsproces. <br>Hij voerde ook aan dat tijd wordt gekenmerkt door een spanning tussen verleden, heden en toekomst, en dat het onze ervaring van deze spanning is die de basis vormt van ons begrip van het zijn. Heidegger geloofde dat het begrijpen van tijd essentieel is om het zijn te begrijpen, en dat we door het zijn te begrijpen inzicht kunnen krijgen in de ware aard van tijd.</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="570" height="715" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/zandloper.jpg" alt="" class="wp-image-3531" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/zandloper.jpg 570w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/zandloper-239x300.jpg 239w" sizes="auto, (max-width: 570px) 100vw, 570px" /></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Tijd is een illusie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Al in een eerder bericht had ik het over de illusie die tijd soms lijkt. Een argument daarvoor is dat tijd uiteindelijk relatief is, dat wil zeggen dat het sneller of langzamer lijkt te gaan, afhankelijk van het referentiekader van de waarnemer. Dit suggereert dat tijd geen objectief kenmerk van het universum is, maar eerder een product van onze eigen waarnemingen.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd is verandering</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Een ander argument is dat tijd niet direct waarneembaar is, maar wordt afgeleid uit veranderingen in de wereld om ons heen. We meten tijd door de beweging van objecten of de voortgang van gebeurtenissen te observeren, maar deze observaties zijn zelf subjectief en afhankelijk van ons eigen perspectief.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Niet alle filosofen zijn het echter met deze opvatting eens. Sommigen beweren dat tijd een reëel en objectief kenmerk van het universum is en dat onze subjectieve ervaring ervan eenvoudigweg een weerspiegeling is van deze realiteit. Ze beweren dat tijd onafhankelijk bestaat van onze perceptie ervan en dat het een fundamenteel aspect is van de fysieke wereld. Uiteindelijk is de vraag of tijd een illusie is of een fundamenteel aspect van de werkelijkheid een complexe en onopgeloste filosofische kwestie.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd is een fundamenteel aspect van het universum</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Natuurkundigen hebben een ander perspectief op de aard van tijd dan filosofen. Volgens de relativiteitstheorie worden tijd en ruimte beschouwd als twee onderling verbonden aspecten van een enkele entiteit die ruimtetijd wordt genoemd.</p>



<p class="wp-block-paragraph">In de relativiteitstheorie is tijd niet absoluut, maar relatief ten opzichte van het referentiekader van de waarnemer. Dit betekent dat de tijd langzamer of sneller lijkt te gaan, afhankelijk van de beweging van de waarnemer en het zwaartekrachtveld waarin hij zich bevindt. <br>Dit betekent echter niet dat tijd een illusie is, maar eerder dat het een fundamenteel aspect is van het universum dat zich gedraagt op een manier die contra-intuïtief lijkt. <br>Samenvattend, terwijl filosofen kunnen discussiëren over de vraag of tijd een illusie is, beschouwen natuurkundigen tijd als een reëel en fundamenteel aspect van het universum.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd is een psychologische constructie</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In de psychologie wordt tijd gepresenteerd als een abstract concept, vaak omschreven als een psychologische constructie. Het is een persoonlijke ervaring en psychologen bestuderen vaak de manier waarop mensen tijd waarnemen, onthouden en beheren. Tijd is ook gerelateerd aan emoties, motivatie en besluitvorming, wat kan verklaren waarom mensen verschillende ervaringen met tijd hebben.</p>



<p class="wp-block-paragraph">We moeten echter ook bedenken dat dieren ook een bepaalde relatie tot tijd hebben, die op haar beurt gebonden lijkt te zijn aan natuurlijke veranderingen zoals dag/nacht of zomer/winter, en dat de mens zich ook al lang op deze parameters oriënteert. Je zou dus kunnen zeggen dat de psychologische opvatting van tijd een middenweg vertegenwoordigt tussen een puur subjectieve interpretatie van sommige filosofen en de technisch bepaalde opvatting van natuurkundigen.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Tijd is een geschenk</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Misschien is een heel andere, poëtische definitie ook zinvol: tijd als geschenk. Wij hebben dit met onze geboorte meegekregen en kunnen onze tijd ook aan anderen geven…</p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/tijd-volgens-filosofen/">Tijd volgens filosofen</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/tijd-volgens-filosofen/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Tijd is relatief</title>
		<link>https://heesen.online/tijd-is-relatief/</link>
					<comments>https://heesen.online/tijd-is-relatief/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JosWP]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 14 Mar 2023 09:19:29 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Teksten in het Nederlands/Dutch]]></category>
		<category><![CDATA[tijd]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://heesen.online/?p=3519</guid>

					<description><![CDATA[<p>Een recente studie door academici van Royal Holloway, gepubliceerd in Current Biology, laat zien hoe onze hartslag kan leiden tot verstoringen in onze perceptie van tijd. </p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/tijd-is-relatief/">Tijd is relatief</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[
<p class="wp-block-paragraph">Een recente (02/2023) studie door academici van <em>Royal Holloway</em>, gepubliceerd in <em>Current Biology</em>, laat zien hoe onze hartslag kan leiden tot verstoringen in onze perceptie van tijd.</p>



<p class="wp-block-paragraph">De studie werd geleid door dr. <em>Irena Arslanova</em> en professor <em>Manos Tsakiris</em> van de afdeling Psychologie en onderzoekt hoe perceptie van het verstrijken van de tijd afhangt van de signalen die onze hersenen van ons lichaam ontvangen.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Mensen kunnen voelen dat de tijd voorbij vliegt als ze bezig zijn of ergens enthousiast over zijn, maar op andere momenten kan de tijd gaan slepen als mensen zich vervelen. Dit suggereert dat onze ervaring van tijd vaak vervormd is en niet overeenkomt met echte tijd.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Hersenmechanismen of hartsignalen</h2>



<p class="wp-block-paragraph">Veel invloedrijke theorieën hebben gekeken naar mogelijke hersenmechanismen om deze vervormingen te verklaren, maar die studies hebben niet gekeken naar hoe signalen van het hart naar de hersenen belangrijk kunnen zijn bij het produceren van deze vervormingen. Het hart en de hersenen staan voortdurend met elkaar in verbinding omdat ons hart bij elke hartslag signalen naar de hersenen stuurt. Dat zijn signalen die cruciale informatie verschaffen over de toestand van het lichaam. De onderzoekers gebruikten dit inzicht om beter te begrijpen hoe tijdsverstoringen kunnen ontstaan.</p>



<h2 class="wp-block-heading">Eerste van twee experimenten</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In dit geval werden twee experimenten uitgevoerd waarbij onderzoekers korte gebeurtenissen presenteerden </p>



<ul class="wp-block-list">
<li><em>tijdens</em> één hartslag (systole), wanneer het hart samentrekt en signalen naar de hersenen stuurt, en</li>



<li><em>tussen</em> hartslagen (diastole), wanneer de hart ontspant en geen informatie naar de hersenen stuurt.</li>
</ul>



<p class="wp-block-paragraph">Vervolgens maten ze de tijdsperceptie van mensen door deelnemers te vragen te beoordelen of wat ze waarnamen langer of korter was in vergelijking met een referentieduur.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Wanneer gebeurtenissen tijdens <em>diastole</em> werden gepresenteerd, leidde dit ertoe dat mensen de tijd als <em>langer</em> dan hun werkelijke duur beschouwden, alsof hun duur was verlengd. <br>Bij <em>systole</em> zagen mensen dezelfde gebeurtenis als <em>korter</em>, alsof het in de tijd samentrok.</p>



<p class="wp-block-paragraph">Dr. <em>Arslanova </em>van de afdeling Psychologie van <em>Royal Holloway</em> zei: &#8220;<em>Onze bevindingen illustreren het punt dat de romanschrijver Murakami maakte in zijn roman &#8216;Kafka on the Shore&#8217;, toen hij schreef: &#8220;De tijd breidt zich uit, dan trekt hij samen, alles in overeenstemming met het roeren van het hart.</em>&#8220;</p>



<p class="wp-block-paragraph">&#8220;<em>Deze patronen van samentrekking en uitzetting laten zien hoe onze perceptie van tijd voortdurend wordt beïnvloed door onze interne fysiologische toestanden</em>.&#8221;</p>


<div class="wp-block-image">
<figure class="aligncenter size-full is-resized"><img loading="lazy" decoding="async" src="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/tijdrelatief.jpg" alt="" class="wp-image-3520" width="709" height="473" srcset="https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/tijdrelatief.jpg 960w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/tijdrelatief-300x200.jpg 300w, https://heesen.online/wp-content/uploads/2023/03/tijdrelatief-768x512.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 709px) 100vw, 709px" /><figcaption class="wp-element-caption">Tijd is relatief</figcaption></figure>
</div>


<h2 class="wp-block-heading">Tweede experiment</h2>



<p class="wp-block-paragraph">In het tweede experiment voerden deelnemers een vergelijkbare taak uit, maar met afbeeldingen van gezichten met emotionele uitdrukkingen. Wederom werd hetzelfde algemene patroon van versnelling bij systole en vertraging bij diastole waargenomen. <br>Maar wat belangrijker is, toen deze gezichten als emotioneel intenser werden ervaren, ging de tijd over het algemeen sneller.</p>



<p class="wp-block-paragraph">De bevindingen van deze studie geven een meer mechanistisch inzicht in hoe gewone tijdvervormingen ontstaan door fasische modulaties binnen elke hartslag. De resultaten kunnen belangrijke implicaties hebben, gezien de rol die timing speelt bij verschillende hooggekwalificeerde taken die mensen uitvoeren (bijvoorbeeld autorijden, een instrument bespelen of bepaalde sporten) en de implicatie van tijdswaarneming bij verschillende psychische aandoeningen, zoals depressie en angst. .</p>



<p class="wp-block-paragraph">Professor <em>Manos Tsakiris</em> van de afdeling Psychologie van <em>Royal Holloway</em> voegde hieraan toe: &#8220;<em>Deze bevindingen benadrukken de ingewikkelde relatie tussen wat er in ons lichaam gebeurt en hoe signalen van ons lichaam, in dit geval het hart, kunnen fungeren als een subjectieve gangmaker van het verloop van tijd.&#8221;</em></p>
<p>Het bericht <a href="https://heesen.online/tijd-is-relatief/">Tijd is relatief</a> verscheen eerst op <a href="https://heesen.online">HEESEN Online</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://heesen.online/tijd-is-relatief/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
