Rond 4500 v.Chr. vestigden mensen zich in Mesopotamië. Binnen een paar eeuwen ontwikkelden zij (de Sumeriërs) wat we tegenwoordig de bakermat van de beschaving noemen.
Tussen Eufraat en Tigris
Mesopotamië was volkomen onbekend totdat de geheimen ervan uit het woestijnzand werden gehaald. In de tweede helft van de 19e eeuw reisden Franse en Britse archeologen naar wat nu Irak is, om op zoek te gaan naar vondsten uit de Assyrische periode. Toevallig kwamen ze een veel oudere beschaving tegen. Tot dan toe waren de enorme hoeveelheden slib die de Eufraat en de Tigris uit de bergen van Turkije meebrachten erin geslaagd de sporen uit het verleden uit te wissen en te verbergen. Toen Sumer werd opgegraven en gedateerd, werd de bekende geschiedenis radicaal uitgebreid.
Vanuit natuurlijk perspectief is Mesopotamië een overwegend vlak landschap, met uitgestrekte zandvlaktes en schaarse vegetatie. Er is een moerassig landschap richting de Perzische Golf, waar de zee zich sinds de laatste ijstijd geleidelijk heeft teruggetrokken. Een woestijnklimaat bepaalt er het weer. De regenval is sporadisch, ondraaglijke hitte midden op de dag, terwijl het in de winter en ’s nachts bitter koud kan zijn.
Ook al regende het nauwelijks, de kernregio’s van Mesopotamië werden voortdurend getroffen door verwoestende overstromingen veroorzaakt door de rivieren Eufraat en Tigris. Omdat het vlakke landschap richting zee was ontstaan door modder en zand, was er geen steen om mee te bouwen. Ook groeiden er geen bomen die gebruikt konden worden om huizen of boten te maken.
Handel, Transport en Irrigatie
Een van de belangrijkste redenen waarom Mesopotamië de bakermat van de beschaving werd, was de locatie ervan. De regio lag tussen de rivieren Tigris en Eufraat en deze vormden een constante waterbron. De rivieren vergemakkelijkten ook de handel en het transport, waardoor mensen gemakkelijk van de ene plaats naar de andere konden reizen. De twee grote rivieren vormden ook de juiste omstandigheden om kunstmatige irrigatie op grote schaal te kunnen ontwikkelen.
Rond 3500 v.Chr. werd de Sumerische samenleving opgericht die wereldgeschiedenis zou creëren. De Sumeriërs noemden zichzelf “het volk met de zwarte hoofden”, en ze noemden hun land “het land van het volk met de zwarte hoofden”. Sumer had een etnisch diverse bevolking, dus de geschiedenis van Sumer gaat niet over de geschiedenis van een natie of een volk, maar over de geschiedenis van een gebied.
De Sumerische beschaving was de eerste samenleving in de geschiedenis die de krachten van de natuur kon dwingen dienaar van de samenleving te zijn. Sumer ontwikkelde een systeem van kunstmatige irrigatie dat het land zo vruchtbaar maakte, dat het verschillende stadstaten met een steeds groeiende bevolking kon voeden. Dit leidde uiteindelijk tot een stedelijke revolutie die het voor de meerderheid van de toenmalige wereldbevolking mogelijk zou maken om in steden te leven. Ur, Eridu en Uruk hadden 5000 jaar geleden allemaal een geschatte bevolking van meer dan 50.000 inwoners.
Klei: voor bouw en schrift
Uiteindelijk ontdekten de Sumeriërs dat deze riviervlakte onbeperkte toegang had tot een andere hulpbron die wereldhistorische betekenis zou krijgen. Klei zou het wondermiddel van Sumer worden. Het werd het bouwmateriaal van de tempels en de basis van het eerste boek over de kunst van het schrijven. De klei kon worden gebruikt om moddersteen te maken, die op zijn beurt kon worden gebruikt om huizen, trappiramides, tempels, dijken en kanalen te maken. Sumerische steden waren omgeven door muren van dergelijke moddersteen. In Uruk werd de stad omringd door een tien kilometer lange muur met verdedigingstorens, opgetrokken uit klei. Klei was het bouwmateriaal van deze eerste beschaving.
De klei legde ook de basis voor een nieuwe beslissende stap in de menselijke geschiedenis. De ontwikkeling van ’s werelds eerste schrijftaal: spijkerschrift. De Sumeriërs gebruikten puntige voorwerpen en gesneden tekens op kleitabletten die ze vervolgens lieten drogen in de zon. Omdat de opslag en distributie van voedsel een van de innovaties van de beschaving was, was er behoefte aan een systeem dat de noodzakelijke informatie over de voedselvoorziening kon registreren, opslaan en informatie over wie wat had ontvangen. Een dergelijk registratiesysteem was ook belangrijk voor de handelsactiviteiten van de stadstaten en voor de organisatie van die stadstaten. Daarom kwam de eerste schrijver die we kennen uit Sumerië. De schrijftaal heeft de beschaving niet geschapen, het was de beschaving die de schrijftaal schiep, die op haar beurt de beschaving weer verder ontwikkelde.
De geschreven taal en klei maakten het ook mogelijk om het getalsysteem te ontwikkelen dat de basis zou worden voor het begrip van tijd en ruimte door de moderne mens. Het is hier dat mensen op het idee kwamen om de tijd te verdelen in uren van 60 minuten, minuten in 60 seconden, de week in zeven dagen en de cirkel in 360 graden.
Klei maakte het ook mogelijk om ’s werelds eerste juridische tekst te creëren die ervoor zou zorgen dat geen enkele burger twijfelde aan de straf voor alles, van seks met de slaven van anderen tot moord. “Een man die een andere man doodt, moet zelf sterven,” de Code van Ur-Nammu werd rond 2100 v.Chr. afgekondigd.
Eerste oorlog en vrede
Sinds kanalen steden met elkaar begonnen te verbinden, begonnen er ook conflicten. Er wordt beweerd dat de eerste oorlog in de wereldgeschiedenis plaatsvond toen koning Eannatum van Lagash rond 2450 v.Chr. de rivaliserende stadstaat Umma versloeg, in een conflict over de controle over deze kunstmatige waterwegen en irrigatiekanalen. Wat de oorzaak van de oorlog ook is, we hebben afbeeldingen van 4500 jaar oude oorlogsscènes op een steen genaamd “De Stele van de Gieren” tentoongesteld in het Louvre in Parijs. Na de overwinning zette de koning een soort grenssteen op, waarop de vredesvoorwaarden waren gegraveerd. Sumer gaf ons daarmee de eerste oorlog, maar ook het eerste vredesverdrag dat we kennen.
Het Sumerische rijk verdwijnt
Tegelijkertijd kan het erop lijken dat Sumer een samenleving was die uit de geschiedenis verdween, juist omdat de natuur de overhand kreeg. Men is het er algemeen over eens dat de Sumerische beschaving, die bestond van ongeveer 4000 tot 2000 v.Chr., instortte of verdween, en werd gevolgd door andere staatsformaties in Mesopotamië.
De verklaring hiervoor die gaandeweg de meeste aanhang heeft gekregen, is dat de Sumerische beschaving achteruitging doordat de productiviteit in de landbouw geleidelijk afnam. Omdat de rivieren Eufraat en Tigris water uit smeltende sneeuw in de Turkse bergen brachten, bevatten ze hoge concentraties opgeloste zouten. Gedurende millennia waren de zouten in het grondwater via de planten-wortels naar de oppervlakte gezogen. Extra zout kwam binnen met de wind uit de Perzische Golf. Steeds meer irrigatie liet steeds meer zout in de bodem achter. Na verloop van tijd was het onvermijdelijk dat dit de aarde vernietigde. Hun revolutionaire innovatie, hun irrigatiesysteem, was het zaad van de langzame achteruitgang en uiteindelijke ineenstorting van hun beschaving.
Het Akkadische rijk
In de loop van de tijd ontstonden er in Mesopotamië verschillende andere rijken, die elk hun stempel drukten op de cultuur en samenleving van de regio. Een van de eerste rijken was het Akkadische rijk, dat rond 2334 v.Chr. ontstond. De Akkadiërs werden geleid door Sargon van Akkad, die de Sumerische stadstaten veroverde en een verenigd rijk creëerde.
Het Akkadische rijk stond bekend om zijn militaire bekwaamheid en bijdragen aan de Mesopotamische beschaving. Ze zetten de Sumerische traditie van het gebruik van spijkerschrift voort en breidden het grondgebied van het rijk uit door middel van een reeks militaire campagnes.
Het Babylonische rijk
Het Babylonische rijk, dat rond 1894 v.Chr. ontstond, was een ander belangrijk rijk in Mesopotamië. De Babyloniërs stonden bekend om hun vooruitgang in recht en literatuur, waaronder de ontwikkeling van de Code van Hammurabi, een van de eerste juridische codes in de geschiedenis. Ze bouwden ook indrukwekkende bouwwerken zoals de Hangende tuinen van Babylon, een van de zeven wonderen van de antieke wereld, beschouwd als van de grote technische prestatieën van het Babylonische rijk. Ze bestonden uit een reeks gelaagde tuinen, gebouwd op een enorm stenen terras. Elke laag was gevuld met planten en bomen, waardoor een weelderige en groene oase ontstond in het hart van de woestijn.
Het Assyrische rijk
Het Assyrische rijk, dat rond 2500 v.Chr. ontstond, was een andere grote macht in Mesopotamië. De Assyriërs stonden bekend om hun militaire macht en hun gebruik van geavanceerde technologie, zoals belegeringsmachines en ijzeren wapens. Ze ontwikkelden ook een geavanceerd systeem van bureaucratie, waarbij functionarissen verantwoordelijk waren voor het beheer van verschillende aspecten van de overheid.
Het Perzische rijk
Tenslotte het Perzische rijk, dat rond 550 v,Chr. ontstond, was het laatste grote oude rijk dat over Mesopotamië regeerde. De Perzen stonden bekend om hun kunst, literatuur en filosofische vooruitgang en hun religieuze tolerantie. Ze lieten mensen uit verschillende culturen en religies samenleven en werken, waardoor een diverse en kosmopolitische samenleving ontstond.
De erfenis van Mesopotamië reikt tot ver buiten de regio zelf. De innovaties en prestaties van de Mesopotamiërs hadden een diepgaande invloed op latere samenlevingen en vormden de loop van de menselijke geschiedenis.
