Wie kent de Nederlandse schrijver Judicus Verstegen nog? Hij is in 2015 overleden, zonder dat daar enige aandacht aan besteed werd. En dat terwijl hij in de zestiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw een opvallende stem in de Nederlandse literatuur was: scherp, intellectueel, kritisch en vaak controversieel.
Hij was tegelijk:
- schrijver,
- dichter,
- chemicus,
- fotograaf,
- en observator van intellectuele hypocrisie.
Hij behoort tot die merkwaardige categorie schrijvers die ooit serieus werden genomen, literaire opschudding veroorzaakten, en daarna vrijwel uit het collectieve geheugen verdwenen
Als je het over de zestiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw hebt, heb je het over mijn pubertijd. Ik heb dus wel enkele van zijn boeken gelezen.
Wie was Judicus Verstegen?
Zijn volledige naam was Judicus Marinus Pieter Jan Verstegen en hij werd op 8 oktober 1933 in Den Helder geboren. Naast schrijver was hij ook chemicus. Hij overleed in 2015.
Hij combineerde zijn wetenschappelijke achtergrond met literair werk; iets wat in zijn romans zichtbaar bleef door:
- analytische observaties,
- rationele precisie,
- maar ook vervreemding en existentiële twijfel.
Debuut: Legt uw hart daarop (1967)
Zijn eerste roman was Legt uw hart daarop. Het boek trok direct aandacht door de intellectuele stijl, de wetenschappelijke thematiek en de psychologische vervreemding. Maar het raakte ook controversieel want sommigen beschuldigden hem van stilistische beïnvloeding of zelfs plagiaat van Willem Frederik Hermans1.
En dat bleef aan hem kleven.
Het grote schandaal: De koekoek in de klok (1969)
Zijn bekendste boek werd De koekoek in de klok. Dit was een sleutelroman over fraude, machtsmisbruik, intellectuele corruptie en hypocrisie binnen de universitaire wereld van Amsterdam. Het boek veroorzaakte zoveel opschudding dat uitgeverij Querido het uit de handel haalde uit angst voor smaadprocedures.
Dat maakte Verstegen in één klap berucht, maar ook problematisch voor het literaire establishment.
Mijn favoriet: De bruine ring om de ziel (1974)
Als een fles cognac bijna helemaal leeggedronken is blijft er iets over: een bruine ring om de ziel. Die ziel is de bodem van de fles, waarin dan iets van de drank is overgebleven. Judicus Verstegen heeft zijn roman de titel “Een bruine ring om de ziel” gegeven, een benaming die de lezer gaandeweg duidelijk zal worden. Het is een roman over de verhouding tussen een student en zijn twintig jaar oudere hospita. Tegelijkertijd is het ook het verslag van de ontwikkeling binnen de student. Hij moet zich aanpassen aan de verlangens van de maatschappij, hier vertegenwoordigd door het Van Regteren Athenafonds, waaruit hij een kleine tegemoetkoming in zijn studiekosten ontvangt.
Het is dit fonds dat in sterke mate de verhouding van de hoofdpersoon tot zijn omgeving bepaalt en dat ook, zij het indirekt, verantwoordelijk is voor de ontknoping. “Een bruine ring om de ziel” is een deels trieste, deels burleske geschiedenis uit het Amsterdam van de vijftiger jaren waarvan de schrijver een scherp en onweerstaanbaar beeld weet op te roepen.
Thematiek in zijn werk
Verstegen schreef vaak over:
– Intellectuele vervreemding
Zijn personages zijn vaak:
- denkers,
- wetenschappers,
- buitenstaanders,
- mensen die vastlopen in systemen.
– Corruptie van instituties
Universiteiten, bureaucratie en maatschappelijke elites verschijnen bij hem vaak als:
- gesloten machtsstructuren,
- hypocriet,
- moreel ambigu.
– Rationaliteit versus existentie
Door zijn wetenschappelijke achtergrond combineert hij:
- analytische precisie
- met existentiële onrust.
Dat maakt zijn werk soms verwant aan:
- Hermans,
- Mulisch,
- existentialistische literatuur.
Zijn stijl
Critici beschreven zijn stijl als:
- zakelijk,
- koel,
- intelligent,
- observerend,
- soms afstandelijk.
Hij schreef zonder veel sentimentaliteit. Dat gaf zijn werk kracht, maar maakte het ook minder toegankelijk voor een breed publiek.
Waarom raakte hij vergeten?
Dat is een interessante literaire vraag. Mogelijke redenen zijn dat hij niet echt bij een literaire “stroming” hoorde:
Hij hoorde niet echt bij de:
- Vijftigers2,
- experimentele bewegingen,
- politieke literaire groepen.
Hij had door De koekoek in de klok een reputatie en imago gekregen van lastig, confronterend en controversieel.
Misschien hierdoor werd hij ook geen publieke persoonlijkheid en bouwde hij geen mediaprofiel op zoals Hermans, Reve of Mulisch.
Na zijn laatste publicaties (1982) werd het opvallend stil rond hem.
Belangrijkste werken
| Titel | Jaar |
|---|---|
| Legt uw hart daarop | 1967 |
| Een zon bij nacht | 1968 |
| De koekoek in de klok | 1969 |
| De koning van het puin | 1970 |
| De vloek van het schema | 1970 |
| De revoluties | 1971 |
| De regentijd | 1973 |
| Een bruine ring om de ziel | 1974 |
| De noordelijke samenzwering | 1975 |
| De tocht over Besseggen | 1978 |
1 Willem Frederik Hermans (1921–1995) was een Nederlands schrijver van vooral romans, novellen en beschouwend proza. Hij was ook fysisch geograaf, fotograaf, polemist en dichter. Typerend voor Hermans’ werk zijn de hechte literaire constructie en de samenhang tussen vertelwijze, intrige en thematiek, die in essentie kennis-theoretische opvattingen behelst.
De voorpublicatie van de roman Ik heb altijd gelijk in 1951 bracht Hermans in opspraak: een proces over belediging van het katholieke volksdeel eindigde in 1952 met vrijspraak.
2 De Vijftigers waren een literaire beweging in Nederland en België. Aan het eind van de jaren 1940 liet een nieuwe groep jonge dichters van zich horen. De Vijftigers verzetten zich tegen de kunstopvattingen van hun voorgangers. Er is een lyriek die wij afschaffen, zoals ze dat stelden. Het gaat hier om de dichters Lucebert, Hugo Claus en Gerrit Kouwenaar, Remco Campert en Jan Elburg. Zij waren wat eerder betrokken geraakt bij een groep jonge Deense, Belgische en Nederlandse kunstenaars, die zich Cobra noemde, Copenhagen, Brussel, Amsterdam. Volgens deze Cobra-kunstenaars – onder hen Karel Appel, Corneille en Constant – kon echte vitale kunst alleen gemaakt worden door werkelijk vrije mensen.