Holbein’s De Ambassadeurs

Al bijna 500 jaar staan er twee jonge mannen in de National Gallery, die naar ons staren vanuit een wereld die op de rand van de afgrond staat.
Hans Holbein‘s¹ ‘De Ambassadeurs’ is misschien wel een van de meest spectaculaire en mysterieuze Tudor-schilderijen. Het is een duizelingwekkende weergave van rijkdom, intellect en verborgen symboliek en “Easter eggs“² die historici blijven verbijsteren en verrassen.

Het is gedateerd in 1533, olieverf op paneel, 207 × 209 centimeter groot. Het is een groot dubbelportret. Het schilderij heeft in eerste instantie, tot 1563, gehangen in het kasteel van Jean de Dinteville: Château de Polisy. Het werk bevindt zich sinds 1890 in de collectie van de National Gallery te Londen.

Een wereld op zijn kop

Om het schilderij te begrijpen, moet men het jaar begrijpen waarin het is gemaakt. In 1533 was Engeland een kruitvat. De Koning, Hendrik VIII, heeft effectief de oorlog verklaard aan het religieuze gezag van Rome, omdat de paus zijn huwelijk met Catharina van Aragon, die hem geen zoon wist te schenken, niet wilde ontbinden. Wat waren de data in 1533?

• 25 januari 1533: Henry VIII trouwde met Anne Boleyn
• 11 april 1533: Goede Vrijdag en de datum op de cilinderzonnewijzer op de bovenste tafel in het schilderij
• 23 mei 1533: Cranmer³ verklaart Henry’s huwelijk met Catharina van Aragon nietig
• 28 mei 1533: Cranmer verklaart Henry’s huwelijk met Anne goed en geldig. – Paus verklaart later Henry & Cranmer geëxcommuniceerd
• 1 juni 1533: Anne Boleyn wordt tot koningin gekroond
• 7 september 1533: Anne bevalt van Elizabeth (de toekomstige koningin)

Het was in deze sfeer dat twee Franse afgezanten arriveerden op een missie voor koning Frans I van Frankrijk: Jean de Dinteville, een magnifieke 28-jarige edelman (links op het schilderij), en Georges de Selve, een nuchter geklede geestelijke (bisschop van Laveur) die mogelijk een dubbelspel speelde als spion voor keizer Karel V.

Het detective spoor

Tracy Borman, die onlangs de gids voor het schilderij in de National Gallery schreef, legt uit dat De ambassadeurs een “schatkamer met verborgen betekenissen” is die de chaos van het Tudor-hof onthult.  

“Lange tijd was er veel discussie over wie deze twee mannen waren” merkt Tracy op. Waarom vertoont de vloer onder de voeten van de mannen een gelijkenis met de exacte plek waar Anne Boleyn werd gekroond?

Symbolen van onenigheid

De heren leunen op een meubelstuk van twee planken, met op beide planken objecten die betrekking hebben op het quadrivium, de vier wiskundige wetenschappen: rekenen, meetkunde, muziek en astronomie. Op de rode loper met Turks motief (een verwijzing naar het bestaan van meerdere religies) bevinden zich een hemelbol, een cilindrische zonneklok, een wit kwadrant achter een ander kwadrant, een veelvlakkige zonnewijzer, een torquetum (astronomisch meetinstrument) en een boek met een rode band en zwartgouden sluiting. Het was een weergave van de stand van zaken van technologie en kennis op dat moment.

De planken tussen de twee mannen zijn vol met vreemde en prachtige voorwerpen, maar als je beter kijkt, begint de ‘harmonie’ van de scène zich te ontrafelen:

• De gebroken snaar: Op de onderste plank zit een luit met een gebroken snaar, een grimmig symbool van religieuze en politieke verdeeldheid in Europa. De luit (Frans: luthe) is een woordspeling op Luther. Het gezangenboek wijst op gezangen van Luther.
• De ontbrekende fluit: Bij een tas met fluiten ontbreekt één instrument, wat nog meer de nadruk legt op een ontstemde wereld.
• De omgekeerde wereldbol: Een aardbol toont Europa ondersteboven, met de nadruk op Rome en Neurenberg, ofwel de brandhaarden van de Reformatie.

Twee instrumenten op de bovenste plank tonen de exacte tijd waarop het schilderij werd voltooid: 11 april 1533, Goede Vrijdag, 10:30 uur. De tijd is stilgezet en onderstreept op paradoxale wijze het gegeven dat de tijd voortschrijdt en de ouderdom nadert. Wereldse zaken zijn uiteindelijk van weinig belang.

Dood en redding

Natuurlijk, geen discussie over De ambassadeurs is compleet zonder het beroemdste mysterie: de ‘rare vervormde vorm’ (een anamorfose) die aan de voeten van de mannen zweeft.

Vanuit een specifieke hoek bekeken, springt de vlek in perspectief als een menselijke schedel – een koele memento mori dat ondanks hun fijne zijde en wetenschappelijke instrumenten de dood de ultieme gelijkmaker is. Men vermoedt dat het schilderij bedoeld was om bovenaan een trap te hangen, aan de linkerkant, zodat de schedel herkenbaar was voor iemand die de trap op liep.

Helemaal aan de rand van het frame (links boven), half verborgen door een groen gordijn, zit een klein zilveren kruisbeeld verborgen. “Het is een symbool van hoop en verlossing” zegt Tracy Borman. “De boodschap is dat verlossing er is voor degenen die ernaar streven, zelfs in een wereld die op de rand van een ramp lijkt te staan“.

Hans Holbein schilderde niet zomaar twee mannen; hij maakte een momentopname van een beschaving midden in een zenuwinzinking. Door de studie van Tracy Borman kunnen we eindelijk beginnen te begrijpen wat deze twee sluwe ambassadeurs dachten toen ze 500 jaar geleden uit het canvas staarden.

---

¹ Hans Holbein de Jonge werd geboren in Augsburg, Beieren in 1497. Hij leerde de schilderkunst van zijn vader, die met zijn talentvolle zoon naar Bazel verhuisde. Op zeer jonge leeftijd werd Holbein de Jonge in 1519 lid van het Schildersgilde. Hij raakte bevriend met de humanist Erasmus en maakte de pentekeningen in diens uitgave Lof der zotheid. Ook schilderde hij diverse portretten van hem.

Portretten schilderen van personen was in die tijd relatief nieuw. De taferelen waren in de Middeleeuwen vooral Bijbels. Holbein schilderde echter natuurgetrouwe portretten. Het portret van Erasmus was zo perfect en betekenisvol, dat bevriende relaties op hun beurt ook bestellingen plaatsten. In het schilderij van Erasmus zien we bijvoorbeeld wolvenbont, wat staat voor rijkdom. Een studiolo (klein privévertrek) verwijst naar intellectueel vermogen en een boek geeft schrijverschap aan. Met zo’n zelfportret kon men macht en aanzien naar de buitenwereld uitstralen.

Omdat in het zuiden van Europa Leonardo da Vinci, Michelangelo en Raphael dominante kunstenaars waren, stimuleerde zijn vader Hans Holbein de Oude zijn zoon om naar het noorden te trekken. Daar waren immers geen concurrenten van naam en kon hij opdrachten bemachtigen en zo in zijn onderhoud voorzien.

Erasmus bracht Hans Holbein in contact met Thomas More, die hem op zijn beurt introduceerde aan het Engelse hof van Hendrik VIII, waar hij in 1536 hofschilder werd. Hij schilderde de vorst en zijn koninginnen en ontwierp ook staatsiegewaden voor de zeer corpulente koning.

Hans Holbein bleef werken in Engeland en overleed tien jaar later in 1543 op 46-jarige leeftijd in Londen aan de pest.

² Een Easter egg (Engels voor paasei) is een grap of een verborgen boodschap die in een computerprogramma, film, website, computerspel, dvd, cd (hidden track), plaatje, pretparkattractie, schilderij of boek verwerkt is. Net als echte paaseieren  zitten deze snufjes verborgen en moet ernaar gezocht worden.

³ Thomas Cranmer (1489–1556) was de Anglicaanse aartsbisschop van Canterbury  tijdens het bewind van de Engelse heersers Hendrik VIII, Eduard VI, Jane Grey  en Maria Tudor. Cranmer bewerkstelligde in 1533 de nietigverklaring van het huwelijk tussen Hendrik VIII en Catharina van Aragon en verklaarde Hendriks tweede huwelijk, met Anna Boleyn, geldig. Nog hetzelfde jaar werd Cranmer door paus Clemens VII geëxcommuniceerd. In 1534 werd in Engeland de Act of Supremacy aangenomen, waarmee de Anglicaanse Kerk als zelfstandig instituut ontstond. In 1553 kwam Maria Tudor aan de macht. Zij had het terugbrengen van Engeland bij de katholieke Kerk als voornaamste doel. Ze schuwde daarbij geen enkel middel en verwierf zodoende de bijnaam ‘Bloody Mary’. Veel tegenstanders kwamen op de brandstapel. Ook Cranmer werd als ketter berecht en veroordeeld tot de brandstapel. Daarmee heeft hij in de anglicaanse traditie de status van martelaar  en een soort heilige verworven.