Inheemse Hawaïanen en Paaseilandbewoners stammen genetisch af van dezelfde ‘ultrareizigers’, een Polynesische groep die grote afstanden van de oceaan overstak om deze afgelegen eilanden te bereiken, zo blijkt uit een nieuwe studie.
Paaseiland (ook bekend als Rapa Nui) en Hawaï maken deel uit van Polynesië, een groep van meer dan 1.000 eilanden verspreid over een gebied in de Stille Oceaan dat ongeveer gelijk is aan de gebieden van Noord- en Zuid-Amerika samen. Hawaï en Paaseiland liggen het verst van deze eilanden uit elkaar, ongeveer 7.200 kilometer, ofwel dezelfde afstand als van San Francisco naar Lima, Peru.
De onderzoekers ontdekten het verband door de genen van 1.050 moderne individuen in heel Polynesië te analyseren, waaronder 317 inheemse Hawaiianen en 12 Paaseilandbewoners. “Het gen van elke persoon bevat genetische code van beide ouders, en van alle vier de grootouders, en hun ouders, enzovoort“, vertelt co-auteur van het onderzoek Alexander Ioannidis, een geneticus aan Stanford University. “Elk gen codeert voor een enorm aantal voorouders. Dus met zelfs maar een paar individuen kunnen we informatie krijgen over een enorm aantal mensen van elk eiland.”
Concreet vergeleken de wetenschappers de lengte van chromosomale segmenten die werden gedeeld door mensen van verschillende eilanden. Hoe langer deze gedeelde segmenten tussen twee mensen zijn, hoe recenter ze een gemeenschappelijke voorouder deelden.
Hoewel Hawaï en Paaseiland verafgelegen zijn, ontdekten de onderzoekers dat de inheemse bevolking van Hawaï en Rapa Nui genetisch het meest met elkaar verwant zijn. Het team rapporteerde zijn bevindingen op 8 oktober in het tijdschrift Science.
“Dit was in eerste instantie echt schokkend. Deze eilanden liggen zo ver van elkaar“, zei Ioannidis. De wetenschappers ontdekten dat Hawaï en Paaseiland waarschijnlijk beide werden bewoond door leden van een enkele ‘ultrareizigers’-cultuur van de Mangareva-eilanden, ongeveer 5.530 km ten zuidoosten van Hawaï en 2.600 km ten westen van Paaseiland.
“Als je eenmaal weet dat er een uiterst capabele ultrareizigers-cultuur over lange afstanden bestond die in staat was een van deze eilanden te bereiken, is het logischer om het andere te bereiken“, zei Ioannidis.
Het gebied bij Mangareva, inclusief de Austral Islands, de Society Islands, de Marquesas Islands, en de Tuamotu Archipel” omspant een gebied zo groot als Europa“, zei Ioannidis. “Het varen tussen deze eilanden zou vakkundige navigatie vereisen. Het is dus logisch dat het ontwikkelen van dergelijke langeafstandsnavigatievaardigheden mensen uiteindelijk zou hebben geholpen zich ver buiten Paaseiland en Hawaï te vestigen.“
Al met al suggereren deze genetische bevindingen dat de voorouders van inheemse Hawaiianen en Paaseilandbewoners enige tijd samen leefden als een gemeenschappelijke groep nadat ze zich hadden afgesplitst van de bevolking van het oude Mangareva. Sommige leden van deze groep vestigden zich vervolgens op Hawaï, en anderen van deze Mangareva-groep reisden naar Paaseiland.
Deze nieuwe genetische gegevens die Hawaï, Paaseiland en Mangareva met elkaar verbinden, “zijn heel goed in overeenstemming met wat we archeologisch zien” vertelde Patrick Kirch, een archeoloog aan de Universiteit van Hawaï in Manoa die niet aan dit onderzoek deelnam. “Het geeft wetenschappers veel vertrouwen als onafhankelijke bewijslijnen uit verschillende disciplines vergelijkbare resultaten opleveren.“
“Founder effect”1
De onderzoekers onderzochten ook de effecten van genetische knelpunten die het gevolg waren toen deze eilanden door kleine aantallen mensen werden bewoond. —-verschijnselen die bekend staan als ‘founder effecten‘. “Als je een zeldzame genetische eigenschap hebt die toevallig bij dit kleine aantal individuen voorkomt, kan deze eigenschap, als deze kleine populatie snel groeit, in een hoog percentage van de resulterende populatie verschijnen“, zei Ioannidis. “Dus als een zeldzame genetische variant ooit maar een paar mensen treft, kan dit een behoorlijk aantal individuen treffen.“
De wetenschappers ontdekten dat inheemse Polynesische populaties die in het onderzoek werden onderzocht, in de loop van de tijd vaak een samengestelde reeks founder effecten ervoeren. Dit komt omdat eilanden die door een paar mensen waren bewoond, vervolgens kleine groepen uitzonden om zich op andere eilanden te vestigen, enzovoort. Eerder onderzoek heeft gekeken naar de founder effecten in groepen van Europese afkomst, zoals de Amish, Finnen en Asjkenazische joden, resulterend in standaard screenings voor bepaalde genetische aandoeningen in deze groepen.
Uit de nieuwe studie bleek dat een nog sterker founder effect onder inheemse Hawaiianen over het hoofd is gezien, waarbij de founder effecten meer dan tien keer groter zijn dan in die Europese groepen. “Het founder effect weerspiegelt niet alleen de genetische diversiteit, maar ook de culturele en taalkundige diversiteit“, zei Kirch. “Het helpt waarschijnlijk verklaren waarom de culturen van Oost-Polynesië allemaal veel gemeen hebben. Ze zijn te herleiden tot één centrale groep.”
Deze bevindingen werpen niet alleen licht op het verleden van Polynesiërs, maar ook op hun huidige gezondheid. De onderzoekers ontdekten dat drie genetische varianten die buitengewoon zeldzaam zijn onder de wereldbevolking — ontwrichte lenzen in de ogen, progressief verlies van gezichtsvermogen en nierfalen —, worden gedragen door 2 tot 3% van de Oost-Polynesiërs die ze bestudeerden. “Er zouden veel meer middelen moeten worden besteed aan het meer leren over genvarianten van potentiële klinische betekenis onder deze populatie van inheemse Hawaiianen, die twee keer zo groot is als de VS. Amish-bevolking“, zei Ioannidis. “Er zijn hier echt mogelijkheden voor precisiegezondheid.”
1 Het stichtereffect of founder effect is de invloed die de stichtende individuen hebben op de genenpoel van de populatie die uit hun nakomelingen bestaat. Als bijvoorbeeld de bevolking van een eiland is voortgekomen uit een beperkt aantal pioniersfamilies, dan zullen bepaalde genetische en de (daarmee samenhangende) uiterlijke kenmerken van de hele populatie sterk verschillen van een doorsneebevolking. Het effect zorgt ook voor een grotere prevalentie van recessieve aandoeningen in deze populaties.