De Sfinx heeft vele rijken en beschavingen overleefd. Het grootste deel van het verval door de eeuwen heen was te wijten aan natuurlijke krachten, zoals wind en regen, waardoor delen van het beeldhouwwerk werden verwijderd. Het waren echter mensen die de neus van het beeld verwijderden.
Er zijn talloze legendes over waardoor de Sfinx zijn neus verloor. Eén theorie beweert dat Franse soldaten onder Napoleon Bonaparte in 1798 met artillerie de neus eraf schoten. Maar historische schetsen van Frederic Louis Norden uit 1737 laten zien dat de Sfinx decennia voordat Napoleon werd geboren al geen neus meer had.
De 15e-eeuwse Egyptische historicus Taqi al-Din al-Maqrizi schreef dat Muhammad Sa’im al-Dahr, een islamitische soefileider in de regio, in 1378 de neus verwijderde. Destijds bleven de plaatselijke Egyptische boeren volkstradities beoefenen rond de Grote Sfinx, die zij Abul-Hol noemden, wat “Vader van de Terreur” betekent. Ze geloofden dat het monument fungeerde als bewaker die de jaarlijkse overstroming van de Nijl reguleerde, dus brachten boeren rituele offers aan de basis ervan.
Sa’im al-Dahr beschouwde deze praktijken als heidense afgoderij en nam de taak op zich om het ritueel uit te roeien door met een beitel de neus van het gezicht van de Sfinx te slaan. Archeologie ondersteunt dit verhaal, aangezien er duidelijke beitelsporen rond de brug en neusgaten zijn.
De lokale bevolking was verontwaardigd over deze ontheiliging, dus namen ze Sa’im al-Dahr gevangen en lynchten hem vanwege zijn vandalisme. Al-Maqrizi merkte ook op dat na de beschadiging zandverstuivingen de gecultiveerde landbouwgrond van Gizeh begonnen te overwoekeren. De lokale boeren schreven deze milieuramp rechtstreeks toe aan de daad van heiligschennis tegen de Sfinx.
Symboliek van de Grote Sfinx
De exacte reden waarom farao Khafre de Sfinx bouwde, zal misschien nooit bekend worden. Het stond waarschijnlijk symbool voor een koninklijke beschermer, aangezien voorwerpen in Sfinx-stijl vaak werden gevonden bij tempelingangen en koninklijke begraafplaatsen. Een andere reden kan verband houden met de zomerequinox. De Grote Sfinx staat op één lijn met de Grote Piramide van Khufu en de piramide van Khafre met de positie van de zon op het hoogste punt aan de hemel tijdens de zomerequinox. Dit suggereert een verband met de Egyptische opperste zonnegod Ra.
Waarschijnlijk uitgehouwen in de gelijkenis van Khafre, werd de Grote Sfinx gebouwd om de immense macht en kracht van de farao uit te beelden. De Sfinx raakte echter in de loop der eeuwen in verwaarlozing tussen de bouw en de tijd van Thoetmosis IV en zijn droom. De farao vermeldt dat de god Horemakhet in een droom aan hem verscheen en klaagde dat het verschuivende woestijnzand zijn lichaam, dat van de Grote Sfinx, verstikte. Horemakhet zei dat als Thoetmosis het zand zou opruimen en het monument zou herstellen, de god hem de kroon van Boven- en Beneden-Egypte zou schenken.
Dit suggereert dat de Sfinx vóór die tijd werd verwaarloosd en dat hij door het Nieuwe Rijk werd geassocieerd met de zonnegod Horemakhet. Er zijn ook aanwijzingen dat de Sfinx werd aanbeden tijdens het Nieuwe Rijk. Farao Amenhotep II (vader van Thoetmosis IV) bouwde een speciale tempel van lemen baksteen voor Horemakhet, ten noordoosten van de Sfinx-omheining. Farao’s waaronder Seti I, Ramses II, en Toetanchamon voegden heiligdommen, stèles en reliëfsnijwerk rond de Sfinx toe, waarbij atletische overwinningen, koninklijke jachtpartijen en militaire campagnes aan de god werden opgedragen.
Terwijl Levantijnse soldaten, kooplieden en arbeiders zich in de buurt van Memphis vestigden, associeerden ze Horemakhet met Hauron, een Kanaänitische god van de woestijn en bescherming. Dit leidde tot een gemengde godheid Hauron-Horemakhet, die werd aangeroepen op privévotieftabletten die waren achtergelaten door gewone burgers die baden voor persoonlijke gezondheid, bescherming en landbouwvruchtbaarheid.
Terwijl de Grote Sfinx, met het lichaam van een leeuw en het hoofd van een man, de beroemdste van Egypte is, zijn er ook andere belangrijke Egyptische sfinxen bewaard gebleven. De Criosphinx is een sfinx met ramskop die wordt geassocieerd met de god Amun-Ra en die vruchtbaarheid, schepping en verborgen kracht vertegenwoordigt. Ze stonden langs de laan tussen de Karnak– en Luxor-tempels. De Hieracosphinx had het hoofd van een valk en werd geassocieerd met Horus, meestal een god met een valkenkop, die de overwinning en goddelijke waakzaamheid vertegenwoordigde.
Gebouwd uit rotsen, bouwden arbeiders de Grote Sfinx om lang mee te gaan. Hoewel veel monumenten zijn afgebrokkeld, blijft de Sfinx na duizenden jaren intact. Het hete, droge klimaat helpt de structuur te behouden. De Sfinx overleefde in het verleden aardbevingen, stormen en plotselinge overstromingen. Tegenwoordig zijn er nieuwe uitdagingen zoals vervuiling, klimaatverandering en problemen met ondergronds rioolwater.
Vervuiling heeft het kalksteenverval op de Grote Sfinx versneld door zure regen, roet en deeltjes in de lucht. Deze verontreinigende stoffen verzwakken het steenoppervlak en verergeren de bestaande erosie. Experts op het gebied van natuurbehoud maken zich ook zorgen over trillingen, veranderingen in de vochtigheid en nabijgelegen stedelijke ontwikkeling die het behoud op de lange termijn beïnvloeden.