Deze kleine terracotta vaas, die de vorm heeft van een haan of jonge mannelijke kip met menselijke voeten, werd ontdekt in Midden-Italië en werd gemaakt door de oude Etrusken. De pottenbakker schreef het Etruskische alfabet op het lichaam van de kip, waardoor moderne onderzoekers aanwijzingen kregen voor een taal die nooit volledig is ontcijferd.
De vaas is iets meer dan 10 centimeter hoog en bevindt zich in de collectie van de Metropolitan Museum of Art in New York City. Het donkerzwarte keramiek, bekend als bucchero1, werd gemaakt via een unieke bakmethode die verhinderde dat de oven voldoende zuurstof binnenkreeg, waardoor de klei koolstof absorbeerde. Bucchero wordt beschouwd als het kenmerkende Etruskische keramiek en werd in deze pre-periode geproduceerd van de zevende tot de vijfde eeuw voor Christus.
Het is onduidelijk waar de hanenvaas oorspronkelijk werd gevonden, maar mogelijk is hij ontdekt in een graf op een van de vele begraafplaatsen rond Viterbo, dat oorspronkelijk een Etruskische stad was, ongeveer 80 kilometer ten noordwesten van het hedendaagse Rome.
Volgens The Met was de vaas mogelijk een draagbare inktpot die werd gebruikt door een oude Etrusk die leerde schrijven. De kop van de haan was de stop en was losjes aan het lichaam bevestigd door een koord via een reeks lussen. De inscriptie op het lichaam van de vaas staat bekend als abecedarium2, ofwel een opeenvolgende lijst met letters uit een alfabet.
Het Etruskische alfabet is algemeen bekend, aangezien het, in het begin van de achtste eeuw voor Christus, werd overgenomen uit een regionale versie van het Griekse alfabet. Er waren 26 letters in het Etruskische alfabet, maar een daarvan in dit abecedarium is onjuist. Een nadere blik op het einde van het alfabet laat zien dat iemand twee keer een S heeft ingeschreven; de tweede zou meer op een X moeten lijken.
De terracotta hanenvaas was een van de vele oude Etruskische artefacten die experts hielpen de mysterieuze oude taal gedeeltelijk te decoderen, omdat het de volgorde van de letters in het vroege alfabet behield. Maar hoewel er meer dan 10.000 Etruskische inscripties zijn gevonden, wordt de taal nog steeds slechts gedeeltelijk begrepen omdat die inscripties kort zijn en alle lange Etruskische literatuur verloren is gegaan.

Sinds ik de avonturen van Alex las (naast die van Kuifje) raakte ik geïnteresseerd in het mysterie rondom de Etrusken. Elke nieuwtje met betrekking tot dit volk trok mijn aandacht. Zoals ook dit.
Volgens vele oude bronnen zouden de Etrusken oorspronkelijk uit West-Anatolië komen, maar er zijn nu aanwijzingen dat ze altijd al in Italië waren. Een van de meest veelzeggende bewijsstukken in dit mysterie is het Etruskische alfabet.
Het Etruskische alfabet was een aanpassing van het oude Griekse alfabet. Oude Etruskische en Griekse inscripties zien er vrijwel identiek uit als ze worden vergeleken. Maar er zijn enkele belangrijke verschillen. Veel van de letters in het Etruskische alfabet zijn bijvoorbeeld omgekeerde versies van hun Griekse tegenhangers. Naarmate de tijd verstreek, raakten de twee alfabetten bovendien steeds meer van elkaar verschillend.
Niettemin is het cruciale feit dat het Etruskische alfabet een aangepaste versie is van het Griekse alfabet. De vroegste Griekse inscripties dateren uit de 9e eeuw voor Christus, terwijl de vroegste Etruskische inscripties dateren uit ca. 700 v.Chr. Daarom is het duidelijk dat de Etrusken het van de Grieken hebben gekregen in plaats van andersom. Op basis van dit bewijsmateriaal zijn de meeste geleerden van mening dat de Etrusken in Italië dit alfabet hebben overgenomen via hun contact met de Grieken, dat voornamelijk tot stand kwam via handel
Hoe verhoudt dit alfabetische bewijs zich tot de theorie dat de Etrusken oorspronkelijk uit Anatolië kwamen?
Een van de bewijsstukken die worden gebruikt om de Anatolische oorsprongslegende te ondersteunen, is een inscriptie gevonden op Lemnos. Die dateert uit de 6e eeuw voor Christus en is geschreven in een schrift dat vrijwel identiek is aan het Etruskische alfabet. De taal is een uniek Etruskisch dialect. Sybille Haynes, een expert op het gebied van de Etrusken, merkte op dat de gemeenschap op Lemnos zich waarschijnlijk enkele generaties voordat de inscriptie werd gemaakt van de Etrusken heeft afgescheiden, waardoor het unieke dialect is ontstaan.

Hierdoor zou de scheiding van Lemnos van de andere Etrusken in ca. 700 v.Chr., het begin van de diepgaande oosterse invloed op Etrurië kunnen zijn. Aangezien Lemnos vlak naast West-Anatolië ligt, hebben veel geleerden dit gezien als bewijs dat de Etrusken, of een Anatolische groep die later de eliteklasse in Etrurië ging vormen, uit dat gebied kwamen.
Het probleem is dat dit argument alleen zou werken als we concluderen dat de Etrusken hun alfabet al gebruikten vóór hun aankomst in Italië. Anders had de gemeenschap op Lemnos moeten worden gesticht door Etrusken die vanuit Italië reisden, waardoor het geen bewijs meer is voor hun Anatolische afkomst.
Is er een manier waarop de Etrusken een vorm van het Griekse alfabet hadden kunnen gebruiken terwijl ze nog in Anatolië waren? Dat is natuurlijk mogelijk. Ze hadden het indirect, via de Frygiërs, van de Grieken kunnen overnemen. De Frygiërs waren in de 8e eeuw voor Christus een machtige natie in West-Anatolië. In diezelfde eeuw namen ze het Griekse alfabet over. Veel van de oosterse invloed in Etrurië van ca. 700 v.Chr. is terug te voeren op Frygië, zoals bepaalde monumentale grafontwerpen. Daarom zou het Etruskische alfabet misschien ook niets meer kunnen zijn dan een aangepaste versie van het Frygische alfabet.
En als laatste mogelijkheid hadden de Etrusken het rechtstreeks van de Grieken kunnen krijgen terwijl ze in Anatolië waren, aangezien er in de 8e eeuw voor Christus al veel Griekse nederzettingen in West-Anatolië waren.

Dus wat zegt het Etruskische alfabet over de ontstaan van de Etrusken? Kwamen ze uit Anatolië of waren het inheemse Italianen? Het Etruskische alfabet zou door de Italiaanse inheemse Etrusken aan Griekenland kunnen zijn ontleend, maar een Anatolische oorsprong past waarschijnlijk beter. Volgens deze theorie woonden de Etrusken, of degenen die later hun eliteklasse werden, in een gebied in Anatolië, waar het alfabet al werd gebruikt. De Grieken van West-Anatolië gebruikten het, en de Frygiërs in diezelfde regio gebruikten er ook een versie van. Als de Etrusken uit dat gebied kwamen, zou het voor hen alleen maar normaal zijn geweest om het ook over te nemen. Dit is iets overtuigender dan de autochtone Italianen theorie waarbij het alfabet via handel werd geadopteerd. Maar het blijft nog steeds mogelijk, de Grieken hebben immers zelf het Fenicische alfabet op deze manier overgenomen.
1 Het bucchero was een Etruskische vinding en een belangrijk exportproduct, gezien de vele vondsten van bucchero buiten Etrurië. Het werd onder andere verhandeld naar Zuid-Frankrijk, Carthago, Magna Graecia, Griekenland en Egypte. De oudste exemplaren stammen uit het kustgebied van Zuid-Etrurië, in het bijzonder uit Cisra (het huidige Cerveteri), en dateren van ca. 675 v.Chr. Ouder aardewerk vertoont wel al enige overeenkomsten met het latere bucchero, maar men spreekt dan eerder van buccheroïde impasto. Later ontstaan ook productiecentra meer in het noorden en het binnenland van Etrurië (Clevsin en Velzna). De productie van bucchero eindigt in de 5e eeuw v.Chr.
2 Een abecedarium is een neergeschreven rij van letters van het alfabet. Vaak werd het in de vorm van inscripties op verschillende soorten objecten aangebracht in de Oudheid. Voor beginnende leerlingen deed het dienst als model. In ruimere zin kan de term ook verwijzen naar de opeenvolging van de uit het hoofd te leren lettertekens, maar die interpretatie van de term is minder courant.