Rosalind Franklin was vóór Watson en Crick op de hoogte van de spiraalvormige structuur van DNA, zo blijkt uit een nieuwe studie van haar foto’s en aantekeningen.
Rosalind Franklin, wier foto’s van de moleculaire structuur van DNA leidden tot een 1962 Nobelprijs voor drie andere wetenschappers, wist ze dat haar beroemde beelden het geheim van de dubbele helix bevatten, suggereert nieuw onderzoek. Een schoolvoorbeeld van het Mathilda-effect (zie elders op deze site).
Foto 49 vs Foto 51
Uit onderzoek van archiefmateriaal blijkt dat van Franklin Foto 51, die in mei 1952 werd gemaakt en later werd gepubliceerd om de dubbele helixstructuur weer te geven, specifiek genomen werd met het oog op publicatie, en niet, zoals sommige verhalen beweren, als een experimenteel shot waarvan Franklin geloofde dat het onbeduidend was. Uit het nieuwe onderzoek bleek dat Foto 51 een nieuwe belichting was van een monster dat Franklin al eerder had gefotografeerd.
“Ze nam het omdat ze een heel verfijnde versie wilde krijgen“, zegt co-auteur van het onderzoek Alistair Sponsel, een wetenschapshistoricus aan het Science History Institute in Philadelphia. De moeite nemen om een betere foto van hetzelfde monster te maken is “een teken dat ze wist dat ze iets heel belangrijks in handen had“, vertelde Sponsel.
Nobelprijs
Francis Crick, James Watson en Maurice Wilkins deelden de Nobelprijs voor de Geneeskunde voor de ontdekking van de dubbele helixstructuur van DNA in 1962. Zoals Watson het vertelde in zijn autobiografie uit 1968, ‘The Double Helix: A Personal Account of the Discovery of the Structure of DNA’, waren Franklins foto’s zijn ‘aha’-moment. “Het zwarte kruis van reflecties dat het beeld domineerde, kon alleen voortkomen uit een spiraalvormige structuur“, schreef hij.
Watson suggereerde verder dat Franklin een laboratoriumassistent was, goed in de röntgenkristallografietechnieken die werden gebruikt om de beelden van het DNA-molecuul vast te leggen, maar slecht in het interpreteren van haar eigen gegevens. Het nieuwe archiefwerk, gepubliceerd maandag 5 oktober 2026 in het Journal of the History of Biology, suggereert iets anders.
Franklins gebrek aan gepubliceerde aantekeningen over Foto 51, is gebruikt om te suggereren dat ze een grote ontdekking heeft gemist. Maar Sponsel is er van overtuigd dat uit haar dagboeken blijkt dat ze de mogelijke spiraalvorm in haar aantekeningen bij haar eerste foto van het monster, Foto 49, al opmerkte. Waarna ze die opvolgde met de meer verfijnde afbeelding in Foto 51.
“In Franklins gedachten waren het twee verschillende soorten wetenschappelijk beeld“, zei Sponsel. Foto 49 was het experimentele beeld dat opwindende nieuwe gegevens onthulde. Foto 51 was het paradepaardje om deze bevindingen met de grootst mogelijke helderheid en scherpte over te brengen.
Dit nieuwe begrip van de relatie tussen de twee beelden, en hoe Franklin ze waarnam, is het belangrijkste kenmerk van het nieuwe werk, dat Sponsel samen met Brian Sutton van King’s College Londen, een moleculair biofysicus, uitvoerde .
Het project begon toen het Science History Institute een nieuwe collectie archiefmateriaal verwierf van Rosalind Franklin en haar afgestudeerde student Raymond Gosling. De twee onderzoekers doorzochten ook de archieven van King’s College London, waar Franklin werkte toen ze de beroemde foto’s maakte.
Structuur A en B
Sponsel en Sutton denken dat Franklins aantekeningen en acties onthullen waarom ze zich niet meteen haastte om Foto 51 te publiceren. Haar wetenschappelijke doelen, uiteengezet in een rapport dat ze in februari 1952 schreef, waren het begrijpen van de twee afzonderlijke structuren van DNA, toen bekend als A en B. Structuur B, geïllustreerd in Foto’s 49 en 51, bleek de dubbele helix te zijn die voorkomt in de natuur. Structuur A is een vorm die DNA aanneemt als het in het laboratorium wordt uitgedroogd.
Toen structuur A werd gefotografeerd, leek ze rijker aan gegevens, dus besloot Franklin die structuur eerst te karakteriseren voordat zij structuur B bestudeerde. Maar terwijl ze dit nauwgezette werk deed, liet Wilkins Watson haar foto’s van structuur B zien. De twee wetenschappers, samen met Crick, bouwden vervolgens een gedetailleerd model van de dubbele helix van DNA en schepten de ontdekking onder haar neus vandaan.
Haar bevindingen vormde zo’n beetje de basis voor de baanbekende studie A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid uit 1953, die op naam staat van moleculair biologen James Watson en Francis Crick. Erkenning kreeg Franklin er niet voor. Sterker nog, haar naam wordt niet eens genoemd in de studie. Alle eer ging naar Watson en Crick, en in mindere mate naar natuurkundige Maurice Wilkins, die Franklins directe collega was in het laboratorium.
Deze drie mannen deelden minder dan tien jaar later de Nobelprijs voor het werk. Franklin stierf in 1958 aan eierstokkanker, waardoor ze niet in aanmerking kwam voor de prijs — en haar inzichten pas veel later aan het licht kwamen.
Biografie
Rosalind Elsie Franklin ziet het levenslicht op 25 juli 1920 te Londen, in een Joods welgesteld gezin. Ze is het tweede kind, en de oudste dochter van bankier Ellis Franklin en Muriel Frances Waley. Wanneer Rosalind Franklin twaalf jaar wordt, gaat ze naar St. Paul’s Girls School, één van de weinige meisjesscholen in haar buurt waar ook natuurkunde en scheikunde op het curriculum terug te vinden zijn. Dit zal een enorme impact hebben op de jonge Britse. Franklin besluit al snel dat ze verder wil studeren en zich wil toeleggen op de exacte wetenschappen. Wanneer ze slaagt voor het toelatingsexamen van de prestigieuze University of Cambridge, lijkt ze er klaar voor.
Maar dat is buiten haar vader gerekend. Hij weigert Franklins universitaire opleiding te betalen. Vrouwen horen nu eenmaal niet thuis in het hoger onderwijs, aldus vader Franklin. Gelukkig krijgt de ambitieuze Rosalind Franklin wel steun van haar moeder en stelt een gegoede tante voor om haar opleiding te betalen. Uiteindelijk kan haar vader niet anders dan overstag gaan tegen al dat vrouwelijk geweld.
In 1941 studeert Rosalind Franklin op 21-jarige leeftijd af als natuurwetenschapper met een specialisatie in de fysische chemie. Ze krijgt meteen een job aangeboden op de universiteit, maar moet die na een jaar noodgedwongen onderbreken door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de oorlogsperiode gaat ze aan de slag als onderzoekster voor het British Coal Utilisation Research Association met als doel een zo efficiënt mogelijke toepassing van steenkool te ontrafelen. Dit vormt enkele jaren later de basis voor haar doctoraat wanneer ze na de oorlog terugkeert naar de universiteit.
Later zal ze ook enkele jaren in Parijs doorbrengen en onderzoek doen voor het Laboratoire Central des Services Chimiques de l’Etat. Het is daar dat Franklin in contact komt met de röntgendiffractietechnieken die zullen bijdragen aan de ontdekking van de structuur van DNA.
De ontdekking van de DNA-structuur
Na haar terugkeer in Londen, waar ze aan de slag gaat aan het King’s College, focust Franklin zich op moleculaire röntgendiffractie. Samen met Raymond Gosling, een student die ze begeleidt, ontdekt Franklin “the secret of life”. Ze namen gedetailleerde foto’s van DNA door middel van meer dan honderd uren blootstelling aan röntgendiffractie en ontdekten zo dat er twee vormen van DNA waren: een droge A-vorm en een natte B-vorm. Een van hun foto’s van de B-vorm van DNA, bekend als “Photograph 51”, zal dienst doen als cruciaal bewijs van de structuur van DNA.
Franklins collega Maurice Wilkins zal – zonder medeweten van Franklin – deze foto tonen aan James Watson, een moleculair bioloog en Franklins concurrent uit Cambridge, die samen met zijn collega Francis Crick DNA-onderzoek verricht aan Cambridge University. Dankzij deze foto komt Watson tot de vaststelling dat de structuur van DNA eruit moet zien als een dubbele helix. Deze ontdekking resulteert vervolgens in een artikel in het blad Nature. In datzelfde nummer van Nature verschijnt ook het werk van Franklin, ter ondersteuning van de conclusies van Watson. Alle krediet zal uiteindelijk naar Watson gaan, omdat hij als eerste de link tussen de foto’s en de mogelijke dubbele helix naar buiten bracht.
Het hele gebeuren zorgt voor heel wat wrijving tussen Franklin en haar collega Wilkins, wat niet zonder gevolgen zal blijven. Franklin wil weg op het King’s College. Ze heeft het vertrouwen in haar collega’s en het instituut verloren. Haar contract wordt verbroken op één, waanzinnige voorwaarde: Franklin mag zich niet langer met DNA-onderzoek bezig houden.
Vrouw binnen de wetenschappen
Niet enkel de vader van Rosalind Franklin maakt het haar moeilijk om carrière te maken binnen het vakgebied van de wetenschappen. Ook tijdens haar carrière moet ze steeds opnieuw tegen seksisme en onderwaardering opboksen. Ook jaloezie en onbegrip spelen een niet te minimaliseren rol; de wrijving met haar collega Wilkins leidt uiteindelijk niet voor niets tot het doorspelen van informatie en het einde van haar carrière binnen het DNA-onderzoek. Toch blijft Franklin tot aan haar dood actief binnen de natuurwetenschappen.