De levensloop van schaakfenomeen Mir Sultan Khan (1905-1966) heeft tal van overeenkomsten met die van wiskundefenomeen Ramanujan, waar ik al eerder een bericht over schreef. Beide kwamen uit het “niets” van India naar Engeland; fonkelden daar een paar jaar en verdwenen weer in het “niets”. Kijk zelf maar.
In de jaren dertig was de Europese schaakelite volkomen verbijsterd door Mir Sultan Khan. Hij kon de schaaknotatie niet lezen, overleefde ‘ellendige’ openingen en kende nauwelijks de westerse spelregels. Toch kende hij binnen enkele maanden na aankomst in Londen in 1929 al sucessen.
Hij werd drie keer kampioen van Groot-Brittannië, 1929, 1932 en 1933. Hij speelde voor dat land ook twee keer in de Schaakolympiade, in 1931 behaalde hij een score van 11,5 uit 17 op het eerste bord. Sultan Khan won partijen tegen grootmeesters als Aljechin en Capablanca. Deze gevestigde professionals, die de schaaktheorie als een veeleisende wetenschap behandelden, reageerden op hem met een mix van ontzag en diepe neerbuigendheid.
Sultan Khan was een bediende in het huishouden van Malik Mohammed Umar Hayat Khan, een rijke Indiase politicus. Hij leerde de regels van het Indische schaken toen hij ongeveer tien jaar oud was. Die regels weken iets af van de huidige schaakregels, zo mocht de pion geen dubbelzet in de opening doen en er was geen rokade. Sultan Khan had evenmin kennis gemaakt met de moderne westerse openingstheorie. In 1928 organiseerde Umar Khan het All-India Championship, welke werd gewonnen door zijn protegé Sultan Khan.
Door de Europese meesters van de jaren dertig werd juist de openingsfase van de schaakpartij onderworpen aan rigoureuze studie. Sultan Khan kwam, na zijn eerste vijftien zetten met ongeorganiseerd en passief spel, in schijnbaar verloren posities terecht.
De topspelers van de wereld konden niet begrijpen hoe hij daarna herhaaldelijk de weg terug naar gelijke of gewonnen posities wist te vinden. Voormalig wereldkampioen José Raúl Capablanca, die op beroemde wijze verloor van Sultan Khan op het Hastings-toernooi van 1930–31, noemde zijn openingsspel, naar verluidt, “miserabel“.
Veel professionals behandelden hem aanvankelijk als een naïeve curiositeit. Hun houding werd gevormd door de toenmalige raciale- en klassendynamiek van het Britse rijk en de Westerse wereld. Ze verwachtten dat ze deze ongeschoolde buitenstaander in “no time” konden verpletteren, en waren verbijsterd toen zijn buitengewone intuïtie en vasthoudendheid in het eindspel de rollen deed omdraaien. Ondanks de betuttelende houding van sommigen, verdiende hij het diepe respect van degenen die voorbij zijn gebrek aan formele opleiding keken.
Savielly Tartakower werd een uitgesproken bewonderaar, noemde hem een genie en verwonderde zich over zijn ongeëvenaarde natuurlijke talent. Reuben Fine beschreef zijn succes in het topspel later als een wonder. Toekomstig wereldkampioen Max Euwe merkte op dat schaken voor Sultan Khan slechts een tijdverdrijf was en geen kwestie van leven of dood. Deze afstandelijke houding maakte zijn kalme ontmanteling van ’s werelds beste theoretici des te opmerkelijker.
In 1933, na slechts vier jaar op het internationale toneel, keerde hij met zijn werkgever terug naar India en verliet het wedstrijdschaken volledig.
De fameuze partij tegen Capablanca: