Censuur en intolerantie versterken elkaar in een gevaarlijke wisselwerking. Wanneer een samenleving het schuren van afwijkende meningen niet langer verdraagt, verandert intolerantie al snel in het actief censureren van de ander.
De stille censuur: hoe intolerantie het vrije woord uitholt
We denken bij het woord censuur vaak aan extreme situaties: een overheidsinstantie die zwarte strepen zet door krantenartikelen, of boeken die fysiek op een brandstapel belanden. Maar in de hedendaagse samenleving neemt censuur vaak een veel subtielere, maar net zo gevaarlijke vorm aan. Ze begint niet met een wettelijk verbod, maar met een gebrek aan tolerantie.
Het comfort van de eigen bubbel
Intolerantie ontstaat zelden uit het niets. Het komt voort uit de menselijke behoefte aan gelijkstemming en de neiging om ons te omringen met mensen die precies zo denken als wij. In een digitaal tijdperk versterken algoritmes dit effect: we krijgen voorgeschoteld wat onze overtuigingen bevestigt en wat ons boos maakt over ‘de ander‘. Het probleem ontstaat wanneer confrontatie met een afwijkende mening niet langer leidt tot debat, maar tot afwijzing. Zodra een idee als ‘onaanvaardbaar‘ of ‘gevaarlijk‘ wordt bestempeld, puur omdat het niet aansluit bij de norm, verschuift de grens van wat gezegd mag worden.
Van intolerantie naar zelfcensuur
Wanneer intolerantie de overhand krijgt, volgt censuur vaak in twee fasen:
- Sociale censuur: Meningen die buiten de boot vallen worden niet alleen weerlegd, maar overstemd. Er volgt sociale uitsluiting, publieke veroordeling of de roep om iemands platform af te nemen (cancel culture).
- Zelfcensuur: Dit is de meest verraderlijke vorm. Uit angst voor reputatieschade, ruzie of sociale isolatie besluiten mensen hun gedachten niet langer uit te spreken of op te schrijven. Het maatschappelijk debat verschraalt niet omdat de ideeën er niet zijn, maar omdat niemand ze meer durft te delen.
Wanneer kritische stemmen verstommen uit angst, is de vrije meningsuiting in de praktijk al verloren, zelfs als ze op papier nog bestaat.
Waarom we het ‘oncomfortabele woord’ moeten beschermen
Vrijheid van meningsuiting is niet ontworpen om meningen te beschermen die iedereen prettig vindt. Die hebben immers geen bescherming nodig. De lakmoesproef voor een vrije democratie is juist hoe we omgaan met ideeën die we verafschuwen, vreemd vinden of waar we het hartstochtelijk mee oneens zijn.
Tolerantie betekent niet dat je alles moet accepteren of dat elke mening evenveel waarde heeft. Het betekent wel dat je het recht van de ander erkent om die mening te hebben en te uiten, zolang deze niet aanzet tot geweld of haat. Het antwoord op een slecht of kwetsend idee is niet het monddood maken van de spreker, maar het bieden van een beter argument.
Hoe ging dat vroeger?
Het oude Griekenland was een verzameling strijdende stadstaten, elk met zijn eigen cultuur en politiek. Deze varieerden van de rigide Spartanen tot de veel liberalere Atheners, en al het andere daartussenin. Elk staatsbestel legde beperkingen op aan wat zijn burgers zouden zeggen, gebaseerd op hun individuele culturen. Geen enkele Spartaan zou bijvoorbeeld het militante regime waaronder zij leefden in twijfel durven trekken. Het was veel opener in Athene; een van de eerste censuurprocessen in de geschiedenis vond echter toch plaats in Athene. De filosoof Socrates werd niet berecht vanwege zijn daden, maar vanwege zijn woorden. Hij werd beschuldigd dat hij de jeugd corrumpeerde en werd gedwongen uit de gifbeker te drinken, nadat hij schuldig was bevonden. Zijn misdaad was er niet een van actie, maar van denken, en zijn woorden dreigden de stabiliteit van de samenleving te ondermijnen.
In China
Aan de andere kant van het Euraziatische continent, in 213 v.Chr. gaf Qin Shi Huang, de eerste keizer van een verenigd China, opdracht tot het verbranden van grote aantallen rollen en boeken. De enige uitzonderingen waren werken over landbouw, astronomie, geneeskunde, waarzeggerij en bepaalde goedgekeurde geschiedenissen. Dit werd gedaan als een manier om de klok als het ware opnieuw in te stellen en ervoor te zorgen dat de geschiedenis zou beginnen met de Qin-dynastie. Het bezitten van een dichtbundel of iets van de filosofie van Confucius werd zwaar gestraft.
In Rome een senator als censor
In het oude Rome creëerde de Republiek een senator positie die bekend staat als de censor. Afgeleid van het woord dat “om te oordelen” betekent, had de censor een aantal taken, waaronder het houden van de volkstelling of het afleggen van verantwoording over Romeinse burgers en hun eigendommen. Hun meest prestigieuze rol was echter het behoud van de publieke moraal. Aangezien zij de plicht hadden om te bepalen wie in aanmerking kwam voor de Senator klasse, konden zij deze status indien nodig ook intrekken. Hoewel ze technisch gezien macht hadden over alle burgers, concentreerden ze zich vooral op de patriciërsklassen.
Religieuze censuur
Na de val van het West-Romeinse rijk onderging Europa diepgaande politieke en culturele transformaties. Omdat de Romeinse regering haar taken niet langer kon vervullen, werd de achterstand overgenomen door de snelgroeiende katholieke kerk. Zelfs nadat de stabiliteit was hersteld, kleurde de christelijke doctrine de aard van censuur en literaire onderdrukking. Het bekendste voorbeeld was het verbieden van vertalingen van de Bijbel. Dit werd meestal gedaan om foutieve vertalingen te voorkomen, wat tot verkeerde interpretaties en mogelijke ketterij zou kunnen leiden.
Literaire en filosofische censuur
De Kerk probeerde ook andere werken te verbieden en te onderdrukken. Ze werden gecodificeerd in een lijst die bekend staat als de Index Librorum Prohibitorum. Boeken en geschriften die op de lijst stonden, werden als ketters en bedreigend voor het geloof beschouwd en waren verboden. De straf voor het bezit van een verboden boek zou excommunicatie uit de katholieke kerk kunnen omvatten. De Index omvatte een breed scala aan teksten, zoals politieke en sociale theorie en filosofie, religieuze verhandelingen en zelfs seculiere liefdesverhalen. Beroemde denkers wier boeken hun weg naar de lijst vonden, waren onder andere Thomas Hobbes, David Hume, John Milton, Daniel Defoe, Voltaire, en Jean-Paul Sartre. De lijst werd op papier, zo niet in de praktijk, gehandhaafd tot 1966, toen deze uit de officiële kerkelijke canon werd verwijderd.
Islamitische censuur
In de islamitische wereld bestaat er een overvloed aan wetten en decreten die bedoeld zijn om godslastering te bestrijden. Godslastering, zoals ketterse leringen, beledigingen van Allah of de Profeet Mohammed, of ontheiliging van de Koran of andere heilige werken, werd zwaar bestraft, en wordt in sommige gevallen nog steeds zwaar bestraft. Dit is in de 20e eeuw veel extremer geworden in omvang en reikwijdte met de opkomst van talrijke fundamentalistische islamitische regimes. Misschien wel de beroemdste daad van censuur in de islamitische wereld is een fatwa, of juridische uitspraak van de Ayatollah Khomeini van Iran tegen auteur Salman Rushdie voor zijn boek The Satanic Verses, dat heeft geleid tot verschillende pogingen om Rushdie te vermoorden.
Censuur in ‘the land of the free‘
Censuur is in vrijwel elk land ter wereld tot op zekere hoogte gebruikelijk, inclusief de Verenigde Staten. Het eerste amendement van de Grondwet verankert de rechten op vrijheid van meningsuiting, religie en de pers. Over het algemeen wordt dit principe gehandhaafd, althans op nationaal niveau. Toch zijn er gevallen geweest waarin Amerikanen zich niet volledig konden uiten.
In 1873 keurden de Verenigde Staten een van de eerste ingrijpende obsceniteitswetten goed, de Comstock Law, die de verspreiding via de US Postal Service van pornografie, anticonceptie, seksspeeltjes of enige informatie daarover illegaal maakte.
Tijdens de Koude Oorlog was de angst voor het communisme wijdverbreid, en alles wat zelfs maar suggereerde om voor het communisme te pleiten, werd onderdrukt als een bedreiging voor de nationale veiligheid. Honderden werden gearresteerd vanwege hun geschriften of overtuigingen, die tot ver in de tijd van de Vietnamoorlog voortduurden.
Tegenwoordig concentreert een van de belangrijkste debatten rond censuur zich op boeken op openbare scholen. Veel boeken, vooral die met LGBT-vakken, zijn uit schoolbibliotheken verwijderd. Tegenstanders van deze maatregelen stellen dat dit discriminatie en onderdrukking op basis van seksuele geaardheid is, terwijl voorstanders stellen dat veel van deze materialen seksueel expliciet zijn en ongepast voor jonge kinderen.
Censuur in de onze tijd
In de 20e en 21e eeuw is censuur een verhit onderwerp van discussie geworden. De meeste landen kennen een zekere mate van censuur, zelfs in landen die de vrijheid van meningsuiting waarderen. Obsceniteitswetten verhinderen het bekijken of verspreiden van bepaald materiaal in specifieke omgevingen.
Een ander veel voorkomend type censuur beperkt de toegang van het publiek tot overheidsgeheimen. Soldaten, overheidsagenten en natuurlijk spionnen en inlichtingenagenten worden nauwlettend in de gaten gehouden om ervoor te zorgen dat ze geen gevoelige informatie vrijgeven die de nationale veiligheid in gevaar zou kunnen brengen. Dit geldt vooral in oorlogstijd, wanneer soldatenpost openlijk wordt gelezen en gecensureerd door hogere officieren om het lekken van inlichtingen te voorkomen, zelfs als dit onbedoeld wordt gedaan.
Politieke censuur
Politieke censuur blijft in de moderne tijd een controversieel onderwerp. In veel landen worden bepaalde politieke opvattingen en partijen, zowel extreemrechts als extreemlinks, uitgesloten van het publieke debat, omdat deze ideologieën als gevaarlijk worden beschouwd voor de samenleving als geheel. In bepaalde landen, vooral die met autoritaire of totalitaire regeringen, wordt elke kritiek op het heersende regime, reëel of ingebeeld, streng bestraft.
Censuur van internet en media
De opkomst van internet en sociale media heeft een nieuwe dimensie toegevoegd aan de lange geschiedenis van censuur. Nooit eerder konden wereldwijd zoveel individuen op zo’n grote schaal communiceren. Hoewel dit een nieuwe grens is, zijn er al pogingen ondernomen om online materiaal te censureren.
Nationale overheden kunnen ook openlijk sociale media controleren. China is berucht vanwege het verbieden van talloze populaire sociale-mediasites, waaronder onder meer X (voorheen Twitter), Facebook, YouTube en Pinterest.
Noord-Korea heeft een vrijwel totaal verbod op internet, waarbij alleen geselecteerde personen online toegang hebben. Sociale media zijn in veel landen in het Midden-Oosten ook zeer beperkt, vooral nadat ze werden gebruikt om de opstanden van de Arabische Lente in 2010 te faciliteren. Iran, Saoedi-Arabië en anderen beperken bepaalde websites om politieke, religieuze en morele redenen, hoewel veel burgers van deze landen deze regelgeving blijven omzeilen door het gebruik van VPN’s.