Schrijvers uit de oudheid waren het er niet over eens hoe de laatste koningin van Egypte zelfmoord pleegde, en het beroemde slangenbeetverhaal heeft misschien meer te danken aan haar vijanden dan aan de feiten.
Live Science sprak met experts, die vertelden dat de dood van de koningin nog steeds in mysterie gehuld is. Ik geef het artikel hieronder, enigszins aangepast en vertaald, weer.
De dood van Cleopatra behoort tot de bekendste uit de geschiedenis. In 31 v.Chr. verloren de Egyptische koningin en haar Romeinse bondgenoot en minnaar, Marcus Antonius, de Slag bij Actium van Octavianus, die later de eerste keizer van Rome, Augustus, zou worden. De volgende zomer werd Cleopatra gevangengenomen tijdens een Romeinse hinderlaag in haar koninklijke tombe in Alexandrië.
Volgens het verslag van Octavianus stond de koningin, in plaats van de schande van de nederlaag onder ogen te zien, een giftige slang toe om haar te bijten en snel bezweek ze aan zijn gif. Enkele Romeinse schrijvers, zoals de historicus Velleius Paterculus, herhaalden dat verhaal zonder “fact checks”.
Maar anderen waren veel minder zeker van dit verhaal en noemden het Romeinse propaganda om de opkomst van Octavianus te versterken. En de meeste historici betwijfelen tegenwoordig of er überhaupt een slang bij betrokken was. Hoe stierf Cleopatra dan?
“We kunnen niet precies weten hoe Cleopatra stierf“, vertelde Prudence Jones, hoogleraar klassiekers aan de Montclair State University in New Jersey en auteur van “Cleopatra: a sourcebook” (University of Oklahoma Press, 2006).
Waar historici het grotendeels over eens zijn, is dat Cleopatra VII, de laatste koningin van de Egyptische Ptolemeïsche dynastie, zelfmoord pleegde en dat ze een methode koos die haar lichaam kalm en waardig achterliet.
Verloren bewijs
Fysiek bewijs van Cleopatra’s dood is er niet. Een groot deel van de koninklijke wijk van Alexandrië ligt nu onder water en onderwaterarcheoloog Franck Goddio, heeft het mausoleum van de koningin niet gevonden. Zelfs als de stoffelijke resten van Cleopatra aan de oppervlakte zouden komen, zou het onwaarschijnlijk zijn dat botten tekenen van slangengif zouden vertonen, voegde Jones eraan toe, waarbij ze opmerkte dat forensisch onderzoek buiten haar vakgebied valt.
De beste getuige was wellicht Olympus, de lijfarts van Cleopatra. “Helaas is er niets bewaard gebleven van het verhaal van Olympus“, zei Jones.
Wat wel overblijft is een verhaal dat grotendeels door Cleopatra’s vijanden wordt verteld. Het oudste nog bestaande verslag is een gedicht van de Romeinse dichter Horatius, wiens beschermheer een goede vriend van Octavianus was, zei Jane Draycott, een historicus aan de Universiteit van Glasgow. Zijn Ode 1.371, geschreven rond de tijd van haar dood, viert de overwinning van Octavianus en stelt zich al voor dat de koningin slangengif hanteert, maar het eindigt, met tegenzin, met bewondering voor een vrouw die weigerde als trofee te worden geparadeerd.
Een koningin zonder opties
Na haar gevangenneming werd Cleopatra onder militaire bewaking gehouden. Tegen die tijd had ze al twee keer geprobeerd een einde aan haar leven te maken. Cleopatra had geprobeerd zichzelf neer te steken, toen Romeinse soldaten inbraken in het mausoleum waar ze zichzelf had gebarricadeerd, en later probeerde zichzelf te verhongeren. Ze stopte pas nadat Octavianus haar kinderen had bedreigd.
Voor Draycott laten die pogingen er weinig twijfel over bestaan dat Cleopatra liever zou sterven dan als gevangene te leven. “Ze wil geen gevangene zijn; ze wil niet triomfantelijk als verslagen vijand door de straten van Rome worden geleid“.
In de Grieks-Romeinse wereld droeg zelfmoord niet het stigma dat het later onder het christendom kreeg, voegde ze eraan toe. “Het was een manier om de lei schoon te vegen en elke schaamte en elke schande van jezelf weg te nemen.” Na de nederlaag van zijn overgebleven troepen bij Alexandrië en het horen van een vals bericht van Cleopatra’s dood, was Antony de eerste van de twee geliefden die door zelfmoord stierf.
Volgens de Griekse biograaf Plutarchus, die zijn verslag baseerde op dat van Cleopatra’s lijfarts, bezocht Cleopatra het graf van Antonius, baadde, at en stuurde Octavianus een verzegelde brief waarin wordt gevraagd om naast Antonius begraven te worden, een signaal dat ze van plan was te sterven. Octavianus besefte wat er gebeurde en stuurde boodschappers naar haar toe, maar ze kwamen te laat. Ze vinden haar dood in haar koninklijke regalia, terwijl haar bedienden Iras en Charmion naast haar stierven.
De moeite met de slang
Jones heeft verzameld wat oude historici, biografen, geografen en artsen schreven over de dood van Cleopatra. Elke bron vermeldt een slangenbeet, maar verschillende suggereren ook andere mogelijkheden, waaronder
- een giftige zalf,
- gif verborgen in een holle haarspeld en
- slangengif dat in een wond werd gegoten die de koningin maakte door zichzelf te bijten.
Slechts één van deze schrijvers, de geograaf Strabo, leefde nog toen Cleopatra stierf.
De Romeinse historicus Cassius Dio schreef dat de enige aanwijzing een paar zwakke prikken op haar arm waren. Dat zegt nog niet veel. “Een cobrabeet kan verschijnen als twee kleine steekwonden, maar niet alle cobrabeten verschijnen op deze manier en niet alle dubbele steekwonden zijn het gevolg van slangenbeten“, zei Jones.
Jones herleidt de slangenversie van het verhaal tot Octavianus, die in Alexandrië was toen Cleopatra stierf. Plutarchus meldde dat een afbeelding van Cleopatra met een adder die zich aan haar vastklampte, werd gedragen tijdens de triomftocht van Octavianus in Rome. “Octavianus was echter Cleopatra’s vijand en om die reden kunnen we zijn verhaal misschien niet kritiekloos accepteren“, zei Jones.
Draycott suggereerde een andere mogelijke bron van verwarring: slangenvormige sieraden waren destijds in de mode in Alexandrië, dus Romeinen die een beeltenis van de koningin zagen, hebben een slangenarmband misschien aangezien voor een echte slang.
Draycott denkt niet dat één slang alle drie de vrouwen had kunnen doden. Jones is minder zeker. Slangen injecteren niet bij elke beet dezelfde hoeveelheid gif, en sommige “droge beten” leveren helemaal geen gif op, zei Jones. “Aan de andere kant denk ik niet dat het onmogelijk is, omdat het lichaam van een cobra genoeg gif bevat om meerdere mensen te doden“, voegde ze eraan toe.
Een rustig gif
De algemene opvatting onder historici, zei Draycott, is dat Cleopatra een soort gif nam dat snel werkte en geen aanvallen of braken veroorzaakte. De afwezigheid van deze symptomen is veelzeggend: aangenomen wordt dat een adder, nu bekend als de Egyptische cobra (Naja haje), wiens gif een langzame, pijnlijke dood veroorzaakt door ademhalingsfalen.

(Afbeelding: Kristian Bell via Getty Images)
Cleopatra zou dus waarschijnlijk andere middelen hebben gehad. Alexandrië was het centrum van wetenschappelijke studie van de Middellandse Zee, en teksten uit die periode, zoals Nicanders “Theriaca“, catalogiseren giftige dieren, merkte Jones op. Cleopatra’s vader, Ptolemaeus XII, raadpleegde de farmacoloog Zopyrus over antidota. Plutarchus beweerde dat Cleopatra persoonlijk toezicht hield op experimenten waarbij de effecten van dodelijke vergiften op veroordeelden werden waargenomen.
Toch moet die bewering en andere gifverhalen met voorzichtigheid worden gelezen, zei Draycott, omdat ze voortbouwen op Romeinse stereotypen over vrouwen. In de Romeinse opvatting zullen “mannelijke mannen met zwaarden strijden“, terwijl men dacht dat vrouwen, die in deze tijd als “bedrieglijk en zwak” werden gezien, in het geheim zouden doden. “Ze doen het heimelijk in je eten“, zei Draycott, daarmee het stereotype samenvattend.
Romeinse schrijvers waren even achterdochtig. Beschuldigingen van vergiftiging achtervolgden de Hellenistische dynastieën van oude Egypte en het naburige Seleucidische koninkrijk, evenals Rome’s eigen keizerlijke familie. Sommige waren waarschijnlijk waar, zei Draycott, maar andere waren mogelijk door voedsel overgedragen ziekten of andere gezondheidsproblemen die mensen niet begrepen.
De methode blijft misschien een mysterie, maar voor de meeste historici verandert het motief niet: Cleopatra koos ervoor om op haar eigen voorwaarden te sterven.
1 “Odes 1.37“, door Horatius, gewoonlijk aangeduid als de Cleopatra-ode, is een veelzijdig gedicht dat thema’s als viering, politiek commentaar en een reflectie op de machtsdynamiek met elkaar verweven. De ode, geschreven in de nasleep van de nederlaag van Cleopatra VII tegen Octavianus en Marcus Vipsanius Agrippa in 31 v.Chr., begint met een feestelijke uitnodiging om te drinken ter ere van de Romeinse overwinning. Naarmate het gedicht zich ontvouwt, verschuift de toon echter naar een somberdere en serieuzere reflectie op Cleopatra’s karakter en lot. Horatius portretteert haar als een formidabele figuur, die haar aanvankelijk afbeeldt als een koningin wiens ambities Rome bedreigen, en later als een tragische held die de dood verkiest boven oneer. Ondanks haar positie als vijand van Rome bestaat er een genuanceerd respect voor Cleopatra’s veerkracht, aangezien ze wordt gekarakteriseerd als allesbehalve een onderdanige figuur. Het gedicht erkent ook op subtiele wijze de nederlaag van Marcus Antonius, hoewel hij nooit rechtstreeks wordt genoemd, wat Horatio’s onwil benadrukt om te genieten van de ondergang van een Romeins staatsburger. De structuur van de ode bevat elementen van een drinklied, gebaseerd op thema’s als wijn en dronkenschap die dienen als herinnering aan Antonius’ reputatie. Door levendige beelden en symboliek, in het bijzonder de door jagers opgejaagde dynamiek tussen Octavianus en Cleopatra, legt de ode een complex samenspel van triomf en tragedie vast, waardoor “Odes 1.37” een rijke studie wordt door de historische en culturele context ervan.
