1956 – Kantelpunt in de geschiedenis 2/…

In het vorige bericht gaf ik al aan dat ik het boek “1956” van Simon Hall bezit.

In het boek (Spectrum, 2016) gaat Hall, die studeerde in Sheffield en Cambridge, in op de roerige gebeurtenissen die in 1956 plaatsvonden en de media in hun greep hielden. Het was een jaar waarin mensen wereldwijd hun stemmen lieten horen voor meer vrijheid en gelijkheid.

Slecht begin

Het boek begint spannend, met de laatste momenten van 1955 die niet veel goeds voorspelden. Vierhonderdduizend nieuwjaarsvierders op Times Square in New York zagen op 31 december 1955 de laatste seconden van dat jaar wegtikken, toen plotseling alle lampjes uitvielen van de tijdbal die langs de Times Tower afdaalde. De toeschouwers zagen de bal niet meer en moesten tot kwart over twaalf wachten voordat de lampjes weer aansprongen.

De jaarwisseling was in New York een schertsvertoning, maar in Japan liep deze uit op een regelrechte tragedie. Tijdens een shintoïstische ceremonie in de Yahiko-tempel 24 kilometer ten noorden van Tokio, waarbij priesters rijstballetjes in de mensenmassa gooien, vielen in het gedrang ruim 100 doden en raakten 75 mensen gewond.

De doden worden afgevoerd bij de Yahiko-tempel, 1956. Bron: www.ranker.com
De doden worden afgevoerd bij de Yahiko-tempel, 1956. Bron: www.ranker.com

Het was een weinig bemoedigend, wellicht onheilspellend begin van een jaar dat uiteindelijk – maar dat is achteraf natuurlijk makkelijk constateren – uiterst rumoerig zou verlopen.

King staat op tegen segregatie

Hall begint met een relaas over de bevlogen predikant Martin Luther King uit Montgomery, Alabama, de plaats waar Rosa Parks op 1 december 1955 weigerde om tijdens een busrit op te staan voor een blanke medepassagier. Onder leiding van onder meer King werd besloten daarom een busboycot te laten uitvoeren door de zwarte bevolking. De boycot hield lang stand en zorgde ervoor dat er een massale protestbeweging op gang kwam tegen de bussegregatie van blank en zwart in de Verenigde Staten.

Problemen in Franse kolonies

Problemen deden zich in 1956 ook voor in de Franse kolonies, met name in Algerije, waar de moslimbevolking de wapens opnam om te strijden voor de onafhankelijkheid van dit land. Niet alleen daar, maar in heel Frans Noord-Afrika daagde het opkomende nationalisme van de koloniale bevolking de regering in Parijs uit. Hierop reageerden de Fransen met geweld en onderdrukking.

De Franse greep op Marokko was minder krachtig dan op Algerije, en de kolonisten waren er minder talrijk, toch stond Parijs net zo afwijzend tegenover de Marokkaanse onafhankelijkheid. Geconfronteerd met de groeiende nationalistische druk uit Marokko verbood de Franse regering de Istiqlal partij, want die was voor onafhankelijkheid. De Fransen onderdrukten verder de protesten in de steden en verbanden de sultan naar Madagaskar.

Rock ‘n roll

Een nieuwe muziekstroming, rock ‘n roll, zorgde in 1956 ook voor een hoop paniek en chaos, wereldwijd. Zo liep op 7 juli 1956 een optreden van Fats Domino in de Palomar Gardens in San Jose, Californië, volledig uit de hand. Al tijdens het openingsnummer van Antoine ‘Fats’ Domino, afkomstig uit New Orleans, belandden de eerste bierflessen en rotjes op het podium. De eigenaar van de club, Charles Silvia, beschreef later hoe het er in zijn club aan toe was gegaan:

Tientallen tafels en stoelen gingen de vernieling in en duizenden flesjes spatten op de grond en muren uiteen. Dertig politieagenten waren ongeveer een uur bezig om de orde te herstellen.”

Dit soort incidenten zorgde ervoor dat een hele rij sociologen, psychiaters en ‘deskundigen’ op de bres sprongen om de nieuwe rage, rock ‘n roll, te veroordelen. Francis J. Braceland, toen een van de meest vooraanstaande psychiaters in zijn vakgebied, vergeleek de nieuwe muziekstijl zelfs met een ‘besmettelijke ziekte’. De nieuwe muziek was niets anders dan een uiting van ‘opstandig gedrag van adolescenten’.

Slot

Hall concludeert dat 1956 op veel fronten een historisch breukvlak was. Zo was dit jaar een kantelpunt in de geschiedenis van het internationaal communisme. De destalinisatierede van Chroesjtsjov hielp – in de woorden van marxistisch historicus Eric Hobsbawm – het communisme feitelijk om zeep. Verder zette natuurlijk de dekolonisatie na 1956 verder door, evenals de burgerrechtenbewegingen in de Verenigde Staten en Zuid-Afrika. En rock ‘n roll zou de jeugdcultuur voorgoed veranderen.

1956 – Kantelpunt in de geschiedenis 1/…

In mijn boekenkast staat het boek ”1956” van Simon Hall. En dat is natuurlijk geen toeval: 1956 is mijn geboortejaar. Maar blijkbaar was 1956 om ook nog andere redenen memorabel.

Simon Hall ziet 1956 als een kantelpunt in de geschiedenis, omdat er in dat jaar barsten kwamen in de gevestigde orde die na de Tweede Wereldoorlog was ontstaan.

Martin Luther King vatte dat eind 1956 als volgt samen: “De aanhoudende onlusten in Azië, de opstanden in Afrika, het nationalistische verlangen van Egypte, het wapengekletter in Hongarije, de raciale spanningen in Amerika – het zijn de barensweeën van een nieuw tijdperk.”

In een aantal berichten wil ik dat jaar chronologisch doorlopen en dan inzoomen op de gebeurtenissen in Nederland.

1956 – Januari

Op 1 januari 1956 wordt Soedan een onafhankelijke staat.

Op 5 januari 1956 start de Nederlandse Televisie Stichting (NTS) een dagelijkse nieuwsrubriek: Het Journaal. In dat eerste Journaal was er een interview met Caroline, de dochter van Max Euwe (de eerste, en tot nu toe enige, Nederlandse wereldkampioen schaken). De link tussen mijn geboortejaar en dit Journaal item kan haast geen toeval zijn!
Het item refereerde aan de match Donner – Euwe om het kampioenschap van Nederland, dat uiteindelijk op 7 januari 1956 beslist zou worden met 7-3 in het voordeel van Euwe (4x winst en de rest remise).
In 1954 had Euwe nipt de titel aan Donner moeten laten en deze match was bedoeld om uit te maken wie nu werkelijk Nederlands beste schaker is.

Match Donner – Euwe, Den Haag 1956

Een, voor Nederlandse begrippen, extreem koude vorstperiode, begint op 31 januari 1956. Dit doet de Elfstedenkoorts weer oplaaien.

1956 – Februari

Het wordt de koudste februari in de Nederlandse meteorologische geschiedenis (er zijn betrouwbare waarnemingen sinds 1706) en zelfs de op een na allerkoudste maand ooit gemeten, met een gemiddelde temperatuur die meer dan 9 graden lager is dan normaal voor februari. De extreme kou (hier en daar -25 C) kost diverse mensen het leven.

De Elfstedenkoorts wordt nog meer aangewakkert doordat op 1 februari 1956 het ijs overal al schaatsbetrouwbaar is.

Op 14 februari 1956 is het dan zo ver: de 11e Elfstedentocht wordt verreden. Omdat ze hand in hand over de einstreep gaan worden de winnaars Jan van der Hoorn, Aad de Koning, Jeen Nauta, Maus Wijnhout en Anton Verhoeven gediskwalificeerd. De Vereniging Elfsteden bood, de als zesde binnengekomen, Jeen Van den Berg de eerste prijs aan, maar deze meende daarop geen recht te hebben. De jury maakte daarom bekend dat er géén winnaar zou worden uitgeroepen, omdat de vijf er geen sportieve wedstrijd van hadden gemaakt.

De “Vijf” van de 11e Elfstedentocht 1956

Norma Jean Mortenson verandert officieel haar naam op 23 februari 1956 in Marilyn Monroe. Een artiestennaam die ze al langer hanteerde.

Marilyn Monroe tijdens een pers moment tijdens de opnames van the Seven Year Itch (1954)

1956 – Maart

Op 2 maart 1956 wordt Marokko zelfstandig. Dat gebeurde pas na een grootschalige guerrillaoorlog.

Op 14 maart 1956 wist het Nederlands voetbalelftal in Düsseldorf met 1-2 te winnen van de toenmalige Wereldkampioen West-Duitsland. Het was de eerste vriendschappelijke wedstrijd na de oorlog. Abe Lenstra maakte beide doelpunten. In zijn hele carriére maakte “us Abe” gemiddeld één doelpunt per wedstrijd, en hij speelde er zo’n 760!

Na Marokko wordt ook Tunesië zelfstandig: op 20 maart 1956, na een guerrillastrijd en een reeks terroristische aanslagen. Koning Muhammad al-Amin wordt staatshoofd en Habib Bourguiba van de Parti Socialiste Destourien wordt premier.

Pakistan wordt op 23 maart 1956 de eerste Islamitische republiek.

1956 – April

Op 14 april 1956 laat Ampex de werking van de eerste videotape zien.

Koningin Juliana stelt op 15 april 1956 de radiotelescoop in Dwingeloo in werking.

Op 19 april 1956 wordt een sprookjeshuwelijk voltrokken: Prins Rainier III van Monaco verbindt zich met de Amerikaanse filmster Grace Kelly.

Grace en Rainier na de huwelijksvoltrekking in Monaco

Mei – 1956

Het Nationale monument op de Dam in Amsterdam wordt op 4 mei 1956 door Koningin Juliana, tijdens de Dodenherdenking, voor het eerst in gebruik genomen.

De eerste editie van het Eurovisiesongfestival vindt op 24 mei 1956 plaats in Lugano, Zwitserland en wordt voor Zwitserland gewonnen door het liedje Refrain, gezongen door Lys Assia.
Omdat het deelnemersaantal slechts zeven landen bedroeg, mocht ieder land twee liedjes afvaardigen. Assia zong eerst het Duitstalige Das alte Karussell en trad later aan met het Franstalige Refrain. Dit laatste nummer werd uiteindelijk als beste uitgeroepen, waarmee Zwitserland de winnaar werd van het eerste songfestival uit de geschiedenis.
De puntentelling vond echter plaats achter gesloten deuren en is tot op de dag van vandaag niet bekendgemaakt. Ook onbekend is op welke plaatsen de dertien overige liedjes zijn geëindigd. Nederland mocht het eerste liedje uitvoeren en was daarmee de allereerste uitvoerende van het festival.

Juni – 1956

Prins Bernhard onthuld op 13 juni 1956 aan het Duitse blad “Der Spiegel” de “Greet Hofmans affaire“. Greet Hofmans was een paranormaal genezer en handoplegster. Ze was negen jaar lang een vriendin en adviseur van Koningin Juliana en verbleef daarbij vaak op Paleis Soestdijk.
Zij was, net als Koningin Juliana, een groot bewonderaar van Jiddu Krishnamurti die in zijn kamp in Ommen vanaf 1924 tot 1930 bijeenkomsten hield. Greet Hofmans werd op initiatief van Bernhard door Juliana in 1948 ingeschakeld om de ongeneeslijke oogziekte van prinses Marijke (de latere prinses Christina) te behandelen. Deze ziekte was ontstaan doordat haar moeder besmet was met rodehond tijdens de zwangerschap.
Behalve door haar occultisme werd de aanwezigheid van Hofmans aan het hof ook bedenkelijk geacht doordat zij met haar pacifistische ideeën invloed zou krijgen op de koningin. Daardoor ontstond een crisis in het koninklijk gezin omdat prins Bernhard in deze periode van de Koude Oorlog juist een sterke bewapening en een sterke, met de Verenigde Staten verbonden NAVO-politiek voorstond.
Na de publicatie in “Der Spiegel” stelde de regering een onderzoek in. Na dit onderzoek werden de contacten van Greet Hofmans met het hof beëindigd. Tevens werd de hofhouding gereorganiseerd.

Greet Hofmans (1894-1968)

De Tweede Kamerverkiezingen waren op 13 juni 1956. Het was een nek-aan-nek-race tussen KVP en PvdA, die werd gewonnen door laatstgenoemde partij. De vorming van een nieuw kabinet verliep zeer moeizaam en resulteerde pas in oktober in de voortzetting van de combinatie PvdA-KVP-ARP-CHU in het vierde kabinet-Drees.

Of er een verband is met het voorgaande weet ik niet, maar op 14 juni 1956 wordt in Nederland de wettelijke handelingsonbekwaamheid van de getrouwde vrouw opgeheven! Tot die tijd was handelingsonbekwaamheid de, op grond van een wettelijke bepaling, bestaande algemene ongeschiktheid om eigen onaantastbare rechtshandelingen te verrichten. Dat betekende, dat gehuwde vrouwen vóór die tijd niet zelfstandig een overeenkomst, zoals een bankrekening, konden afsluiten of beslissingen over de opvoeding van de kinderen mochten nemen. Alleen met medewerking van de man/echtgenoot kon een vrouw rechtshandelingen verrichten. Bijvoorbeeld: als zij eigen inkomsten had uit een arbeidsovereenkomst, moest ze ontslag nemen bij haar werkgever, zodra ze huwde.
Precies zo is het mijn moeder vergaan; ook zij stopte met werken toen ze met mijn vader in het huwelijk trad!

In het Poolse Poznan worden op 28 juni 1956 arbeidsonlusten hardhandig onderdrukt: 74 arbeiders komen om.

Juli -1956

Op 18 juli 1956 wordt Josephus Henricus Wilhelmus Heesen (roepnaam Jos) geboren.

Het Italiaanse passagiersschip SS Andrea Doria komt voor de Amerikaanse oostkust op 25 juli 1956 in botsing met het Zweedse passagiersschip MS Stockholm. Bij de klap komen 46 mensen om het leven. De volgende dag zinkt de Andrea Doria.

Egypte nationaliseert op 26 juli 1956 het Suezkanaal, nadat de VS, Engeland en de Wereldbank hun eerder toegezegde steun voor de bouw van de Aswandam hebben ingetrokken.
De nieuwe Hoge Aswandam en de oudere Lage Aswandam zijn twee dammen die de Nijl bij Aswan in Egypte afsluiten. De stuwdam creëerde het meer van Nasser, een 550 kilometer lang reservoir dat deels in Sudan ligt.
Vroeger overstroomde de Nijl elk jaar in de zomer. Deze overstromingen lieten vruchtbaar slib achter op de oevers van de Nijl, waardoor de bodem ideaal was voor landbouw. De overstromingen waren echter onvoorspelbaar en richtten vaak schade aan. Daarom werd het nodig geacht om ze beheersbaar te maken door middel van een dam. Verschillende gemeenschappen moesten verplicht wijken bij de voltooiing van de dam. Een aantal tempels die onder water dreigden te raken werden gered door ze te verplaatsen.
Het ontwerp voor de lage dam kwam van de Britse civiel ingenieur William Willcocks. De Britten begonnen in 1899 aan de constructie van de lage dam, die werd afgewerkt in 1902. De dam was 1900 m lang en 54 m hoog. Het oorspronkelijke ontwerp werd al snel niet voldoende geacht en de dam werd twee keer verhoogd, van 1907-1912 en van 1929-1933.
Toen de dam bijna overstroomde in 1946 werd besloten om 8 km stroomopwaarts een nieuwe hoge dam (3600 m lang en 980 m breed aan de basis) te bouwen. Het plannen van de bouw begon in 1952, net na de machtsgreep van Nasser. Het werd een prestigeproject voor zijn regime. De Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en de Wereldbank boden miljarden aan hulp aan, maar dit aanbod werd ingetrokken toen Egypte weigerde een anti-communistisch pact te ondertekenen (Bagdad-pact) en de Volksrepubliek China officieel erkende.

Satellietfoto van de Aswandam

1956 – Augustus

De maand augustus was voor Nederland een rustige maand, maar niet voor België: daar was op 8 augustus 1956 in Marcinelle een mijnramp waarbij 262 mijwerkers omkwamen.

En in Duitsland werd op 17 augustus 1956, door het Grondwettelijk Hof, de Kommunistische partij (KPD) verboden.

Het enige opmerkelijke in Nederland was de introduktie, op 18 augustus 1956, van de term frisdrank in een reclame campagne. Tot dan was het limonade.

1956 – September

Er wordt op 2 september 1956 begonnen met betaald voetbal in de ere divisie. In deze divisie gaat het om het landskampioenschap. Met 26 keer (in 2019) is Ajax recordhouder.

Op 13 september 1956 introduceert IBM de eerste harde schijf voor data-opslag: de RAMAC (Random Access Method of Accounting and Control) genaamd.
Het was een diskpack dat uit 50 gestapelde magnetische schijven met een diameter van 61 cm (24 inch) bestond. Er waren twee speelkoppen en de totale capaciteit van dit diskpack was 5 MB.

IBM’s RAMAC van 5 MB

Sindsdien is de opslagcapaciteit van schijven steeds groter geworden, en de behuizing en prijs steeds kleiner. In 1980 werd er nog 200 gulden (ofwel 90 euro) betaald voor 1 MB. In 2013 kostte 1 TB (terrabyte = 2.000.000 MB) ook ongeveer 90 euro! Sinds de 2de helft van 2019 zijn er schijven van 16 TB.

Ook op 13 september 1956: Koningin Juliana dicht het laatste stuk van de dijk rond oostelijk Flevoland. Een half jaar later is de polder drooggepompt en is Nederland 54.000 ha land groter.

Een ander technologisch hoogstandje was de ingebruikname, op 25 september 1956, van de eerste transatlantische telefoonkabel (met 36 lijnen). Deze kabel was een coaxiale kabel met polyethyleen als isolatiemateriaal en in-lijn versterkers op basis van de beste vacuümbuizen die destijds beschikbaar waren.

1956 – Oktober

De handelingsonbekwaamheid van de vrouw was nog maar net afgeschaft, of de eerste vrouwelijke Nederlandse minister, Marga Klompé, trad aan op 12 oktober 1956. Zij werd minister van Maatschappelijk werk. De Algemene Bijstandswet is door haar toedoen in 1965 in werking getreden.

Marga Klompé (1912-1986)

Het is natuurlijk niet raar dat The Game of the Century (schaken) in mijn geboortejaar gespeeld werd! Op 17 oktober 1956 verslaat de 13 jarige Bobby Fischer grootmeester Donald Byrne, in het Rosenwald Memorial Tournament in de Marshall Chess Club in New York City.

In plaats van zijn Dame te redden, speelt Fischer 17…Le6!!

De term “Game of the Century” kwam voor in een artikel van Hans Kmoch in Chess Review. Hij schreef: “The following game, a stunning masterpiece of combination play performed by a boy of 13 against a formidable opponent, matches the finest on record in the history of chess prodigies.”

De start van het artikel van Kmoch in Chess Review

Oktober was de maand van de opstand in Hongarije. Die begon op 23 oktober 1956 met studentenprotesten in Boedapest tegen het bloedige neerslaan van de opstand in het Poolse Poznan in juni. Steeds meer bewoners van Boedapest sloten zich aan bij de protesten, die uiteindelijk anti-Sovjet werden. Op het Heldenplein in Boedapest werd het standbeeld van Stalin omvergehaald. Partijleider Gerő noemde de betogers volksvijanden die er enkel op uit waren om de “macht van de arbeidersklasse te ondergraven” en “de banden tussen onze partij en de roemrijke Sovjet-Unie te verbreken“. Dit was natuurlijk olie op het vuur.

Daarom vielen op 24 oktober 1956 betogers het parlement binnen en dwongen de regering om af te treden. Ernő Gerő en András Hegedűs, op dat moment premier, vluchtten naar de Sovjet-Unie. Imre Nagy werd de nieuwe premier.
De ontwikkelingen gingen in de dagen daarop snel: de nieuwe regering trad uit het Warschaupact en kondigde een neutrale status aan om de Sovjet-Unie geen gezichtsverlies te bezorgen en niet het gevoel te geven dat ze bedreigd zou worden.

1956 – November

De Hongaarse vrijheid was van korte duur: Sovjettroepen vallen op 4 november 1956 Boedapest binnen en maken een einde aan de Hongaarse opstand. Thousands are killed, more are wounded, and nearly a quarter million leave the country.

Een dag later, op 5 november 1956, vallen Britse en Franse troepen de Kanaalzone binnen, waar Israëlische en Egyptische troepen inmiddels met elkaar slaags zijn geraakt. De Suez crisis is geboren.

Nederland trekt zich op 6 novenber 1956 terug van de Olympische Spelen in Melbourne (Australië) omdat ‘geen mens zich mag veroorloven samen met de met bloed bevlekte Russische vlag en zijn draagsters en dragers te verblijven op een plaats waar een sportieve geest zal heersen‘. De sporters zelf werden over het besluit niet geraadpleegd. In Melbourne is de inval in Hongarije volledig aan de ploeg voorbij gegaan omdat deze zich volledig concentreert op de spelen. Hockeyers en zeilers probeerden later het Nederlands Olympisch Comité nog tot andere gedachten te brengen, te meer omdat alle andere landen wel naar Melbourne gingen (inclusief Hongarije zelf!), maar hun pogingen liepen op niets uit.
Alleen Spanje en Zwitserland besloten om dezelfde reden niet naar de spelen te gaan.
Vanwege de strenge Australische quarantainebepalingen werden alle hippische onderdelen afgewerkt in Stockholm. De paardenwedstrijden vonden plaats van 10 tot en met 17 juni 1956. Dit was een half jaar voor de Russische inval in Hongarije, die op 4 november plaatsvond. Alexis Pantchoulidzew was de enige Nederlandse deelnemer in de Zweedse hoofdstad. Deze voormalige Wit-Russische kolonel was de stiefvader van Prins Bernhard. Op het onderdeel dressuur eindigde hij als 28ste.
De Spelen verliepen overigens, op één uitzondering na, zonder incidenten. Bij het waterpolo stuitten Hongarije en de Sovjet-Unie op elkaar. Het werd een veldslag boven en onder water. De Hongaar Ervin Zador moest het bad verlaten met een hevig bloedende hoofdwond, na een klap van de Rus Valentin Prokopov. Hongarije won de confrontatie met 4-0 en veroverde later de gouden medaille.

De Spelen (Games of the XVI Olympiad) worden op 22 november 1956 door de Britse prins Philip geopend. Er deden 3186 athleten (2816 mannen, 370 vrouwen) mee.

Als gevolg van internationale spanningen (Suez crisis) werd de olie aanvoer vanuit het Midden Oosten ernstig verstoord. Als gevolg hiervan werden er in Nederland en België autoloze zondagen ingesteld. Het zondagsverbod duurde van 25 november 1956 tot en met 20 januari 1957.

Op 26 november 1956 vertrekken een groep van 82 Cubaanse ballingen onder leiding van Fidel Castro in het zeiljacht Granma vanuit Tuxpan in Mexico naar Cuba om er het bewind van president Batista te bestrijden. Onder die ballingen waren ook Fidel’s broer Raúl Castro, Che Guevara en Camilo Cienfuego. Het schip was eigenlijk slechts geschikt voor 12 passagiers, maar niemand wilde achterblijven.

In Amerika hadden ze Marilyn Monroe (MM), maar in Europa kregen we door de flim van Roger Vadim, Et Dieu … créa la femme, Brigitte Bardot (BB) als sexsymbool.

Brigitte Bardot (1934 – …)

Bardot was in 1956 nog samen met Vadim, met wie ze op 18 jarige leeftijd getrouwd was. Ze zouden in 1957 scheiden. In totaal speelde Bardot in 48 films.

1956 – December

De Cubaanse ballingen landen op 2 december 1956 in Cuba en beginnen de Cubaanse Revolutie.

Op 23 december 1956 verlaten Britse en Franse troepen de Suez Kanaal regio.

1956 – Nobel prijzen

Het hoeft geen betoog dat in dit bewogen jaar geen Nobelprijs voor de Vrede werd uitgereikt!

De Nobelprijs voor Natuurkunde kwam terecht bij een driemanschap, William Shockley, John Bardeen en Walter Houser Brattain, voor “their researches on semiconductors and their discovery of the transistor effect“.

John Bardeen, William Shockley en Walter Brattain

Echter, zo “nobel” was William Shockley niet:

William Shockley brought silicon to Silicon Valley. Unfortunately, he was also an unrepentant racist. He won the Nobel Prize in Physics in 1956, but in later years, despite a complete lack of formal education in biology and genetics, Shockley tried to use these fields of study to support a set of racist ideas known as eugenics.
In particular, he warned of “
retrogressive evolution” because he believed blacks were reproducing faster than what he considered to be intellectually superior whites. His proposed “solutions” included replacing the welfare system with financial incentives for “genetically disadvantaged” individuals to allow themselves to be sterilized.

De Nobelprijs voor Scheikunde kwam terecht bij Nikolay Semenov en Cyril Hinshelwood voor “their researches into the mechanism of chemical reactions“.

André Cournand kreeg de Nobelprijs voor Medicijnen samen met Werner Forssmann en Dickinson W. Richards “for the development of cardiac catheterization“.

Juan Ramón Jiménez Mantecón was een Spaanse dichter en schrijver die de Nobelprijs voor Literatuur kreeg “for his lyrical poetry, which in the Spanish language constitutes an example of high spirit and artistic purity“.

Game of Kings, King of Games

In het boek “The Grandmaster” over de match om het Wereldkampioenschap tussen Carlsen en Karjakin in New York 2016 van Brian Jonathan Butler, las ik het volgende fragment over de “duurzaamheid” van het schaakspel:

It’s not an accident that chess has been one of the most durable things humanity has created in the last fifteen hundred years. Think of all the precious, cherished things people have lost in that time along the way to the present: languages, religions, civilizations, entire bloodlines, endless artifacts, and countless stories cast into a common darkness. How did something so seemingly trivial as chess prove so much more durable and immune to the friction and chaos of history? Any child can learn the basics in minutes, yet no human mind will ever be capable of solving it any more than an abacus has a prayer of measuring a black hole.”

Dat geeft wel te denken.

Carlsen – Karjakin match New York 2016

De bewuste match ging tussen regerend wereldkampioen Magnus Carlsen en uitdager Sergej Karjakin. Carlsen was wereldkampioen sinds 2013, Karjakin werd uitdager door het kandidatentoernooi van 2016 te winnen.

De match werd gespeeld in New York vanaf 11 tot en met 30 november en ging over 12 klassieke partijen, waarna de stand 6–6 was. Carlsen verloor de 8e, maar won de 10e partij; alle andere partijen eindigden in remise.

Vervolgens werd er een tiebreak van vier rapid-partijen gespeeld, die Carlsen met 3–1 won en daarmee zijn wereldtitel prolongeerde. De slotzet van de hele match was direct ook de allermooiste van de hele match. Dit is de partij, geanalyserd door David Navarra op de Chessbase site:

(klik op de zet en je ziet een diagram)

Gedichten 4/…

Op de middelbare school (st. Jozef MAVO in Breda) moest ik op een keer een zelfgekozen gedicht voordragen ten overstaan van de hele klas.

st. Jozef Mavo in Breda (weliswaar een foto uit de jaren ’90)

Ik weet nog precies welk gedicht het was: “De Stadsgenoot” van Jan Elburg. Ik stierf van de zenuwen en raffelde het gedicht af en kreeg een 3 voor de moeite.

Ik kan me nog een paar regels van het gedicht herinneren: “hij is de smaak van water vergeten” en “hij zal bang en verongelijkt doodgaan“.

Waarom kies je als puber voor een dergelijk gedicht en herinner je 50 jaar later alleen deze zinnen nog? Dat is voer voor psychologen.

Ik heb op het internet gezocht naar het volledige gedicht en de hele situatie van toen kwam weer boven toen ik het herlas:

Stadgenoot

Hij is het licht vergeten
en het gras vergeten
en al die kleine levende kevertjes
en de smaak van water en het waaien

hij is de geur vergeten
van het hooi de grijze vacht van de schapen
de varens de omgelegde aardkluiten

zijn binnen is geen nest zijn buiten
geen buiten zijn tuin een vaas

hij is ook
de bliksem vergeten de rauwe
hagel op zijn voorhoofd

hij zegt niet: graan meel brood
hij ziet de vogels niet weggaan
en de sneeuw niet komen

hij zal bang en verongelijkt doodgaan.

En, tijdens jet zoeken, kwam ik ook een andere favoriet van mij weer tegen: “Changement de décor” van Ellen Warmond:

Changement de décor

Zodra de dag áls een dreigbrief
in mijn kamer wordt geschoven
worden de rode zegels van de droom
door snelle messen zonlicht losgebroken

huizen slaan traag hun bittere ogen op
en sterren vallen doodsbleek uit hun banen

terwijl de zwijgende schildwachten
nachtdroom en dagdroom haastig
elkaar hun plaatsen afstaan
legt het vuurpeloton van de twaalf
nieuwe uren bedaard op mij aan.

The Pursuit of Happiness 3/…

Kun je van het “najagen van geluk” een project maken? Die gedachte zit achter het “The Happiness Project” van schrijfster Gretchen Rubin. Dit werd een #1 New York Times bestseller waarin ze verslag doet over het jaar waarin zij zich volledig richtte op het (najagen van) “geluk”.

The Happiness Project van Gretchen Rubin

Rubin vroeg zich namelijk af: “Wat wil en verwacht ik eigenlijk in dit leven”? Haar antwoord was simpelweg dat zij gelukkig wilde zijn. Maar volgens haar besteede ze hier te weinig aandacht aan. Daarom besloot Rubin een jaar lang onderzoek te doen naar geluk en naar de dingen die anderen en haarzelf gelukkig maken.

In twaalf hoofdstukken beschrijft ze hoe ze elke maand een ander onderwerp aanpakt. De doelen die ze wilde bereiken, gingen voornamelijk over geluk vinden in relaties, geld en gezondheid.

De volledige titel van dit boek is ‘The Happiness Project: Or Why I Spent a Year Trying to Sing in the Morning, Clean My Closets, Fight Right, Read Aristotle, and Generally Have More Fun‘. Rubin woont nu in Manhattan met haar man James en hun dochters Eliza en Eleanor.

Gretchen Rubin

Andere boeken van Gretchen Rubin

Naast The Happiness Project schreef ze nog meer boeken, waaronder:

  • Better than before
  • The Four Tendencies
  • Happier at Home
  • Outer order, Inner calm

The Pursuit of Happiness 2/…

Het “najagen van geluk (the pursuit of happiness)” wordt in de eerste regel van de Onafhankelijkheidsverklaring van de Verenigde staten, een fundamenteel en onvervreembaar mensenrecht genoemd (zie ook elders op deze site). Het komt echter niet in die bewoordingen voor, in andere belangrijke documenten over de rechten van de Mens; zoals bijvoorbeeld:

– Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (opgesteld in 1948)
– VN-Verdrag over Burgerrechten en Politieke Rechten (opgesteld in 1966)

In die documenten staat ook iets over najagen, namelijk dat mensen in staat gesteld moeten worden om: “freely pursue their economic, social and cultural development“.

Geschiedenis

Het eerste mensenrechtenverdrag was het Engelse Magna Carta, dat dateert uit 1215. Het bevatte bepalingen zoals: ‘De kerk moet vrij zijn en haar rechten mogen niet worden geschonden … Het is iedereen toegestaan ons koninkrijk te verlaten en er weer terug te keren … Geen vrije burger mag worden gearresteerd of gevangengezet tenzij na een veroordeling door de rechters volgens de wetten van het land … Als rechters en gerechtsdienaren zullen alleen diegenen worden aangesteld die de wetten van het koninkrijk kennen en die er oprecht naar streven die na te leven …’

Op 26 juli 1581 werd het Plakkaat van Verlatinghe getekend in Den Haag. Het stelt dat ‘een vorst is door God aangesteld om heerser over zijn volk te zijn, het tegen onderdrukking en geweld te verdedigen als een herder zijn schapen … en wanneer hij zich niet zo gedraagt maar hen onderdrukt dan is hij niet langer een vorst maar een tiran en dan mogen zij wettig overgaan tot de keuze van een andere vorst.’

De eerste pagina van de eerste gedrukte versie van het Plakkaat van Verlatinghe

In feite was dit document een soort onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden (het verlaten van de Spaanse overheersing en koning Filips II).

Grappig genoeg blijven we de Koning van Hispanien in ons volkslied, het Wilhelmus, nog wel trouw!

Het Plakkaat van Verlatinghe diende Thomas Jefferson tot inspiratie voor de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring van 1776, waarin veel rechten van (vrije) burgers werden vastgelegd. En die Amerikaanse verklaring was weer een voorbeeld voor de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger (1789) van de Franse Revolutie.

Najagen?

Dat je als mens je geluk mag najagen (pursue) is eigenlijk wel een beetje vreemd, want het veronderstelt dat je dat geluk dus in eerste instantie nog niet hebt.

Gedichten 3/…

Ergens op deze site heb ik het al eens over een strakke Japanse dichtvorm gehad: de haiku.

Strakke vorm

De strakke vorm uit zich in een aantal zaken:

  • drie regels
  • eerste regel 5 lettergrepen
  • de tweede regel 7 lettergrepen
  • en de derde regel weer 5 lettergrepen

Vaak is die derde regel dan een plotselinge wending of onverwachte gedachte sprong of haast kinderlijke verbazing.

Ontstaan

De haiku is in de 17e eeuw in Japan uit oudere dichtvormen (renga, hokku en tanka) ontstaan door de wedijver tussen verschillende grote dichters, waarvan Matsuo Basho waarschijnlijk de bekendste meester is. Pas aan het eind van de 19e eeuw werd door Masaoka Shiki het begingedicht hokku verzelfstandigd tot de haiku.

Door vast te houden aan de strakke vorm toont die beperking de ware meester! Maar dit levert weer vaak problemen op bij het vertalen uit het oorspronkelijke Japans. In het westen wordt daardoor wel voor afwijkende vormen gekozen, met 12 tot 17 lettergrepen.

Een van de beroemdste haiku, feitelijk een hokku, is van Matsuo Basho en luidt:

furu ike ya
kawazu tobikomu
mizu no oto
Ach oude vijver
een kikker springt erin
geluid van water.
De beroemdste haiku en de letterlijke vertaling

Vertalen en vormbehoud

Bij een vertaling van een haiku achten sommigen de inhoud belangrijker dan de vorm, al wordt die in goede uitgaven zo veel mogelijk gehandhaafd. Zo is bovenstaande vertaling bijvoorbeeld naar de inhoud juist, maar naar de vorm niet. Een bewerking die de juiste vorm heeft, maar een iets andere strekking is:

Ach oude vijver
de kikkers springen erin
(of ook een kikker springt van de kant)
geluid van water.

Dit probleem is sterk taalafhankelijk. Het Frans gebruikt bijvoorbeeld veel meer woorden, en ook lettergrepen, dan het Engels; het Nederlands ligt er ergens tussenin.

Voorbeelden

Twee haiku (hokku) van Basho (1644-1694):

zou ik ze pakken,
de witvis in ’t wier bijeen
dan schoten ze weg
.

door zomerregens
zijn de kraanvogelpoten
korter geworden
.

En mijn persoonlijke favoriet van Moritake (1473-1549):

Zag ik een bloesem
die naar haar tak terugkeerde?
ach, ’t was een vlinder.

De beste haiku’s weten bij de lezer emoties op te wekken, zonder ze letterlijk te benoemen. Neem bijvoorbeeld deze van Issa (1763-1828):

In het ziekenhuis
dooft een flakkerend licht uit
een sneeuwstorm steekt op.

De lezer zal vast aan een sterfgeval gedacht hebben, maar dat staat er niet!