Hij werd geboren op 14 december 1503 als Michel de Nostredame. Dat hij als auteur een Latijns klinkende naam ging gebruiken, was toen de gewoonte voor wie in het Latijn schreef. Hijzelf schreef echter voornamelijk in het Frans, ook onder zijn “Latijnse” naam, wat eerder ongebruikelijk is (ten onrechte wordt soms beweerd dat zijn verzen een mengsel zijn van Frans, Provençaals, Latijn en Grieks: hij gebruikte wel degelijk het Frans van zijn tijd, zij het met veel vreemde, vaak duistere woorden).
Nostradamus is ook geen correcte Latijnse omzetting van Nostredame (dat zou eerder Nostra Domina zijn, de naam waaronder hij zich als student liet inschrijven). Die naam kan ook worden gelezen als nostra damus (“wij geven van het onze”).
Joodse afkomst
Misschien wilde hij met die Latijnse naam zijn joodse afkomst verbergen. Zijn grootvader was een jood geweest die zich tot het katholicisme had bekeerd en sindsdien de naam “de Nostredame” gedragen had. Veel bekeerde joden kregen inderdaad de naam van een heilige – hier dus O.L. Vrouw – als familienaam. De joodse godsdienst werd in 1498 verboden in de Provence, die kort daarvoor bij Frankrijk was aangehecht en de joden die er wilden blijven, moesten zich bekeren. In Nostradamus’ jeugd moest zijn vader, een handelaar in Saint-Rémy, nog een speciale belasting voor “nieuwe christenen” betalen. Zijn tegenstanders hebben hem trouwens niet gespaard voor zijn joodse roots. Een van hen zei dat zijn voorspellingen nog “stonken naar judaïsme”.
Vast staat dat hij zich in 1529 als student inschreef aan de – toen zeer vermaarde – faculteit geneeskunde van Montpellier. Maar een of twee jaar later werd hij als student geschrapt. Als reden werd aangegeven dat hij al apotheker zou zijn en dat studenten hem kwaad over artsen hadden horen spreken. Er zijn geen aanwijzingen dat hij later nog een universiteit bezocht heeft. Dat zou hem later niet beletten om zich doctor in de geneeskunde te noemen en als arts te praktiseren.
Hij zou een vrouw en twee kinderen hebben gehad, maar toen die alle drie overleden waren – hoe en wanneer is niet bekend en Nostradamus zelf zwijgt erover – besloot hij zwaar aangeslagen naar zijn geboortestreek terug te keren. Vast staat dat hij in 1546 in de Provençaalse hoofdstad Aix vertoefde om daar in opdracht van het stadsbestuur een zware pestepidemie te bestrijden. Het schijnt hem een goede reputatie te hebben opgeleverd. Hij vervaardigde een poeder dat, in de mond gehouden, de “pestlucht” verdreef, blijkbaar met succes.
Kort daarop vestigde hij zich in Salon, een stadje tussen Aix en Saint-Rémy. Hij zou er in 1547 opnieuw in het huwelijk treden en zes kinderen krijgen. Hij bleef tot zijn dood op 1566 in Salon wonen en werd er begraven.
Ziener
Pas vanaf 1550 is Nostradamus toekomstvoorspellingen gaan publiceren. Het ging dan vooral om jaarlijkse publicaties: enerzijds almanakken, die meestal maandelijkse voorspellingen geven, vaak op basis van planeetstanden, anderzijds prognostications, met daarin voorspellingen over een heel jaar. Samen worden ze als présages aangeduid. Er waren er in verzen en in proza.
Présages
Dat ze razend populair waren, bewijst wel dat er tijdens zijn leven – en ook nog daarna – vervalsingen onder zijn naam verkocht werden. Nostradamus heeft dergelijke jaarlijkse présages gemaakt tot die voor 1567 – het jaar van zijn dood, en ook nadien zijn er verschenen onder namen die aan die aan Nostradamus doen denken.
De présages kondigen dus gebeurtenissen aan voor de onmiddellijke toekomst. Een beetje zoals de huidige dagbladhoroscopen waren ze eerder vaag, maar dan wel meestal onheilspellend: een prinses zal sterven, jongeren zullen het moeilijk hebben, veel mensen zullen overlijden in de fleur van hun leven, monarchen zullen het oneens zijn… Ook ziekten en weersverschijnselen werden voorspeld.
Prophéties
Anders is het voor de Prophéties, waarvan de eerste uitgave uit 1555 dateert. Dit zijn voorspellingen voor een – al dan niet verre – toekomst, zonder dat er jaartallen worden genoemd. Hetgeen de vaagheid nog vergroot. De profetieën gaan tot het einde der tijden, die – dat is wel duidelijk – zullen voorafgaan door een zondvloed en andere wereldrampen. In het algemeen worden dan ook catastrofen als honger, pest en branden aangekondigd, maar op een bewust verhulde wijze.
De Prophéties bestaan uit kwatrijnen – gedichten van vier verzen – die gebundeld zijn in groepen van honderd of centuries. Daarom worden de Prophéties verkeerdelijk ook wel Centuries genoemd. Huchon merkt op dat dergelijke indeling in centuries in Nostradamus’ tijd meer voorkwam, ook voor werken met een heel andere inhoud. Overigens is er noch bij de centuries noch bij de afzonderlijke kwatrijnen binnen een centurie sprake van een systematische of chronologische indeling. Alle kwatrijnen lijken op zichzelf te staan.
De eerste, in 1932 uitgegeven, volledig Nederlandse vertaling werd geschreven door prof. dr. mr. H. Houwens Post onder het pseudoniem “mr. dr. W.L. Vreede“. Deze vertaling is tot aan het eind van de 20e eeuw een belangrijk standaardwerk gebleven voor Nostradamus-onderzoekers.
Les Prophéties bestaat uit 10 Centuriën (een Centurie is een verzameling van 100 kwatrijnen (een kwatrijn is een gedicht van 4 regels)). Hiervan is Nostradamus afgeweken (zonder een reden aan te geven) bij Centurie 7, 11 en 12.
De periode van de voorspellingen begint in 1524, het moment dat Nostradamus zijn visioenen kreeg, en eindigt in het jaar 3797. Nostradamus noemt dit jaartal in zijn begeleidende brief aan zijn zoon, César. Een tweede begeleidende brief richtte Nostradamus aan de toenmalige koning van Frankrijk, Hendrik II.
Interpretatie
De Centuriën zijn opgesteld in cryptisch taalgebruik, met anagrammen, het gebruik van verschillende talen en een chaotische en a-chronologische rangschikking van de kwatrijnen. Misschien heeft Nostradamus hiervoor gekozen om te ontkomen aan de vervolging door de Inquisitie.
Over de Prophéties is gezegd dat ze qua stijl een “geschiedschrijving van de toekomst” zijn. Ze staan in de toekomende tijd maar veel lijkt geïnspireerd door de Romeinse geschiedenis, zoals beschreven door Titus Livius. Als er in kwatrijn IV, 97 een Romeinse pontifex (Romain Pontife) gewaarschuwd wordt de “stad aan twee stromen” niet te naderen, hoef je dus niet meteen aan de paus te denken. Toch werden vanwege die verzen zware veiligheidsmaatregelen genomen bij het bezoek van Johannes Paulus II aan Lyon in 1986…
Veel verzen zijn nog niet verklaard of foutief geïnterpreteerd (volgens zijn aanhangers), dan wel is nooit definitief komen vast te staan of de verzen werkelijk voorspellend zijn. Sceptici beweren dat er geen sprake van voorspelling is, maar van inlegkunde (hineininterpretatie): na afloop van een gebeurtenis wordt een bijpassend kwatrijn gevonden dat ongeveer overeenkomt met de gebeurtenis.
In de loop van de eeuwen zijn deze verzen door leiders van allerlei slag gebruikt en bij de actualiteit gesleept. Zo heeft Joseph Goebbels gemeend in bepaalde voorspellingen Hitler te herkennen.
De vliegtuigenaanslag op het WTC in New York zou voorspeld zijn in kwatrijn 72 van Centurie 10, maar het jaar 1999 is fout volgens diezelfde logica, al zijn er ook numerologen die 1999 lezen als een anagram van 9111, ofwel 9-11-1. Tja, zo kan ik het ook!
| Centurie 10, Kwatrijn 72 | Century X, Quatrain LXXII |
| In het jaar 1999, de maand sept (zevende / september). Uit de hemel zal een grote koning van verschrikking komen: Tot leven wekkend de grote Koning van Angolmois, Ervoor erna regeert Mars door geluk. | L’an mil neuf cens nonante neuf sept mois. Du ciel viendra un grand Roy d’effrayeur: Resusciter le grand Roy d’Angolmois, Avant apres Mars regner par bon heur. |

Zwendelaar
Het is duidelijk dat Nostradamus in zijn tijd succes had, hoewel… In 1555 werd hij ontboden naar het hof in Parijs. Zijn hagiografen beweren dat de Franse koning Hendrik II en zijn vrouw Catharina de Medici de befaamde profeet wilden ontmoeten. Het bezoek zou een triomf zijn geweest, waarbij hij geschenken ontving. Informatie uit die tijd geeft een ander beeld. Iemand schreef dat hij werd ontboden om uitleg te geven over enkele alarmerende voorspellingen betreffende de monarchie, en dat hij daarbij zelfs voor zijn leven vreesde. Hij kwam er ongedeerd van af, maar er zijn aanwijzingen dat hij het voorwerp van spot is geweest.
Spot voor het orakel van Salon
Twee jaar na de eerste uitgave van de Prophéties publiceerde de jurist Antoine Couillard een boek vol spot over lieden die profetieën maken en verkopen. Het bevat zelfs een parodie op de kwatrijnen van Nostradamus. In 1560 schreef dezelfde Couillard een boek dat expliciet tegen “de valse en misleidende Nostradamus en andere astrologen” was gericht. Hij wees vooral op het vage en gratuite karakter van de voorspellingen.
In 1558 verschenen er liefst drie geschriften tegen het “orakel van Salon”. Twee ervan – niet toevallig onder een schuilnaam geschreven – zijn echte scheldpartijen met bijtende spot over “Monstre d’abus”. Het derde is interessanter, omdat het Nostradamus’ werk in details bekritiseert. De auteur, Laurent Videl, was immers zelf arts en astroloog.
Inderdaad verwierpen deze critici de astrologie niet als geheel, ook Couillard niet. Ze achtten astrologie nuttig om gunstige momenten aan te duiden voor bijvoorbeeld zaaien en oogsten, of het verrichten van aderlatingen… De stand van de planeten kan inwerken op de natuur of de menselijke humoren, maar het was volgens hen absurd en zelfs godslasterlijk om er het lot van mensen en toekomstige gebeurtenis-sen mee te bepalen. Videl beschuldigde de “fanatieke” Nostradamus dan ook van blasfemie als hij beweert dat zijn voorspellingen “onfeilbaar” zijn.
Erkenning: bezoek van de koning
Twee jaar voor zijn overlijden in 1566 kreeg Nostradamus toch ultieme erkenning. De veertienjarige koning Karel IX en zijn moeder Catharina de Medici maakten toen een tocht door Frankrijk en hielden halt in Salon om de beroemde profeet te ontmoeten. De jonge, zwakzinnige koning en de bijgelovige koningin-moeder waardeerden de ontmoeting zeer. Nostradamus kreeg de titel geneesheer van de koning, met bijbehorende eerbewijzen en beloningen.
De Spaanse ambassadeur, die het koninklijk gezelschap vergezelde, kreeg van Catharina te horen dat Nostradamus voor 1566 een algemene wereldvrede voorspelde. Volgens hem zei ze dat met een ernst alsof ze de evangelisten Johannes en Lucas citeerde. Catharina zelf schreef toen dat Nostradamus voorspeld had dat haar zoon Karel meer dan negentig jaar oud zou worden. Maar de koning zou op zijn drieëntwintigste overlijden.
Het jaar daarop beëindigde Nostradamus – naar eigen zeggen na veertien maanden hard werk – een lange analyse van de horoscoop van Rudolf van Habsburg, de zoon van keizer Maximiliaan II. Daarin voorspelde hij onder meer dat Rudolf zijn vader in 1585 als keizer zou opvolgen (dat zou al in 1579 gebeuren) en zelf 72 jaar zou worden (het werden er maar 60). Hij voorspelde ook meerdere huwelijken voor de toekomstige keizer (die nooit zou trouwen). De sceptische filosoof Pierre Bayle zou deze voorspellingen meer dan een eeuw later gebruiken on de onmacht van de astrologie aan te tonen.
Goed voorspeld!?
Een grote misvatting over Nostradamus is dat hij de onverwachte dood van koning Hendrik II zou hebben voorspeld. De Franse koning kreeg tijdens een steekspel in 1559 een stuk lans in zijn oog en overleed enkele dagen later na hevige pijnen. In zijn présages voor 1559 repte Nostradamus met geen woord over dit dramatisch voorval, dat verregaande gevolgen zou hebben.
Iedere Nostradamusfan verwijst in dit verband echter naar kwatrijn I, 35 uit zijn Prophéties, waarin (vertaald) sprake is van een “bijzonder duel op een oorlogsveld” waarbij “een jonge leeuw een oude zal overwinnen” (de fatale lansstoot werd toegediend door een jonge edelman), “hem de ogen doet barsten” en “een wrede dood doet sterven”. Velen beschouwen dit als de meest duidelijke voorspelling die zich tijdens Nostradamus’ leven heeft voorgedaan. Maar… niemand in die tijd heeft de dood van Hendrik II in dat kwatrijn herkend, ook Nostradamus zelf niet. Dat zou zijn zoon César pas doen in 1614, een halve eeuw later.
Voorspellingen maken is moeilijk, zeker voor een gebeurtenis in de toekomst… En soms moet de gebeurtenis al lang tot het verleden behoren alvorens de voorspelling duidelijk wordt!